هفت صبح، الهه باقری سنجرئی| تهران بنای قدیمی کم ندارد؛ سازههایی که بر بیشتر آنها امضای قاجاریهاست و ردپای تاثرپذیری آنها از معماران فرنگی. اما یکی از قدیمیترینها، میدان مشق است که گفته شده در زمان فتحعلیشاه قاجار، بهعنوان محلی برای سربازان ساخلوی تهران و تمرینات آنها ساخته شد. در آن زمان محدوده تهران شامل پنج محله عودلاجان، چالمیدان، بازار، سنگلج و محله دولت بود و بنا بر اسناد تاریخی، میدان مشق، در بیرون از دروازه دولت قرار داشت.
پس از فتحعلیشاه و در دوران ناصرالدین شاه، تغییراتی در این میدان ایجاد شد. پس از آن، طرح توسعه سطح تهران در حوالی سال 1246 خورشیدی، مطرح شد و برج و باروهای جدید، بر گرداگرد شهر ساخته شد. شاید ساخت عمارتهای حوالی میدان مشق هم، متاثر از همین طرح بود. حدود سال 1271، در زمان ناصرالدینشاه دستور ساخت یکی از قدیمیترین عمارتهای آن، یعنی عمارت قزاقخانه داده شد؛ عمارتی که ساختش به زمان مظفرالدینشاه میرسد.
این عمارت در ضلع شمالی مجموعه میدان مشق و دقیقا روبهروی سردر باغ ملی ساخته شده که از آن بهعنوان شاخصترین بنای این میدان یاد میشود. ناصرالدینشاه که در سفر دوم خود به اروپا ترتیبات و انضباط و قابلیتهای واحدهای کازاک روس را پسندیده بود در بازگشت تصمیم به ایجاد واحدهایی مشابه در ایران گرفت.
به درخواست او گروهی از افسران قزاق به ریاست سرهنگ دومونتویچ به ایران آمدند و دولت ایران عدهای از سواران قفقازیتبار مهاجر را برای آموزش به آنان سپرد و بدینترتیب نخستین شالوده تشکیل قوای قزاق پایهریزی شد. قزاقخانه در ایران، اسامی مختلفی مانند «اداره بریگاد قزاق اعلیحضرت همایونی شاهنشاهی» و «قزاقخانه مبارکه» داشت.
پنجمین فرمانده بریگاد قزاق پاکونیک کاساکوفسکی در ایران
ساخت عمارت قزاقخانه هم در میدان مشق، به حضور پنجمین فرمانده بریگاد قزاق پاکونیک کاساکوفسکی مربوط است. او در سال 1271 به ایران آمد و 9 سال، رئیس قزاقخانه بود. در همین سالها، قدیمیترین ساختمان مجموعه میدان مشق را ساخت و قزاقخانه را از تپههای داوودیه، به این محل منتقل کرد.
اسناد تاریخی که از نوشتههای پاولویچ، شاهزاده امانالله میرزا جهانبانی (کتاب خاطرات) و غلامعلیخان عزیزالسلطان و مورخالدوله سپهر به دست آمده، اثبات میکند که بناهای جدیدالتاسیس میدان مشق در دوره کاساکوفسکی احداث و در سال 1280 خورشیدی به پایان رسیده است. همچنین بنا بر شواهد تاریخی، مظفرالدین شاه در سال 1280 از این بنا بازدید کرده؛ بنابراین احداث قزاقخانه بین سالهای 1273 تا 1280 خورشیدی بوده است.
روزی که میدان مشق خالی شد
پس از کاساکوفسکی و در دوره فرمانده بعدی قزاقخانه، مدرسه و بیمارستان هم به مجموعه این عمارت اضافه شد. سال 1299، که رضاخان پس از کودتا بر سر کار آمد و رئیس قزاقخانه شد و همین عمارت را بهعنوان محل کار خود انتخاب کرد. سپس ازآنجاکه وجود پادگانهای نظامی در داخل شهرها، برخلاف اصول و سنت نظامی بود، رضاخان پادگانها را به خارج شهر برد و در عشرتآباد، حشمتیه، سلطنتآباد و باغشاه استقرار داد. به این ترتیب، میدان مشق خالی شد.
البته این عمارت و مجموعه میدان مشق، از توسعه دور نماند. بنابراین، عمارت قزاقخانه، دو بخش قاجار و پهلوی دارد؛ بخش قاجاری آن که در سالهای پایانی حکومت ناصرالدینشاه شکل گرفته و چند مرحله تغییر و تحول داشته و بخش پهلوی ساختمان، توسعه قسمتهای قاجاری در امتداد شرقی، غربی و شمالی بنای قدیمی است که همساز با بخش قدیمی ساخته شده و در ساختمانهای مجزا از هم، در داخل حیاط مرکزی استقرار یافته است.
معماری قزاقخانه شاهی
بخش قاجاری عمارت، ساختمانی نئوکلاسیک و تجددگراست که تلفیقی از معماری ایرانی و اروپایی را در خود دارد؛ ساختمانی که شاید بتوان آن را قدیمیترین ساختمان اداری تهران معرفی کرد. این ساختمان از دو سمت شمال و جنوب، چشماندازی رو به میدانی وسیع داشت که در آن مراسم نظامی برگزار میشد. همین خاصیت هم معماری ساختمان را برونگرا کرده و امکان دیدی وسیع از محوطه پیرامون برای ساکنانش فراهم کرده. ایوانهای مختلف هم در نمای روبهرو و پشت، به همین دلیل شکل گرفتهاند.
قسمت قاجاری این عمارت شامل بخش میانی و دو بال شرقی و غربی است. بخش میانی، سهاشکوبه است و راهپلهای عریض و باشکوه دارد. در طبقه همکف هم، تالارهای ستوندار با ستونهای حجیم قرار گرفتند. طبقات فوقانی از اتاقهای متعددی تشکیل شده که در اطراف راهروی میانیاند. دو ایوان پیشآمده با ستونهای کرنتی و برجهای نیمهشت نشانه شیوه معماری تجددگرا در دوران قاجارند. ساختمان سهاشکوبه میانی هم با ایوانهای مطبق و ستونهای سنگی در طبقه همکف و ستونهای گچی کرنتی در طبقات فوقانی و برجهایی که در میان پنجرههای یکنواخت قرار گرفتهاند، هنرمندانه به تصویر درآمده.
علاوه بر این، در برخی بخشها از آینهکاری و نقاشیهای دیواری استفاده شده که زیبایی و جلال این بنا را دوچندان کرده است. ازآنجاکه عمارت قزاقخانه بهعنوان یک مرکز نظامی در نظر گرفته شده بود، ساختار آن بهگونهای طراحی شده که امنیت و دفاع از آن در برابر تهدیدات احتمالی تامین شود. این ساختار شامل برجهای مراقبتی و دیوارهای محکم برای حفاظت از عمارت در برابر حملات بوده است.
