هفت صبح| تنشهای وارده به درختان شهر تهران شاید در بسیاری از موارد اجتناب ناپذیر باشد اما آلودگی نوری، از آن دست آشفتگیهایی است که بدون دلیل به درختان از نفس افتاده پایتخت تحمیل میشود. شهرداری بدون توجه به تبعات اقداماتش، در برخی از پارکها، تنه درختان را تا زیر تاج با لامپهای رنگی پوشانده تا نمای بهتری برای زیست شبانه شهروندان ایجاد کند.
در حالی که کارشناسان میگویند به دلیل تبعات آلودگی نوری برای زندگی گیاهان، زیست شبانه در دنیا محدود به مناطق سرپوشیده میشود. نوردهی شبانه روند فتوسنتز در درختان را دچار مشکل کرده و تولید اکسیژن که مهمترین هدف ایجاد فضای سبز در شهری آلوده است را ممکن است مختل کند؛ ضمن آنکه زمینه طغیان حشرات در شهر را هم فراهم میکند.
لامپهای رنگین تحمیل شده به درختان کلانشهر تهران، اگرچه از دید انسان زیباست اما برای درختان مشکل آفرین است. درختانی که پای فرار ندارند، زیر بار تنشهایی مثل آلودگی صوتی، آلودگی مواد شیمیایی، کمبود فضا برای گسترش تاج و ریشههایشان سر خم میکنند و تن رنجورشان را با انواع محدودیتها همراه میکنند اما لامپهایی که شهرداری تا زیر تاج برای خوشامد شهروندان به درختان آویزان میکند، از آن دست تنشهایی است که بدون دلیل به درختان شهر تحمیل شده و معلوم نیست چرا برنامهریزان بدون توجه به تبعاتش، چنین نسخهای برای این زیستمندان بیزبان پیچیدهاند. لامپهایی که به ظاهر زیبا هستند اما وقتی کارشناسان ابعاد پشت این زیبایی را ترسیم میکنند، دیگر اثری از آن همه رنگ و لعاب باقی نمیماند.
تغییر در زمان جوانهزنی و خزان درختان
عادل جلیلی عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در گفتوگو با هفت صبح با استناد به تحقیقات انجام شده در سال 2022 (یعنی چهار سال قبل) درباره اثر نور بر زندگی درختان پایتخت میگوید که نوردهی مصنوعی زمان شکوفهدهی درختان در بهار را جلو انداخته و سبب میشود فعالیت رویشی درخت زودتر شروع شود.
از سوی دیگر خزان را به تاخیر میاندازد. این دو تغییر اساسی در چرخه حیات درختان ساعت زیستی آنها را دچار مشکل میکند زیرا حیات درخت تحت تاثیر نور روز و شب است و با تغییر در شرایط زندگی آنها، تغذیه درخت دچار مشکل میشود. با نوردهی در شب؛ فتوسنتز، سلامتی و قدرت مقاومت درخت در مقابل آفات و خشکی کاهش مییابد. بر همین اساس در خیابانهایی که برای حرکت مردم ناچارا نیاز به نوردهی داریم، نحوه استقرار نور باید به شکلی باشد که این نور به پایین انعکاس یابد. معمولا تلاش میشود نوع نوری که استفاده میکنند، تاثیرگذاری کمتری روی درخت داشته باشد و به این مسائل در طراحی شهری و تاسیسات آن توجه میشود.
جلیلی توضیح میدهد که در موضوع نوردهی به درختان، فقط مسئله حیات خود درخت مطرح نیست و موجودات زندهای مثل حشرات و یا پستانداران کوچک که حیاتشان با درخت تطابق دارد و در فضای پارکها زندگی میکنند هم تحت تاثیر قرار میگیرد.
او میگوید که آلودگی نوری یک موضوع جدی در مدیریت شهری، طراحی شهری و طراحی فضای سبز است؛ زیرا وقتی آلودگی نوری در شهر وجود دارد، زندگی خود انسان هم تحت تاثیر قرار میگیرد. اکنون آلودگی نوری را بهعنوان شاخص در سلامت محیط شهری در نظر میگیرند و بررسی میشود که میزان نور یک شهر از چند کیلومتری آن در هوا دیده میشود یا حالت تمرکز نوری در آن شهر چقدر بالاست.
