هفت صبح| دوره قاجار، بهنوعی دوره گذار از سنت به مدرنیته بود یا حداقل قاجاریها سعی میکردند که به چنین دستاوردی نائل آیند که این، نتایج آشنایی با فرهنگ غربی و سفرهای بسیار به فرنگ بود. از معماری و عناصر به کار رفته در بنا گرفته تا فنون و علوم مختلف و پزشکی. تا قبل از دوره قاجار آموزش در مکتبخانهها و به شیوه سنتی رایج بود. پس از رویکارآمدن قاجاریها، آرامآرام مدارس شناختهشدهای تأسیس شدند و آموزش، بر اساس شیوههای معمول در جهان شکل گرفت.
نخستین سازمان آموزش عالی نوین در ایران، دارالفنون بود که ششم دی 1230 خورشیدی، به ابتکار میرزا تقیخان فراهانی و در دوران ناصرالدینشاه، بنیانگذاری شد. تا پیش از تأسیس دارالفنون، شیوه پزشکی سنتی در امر بهداشت و سلامت مردم حاکم بود. برای تحصیل طب، مکتب خاصی نبود و هرکسی، با مختصری تجربه و اطلاعات، به درمان بیماران مشغول میشد.
شیوههای درمان و تجویز دارو هم بر اساس تجربه و درمان سنتی بود. تا اینکه دارالفنون در هفت شعبه تأسیس شد و یکی از آنها، مختص رشته پزشکی بود. معلمان آن هم، در دو دسته خارجی و ایرانی بودند؛ خارجیها عمدتاً معلم طب فرنگی مدرسه بودند. مدرسین ایرانی هم یا طبیبان سنتی بودند که عهدهدار تدریس طب ایرانی و سنتی در مدرسه شدند یا پزشکان فارغالتحصیل مدرسه بودند که پس از ادامه تحصیلات تکمیلی، تدریس طب نوین در مدرسه را آغاز کردند.
پسر مستوفی محمدشاه؛ پزشک ناصرالدینشاه
در میان فارغالتحصیلان دارالفنون، یکی از نامآشناترینها، زینالعابدینخان حکیم ضرابی، ملقب به موتمنالاطبا ازجمله پزشکان دربار ناصرالدینشاه بود. میرزا زینالعابدین، سرسلسله خاندان موتمن، با اصالتی کاشانی، در تهران و در محله پامنار متولد شد. پدرش از مستوفیان دربار دیوانی محمدشاه قاجار بود. همین شد که او با کمک معلم سرخانه به تحصیل پرداخت. با توجه به علاقه وافرش به علم طب پس از تحصیلات مقدماتی برای آموزش علم طب راهی دارالفنون شد. او زیر نظر علیاکبرخان ناظمالاطبا، دکتر لویی آندره ارنست کلوکه، یاکوب ادوارد پولاک، دکتر شلیمر هلندی و ژوزف تولوزان فرانسوی، به فراگیری طب جدید پرداخت.
موتمنالاطباء از بزرگترین جراحان زمان خود بود و در جراحیهای مجاری ادراری، بهخصوص بیرونآوردن سنگ از مثانه شهرت داشت که در آن زمان بیماری شایعی در تهران بود. داستانهای بسیاری از مهارت او در جراحی، سینهبهسینه نقل میشد تا اینکه نامش بر سر زبانها افتاد و توجه دربار را به خود جلب کرد و درنهایت، بهعنوان پزشک مخصوص ناصرالدینشاه، منصوب شد. این انتصاب، علاوه بر افزایش اعتبارش در علم پزشکی، ثروت قابلتوجهی هم برای او داشت و شاید ساخت عمارت باشکوهش در پامنار هم، مرهون همین موقعیت و ثروت باشد؛ خانه موتمنالاطبا یا عمارت ضرابی که نخستین عمارت سهاشکوبه در ایران است.
خانهای سهاشکوبه با معماری ایرانی-غربی
این خانه، در سال 1262، با مساحتی 800متری ساخته شد که مطابق تمام خانههای قاجاری، اندرونی و بیرونی داشت. سبک معماری این خانه که تلفیقی از معماری سنتی ایران و غرب در دوره تجددگرایی است، در عین سادگی، زیبایی و جلوه خاصی دارد. از ویژگیهای این شیوه که در خانه موتمنالاطبا هم به چشم میخورد، پلانهای کشیده در امتداد نما، ایوانهای ستوندار با سرستونها و گچبریهای غربی، تالارها و سرسراهای بزرگ همراه با پلههای مرکزی است.