پارک، محل فعالیت شبانه نیست
به گفته این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، در اکثر شهرهای معروف دنیا، پارک محل فعالیت شبانه نیست. فعالیت مردم در شبها عمدتا داخل یک فضای بسته متمرکز میشود تا امنیت آنها حفظ شود و آلودگی نور در محیط شهری را به حداقل برساند. به همین خاطر در شب، کافی شاپها و رستورانها باید فعال باشند. یا کنسرتها را در محیطهای بسته برگزار میکنند. در پارکها هم اگر نوری استفاده میشود فقط در حد حفظ امنیت است. مثلا ما در باغ گیاهشناسی ملی ایران فقط در مسیر رفت و آمد، نور قرار دادهایم و در بقیه قسمتهای باغ هیچ نوری وجود نداشته و خاموشی مطلق است.
تاثیر نور بر دوران فتوسنتزی گیاه
تغییر نور عاملی است که در گلخانهها از آن برای تولید گل داوودی در تابستان استفاده میشود؛ چون این گیاه روزکوتاه بوده و فصل گلدهیاش زمستان است. این نکتهای است که ولیالله مظفریان گیاهشناس و عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در توصیف اهمیت تغییرات نوردهی به گیاهان به هفت صبح توضیح میدهد.
او میگوید که شاخه درختان چناری که زیر تابش مستقیم چراغ و نور شب قرار دارند، دیرتر خزان میکنند و این یعنی دوران فتوسنتز درخت نه بهطور خیلی محسوس بلکه به شکلی تقریبی، تحت تاثیر نور قرار دارد.به گفته مظفریان مشکلات موجود در فضای سبز شهری متعدد است. در تمام بزرگراهها درختچههای همیشه سبزی کاشته شده که تحت تاثیر آلودگی ناشی از احتراق ماشینها قرار دارند و دوده، روزنههایشان را پوشانده است. به همین دلیل میزان تنفسشان کاهش یافته است. در نتیجه بیشمار درخت بیمار در تهران تولید شده که تحت تاثیر همهجور آلودگی هستند و آلودگی نوری هم یکی از این آلودگیهاست.
به اعتقاد این گیاهشناس؛ درختی که بیمار باشد، هدف نهایی یعنی تولید اکسیژن را محقق نمیکند و ممکن است خودش تبدیل به یک مصرف کننده شود. او تمایل به داشتن درختان بزرگ در شهری مثل تهران را یک دیدگاه غلط میداند زیرا هدف از کاشت درخت در چنین شهری تولید اکسیژن است و درختی میتواند برای شهر مفید باشد که اکسیژن تولید کند.
بنابراین درخت سطح شهر تهران باید اکسیژن تولید کند اما وقتی تمام شاخههای جوان آن را در بهار و پاییز هرس میکنند و به آن اجازه رشد نمیدهند، این مسئله دگرگونی را بهوجود میآورد. به گفته مظفریان، لامپهای کوچک روی تنه درختان، فضا را برای رشد حشرات و آفات در تمام فصول مناسب میکند زیرا وقتی تنه درخت گرم میشود، در زمستان که هوا باید سرد باشد و حشرات در حال سکون و مردن باشند، شرایطی فراهم میشود که آنها به حیاتشان در فصل سرما هم ادامه بدهند و به همین خاطر با طغیان آفات و امراض در سطح شهر مواجه خواهیم بود.
آمار دقیقی درباره هزینه سمپاشی درختان پایتخت در دسترس نیست. تنها آمار رسمی موجود مربوط به هزینههای سمپاشی در شهر کوچکی مثل زرند در سال 1399، سالانه 100 میلیون تومان بوده است. با توجه به نرخ تورم، این شهر امروز باید نزدیک به 600 میلیون تومان برای سمپاشی درختانش هزینه کند. بدیهی است در ابر شهری مانند تهران هزینه سمپاشی و مبارزه با آفات قطعا به چند 10 میلیارد تومان خواهد رسید. حال این سوال مطرح است که چرا مدیران شهری، سیاستهایی را در پیش میگیرند که هزینه مبارزه با آفات را افزایش میدهد و آسایش جامعه را به دلیل توسعه حشرات درختان شهری تحت تاثیر قرار میدهد؟