ایوان زیبای این خانه، ستونهای آجری دارد و حوض کوچکی وسط حیاط آن قرار گرفته. اتاقهای سهدری و پنجدری، در دو جبهه شرقی و غربی این خانه هستند و تالارهای پذیرایی، در طبقات همکف و اول ساخته شده. مطبخ و البته فضای خدمهنشین هم در جبهه جنوبی ساخته شده. پوشش اکثر سقفها تیرپوشهای چوبی و نعل درگاهها در این عمارت که برای پوشاندن سطح روی درها، پنجرهها و طاقچهها استفاده شده، همگی قوسدار است. زیرزمین هم پوشش کلیل دارد و آبانبار با طاقآهنگ پوشیده شده.
در سراسر این خانه، روی در و پنجره، رنگ فیروزهای به چشم میخورد که در قسمت پنجرههای زیرزمین، بهصورت کاشیهای مشبک فخر و مدین یا همان سبک خاص چینش با الگوهای هندسی منظم دیده میشود. تزئینات هم در سرستونها و پیشانی نمای شمالی و همچنین بر روی شومینههای موجود داخل بنا، بهصورت نقوش اسلیمی گچبریشده است که در سقف زیرزمین، به تزئینات آجری خفتهراسته تبدیل میشود؛ یعنی سبکی که در آن آجرها یکیدرمیان عمود بر یکدیگرند. تزئینات روی درهای زیرزمین و کتیبههای موجود بالای کمدها نیز، همگی چوبی هستند.
روزگاری که عمارت حکیمباشی زبانزد بود
این خانه، در زمان خودش جزو بهترین عمارتهای شهر تهران بوده؛ اینقدر که مأمورین شاهی که مراقب امور مالی بستگان دولت بودند، آن را به شاه گزارش دادند. شاه هم یک روز که موتمنالاطبا در حضورش بود، به او گفته بود: «حکیمباشى شنیدهام عمارت سهطبقهاى ساختهاى» و در این مورد از او تحقیق کرده و حتی از این خانه بازدید میکند. ازآنجا که موتمنالاطبا مورد وثوق و اعتماد ناصرالدین شاه بود، آنچنانکه «طبیبِ حضور» شاه شناخته میشد، ناصرالدینشاه برای تقدیر از او، نام کوچهای را که خانه در آن قرار گرفته بود، به موتمنالاطبا تغییر داد.
موتمنالاطبا تا سال۱۲۷۴ خورشیدی بهعنوان پزشک مخصوص دربار به کار خود ادامه داد؛ اما پس از قتل ناصرالدینشاه و تغییرات دربار ترجیح داد که در مطب شخصی خود مشغول باشد. دو سال بعد از آن، دچار بیماری چشم شد. مظفرالدینشاه به پاس خدمات موتمنالاطبا به پدرش مبلغ ۵۰۰ تومان به همراه عصایی جواهرنشان به او هدیه کرد تا هزینههای درمان و سفرش به خارج کشور تأمین شود. میرزا زینالعابدین خان ضرابی در سال ۱۲۸۷ چشم از جهان فرو بست و بازماندگانش در عمارتش زندگی میکردند.
سکونتگاه طبیب دربار، مقابل دوربین رفت
این خانه در سال ۱۳۸۳ توسط آقای موسوی از بازماندگان موتمنالاطباء خریداری و تبدیل به محلی برای ساخت فیلم و سریال شد که تابهحال لوکیشن چندین فیلم و سریال ازجمله خانه پدری و شهرزاد بوده؛ همین شد که بیشتر مورد اقبال مردم قرار گرفت و صاحب آن اعلام کرد که در ایام نوروز، عموم مردم میتوانند از این عمارت بازدید کنند. خانه موتمنالاطبا، دو کاج 120 ساله دارد و با اینکه به مرور زمان بخشهایی از آن دچار تغییر شده، اما تابهحال هیچگونه مرمت اساسی روی آن انجام نشده و هنوز سبک 150سال پیش خود را دارد. این عمارت که در خیابان پامنار، کوچه موتمنالاطبا (نوریزاده) قرار دارد، در 25 اسفند 1379، به شماره 3104 بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.
