هفت صبح، الهه باقری سنجرئی| ارزش بناهای سلطنتی قاجار، فقط صِرف هنر معماری نیست. تلفیق سنت ایرانی با الگوهای فرنگی، نشان از تحولات سیاسی در این دوره میدهد و از علاقه شاهان قاجار به سبکهای معماری متفاوت و ساخت فضاهایی با کاربریهای جدید میگوید. این مجموعهها امروز اسناد مهمی از نحوه حکمرانی و سبک زندگی دربار در آن دوره تاریخی به شمار میروند و بخش مهمی از هویت تهران را تشکیل میدهند. البته نباید گمان کرد که این تلفیق و شکوه معماری، فقط در کاخهای سلطنتی دیده میشده؛ بسیاری از رجال و اشراف و حتی تحصیلکردگان و صاحبمنصبان، خانههای خود را بر همین سیاق میساختند و درست مانند کاخهای قاجاری، عمارتهایی با حیاط مرکزی و تزئینات داخلی پرکار داشتند.
برخی از این بناها در تهران، از بین رفته یا بر اثر خرید و فروشهای پیدرپی، به بنایی نوساز تبدیل شدهاند، اما برخی از آنها، مانند عمارت کوشک شقاقی، هنوز بدون هیچ تغییری باقی مانده؛ عمارتی که به نام خانه کوشک هم شناخته میشود و نکته قابلتوجه آن این است که به هیچ شاه، شاهزاده و خانزادهای تعلق نداشته است.
این خانه، محل زندگی حسین شقاقیست؛ مردی که در سال 1276 در قم به دنیا آمد و پس از پایان تحصیلاتش در ایران و فرانسه، مدرک مهندسی خود را دریافت کرد و در وزارت دارایی و سپس در وزارت کشور مشغول به کار شد. در سال 1304 در وزارت راه، منصب گرفت. بنابر گزارشها، او ازجمله مهندسانی بود که نامش در ساخت جاده چالوس و تونل کندوان، ثبت شده است.
داستان صاحبخانهای که کوشک را ندید
تاریخ دقیق ساخت این خانه، معلوم نیست اما شواهد تاریخی، ساخت آن را مربوط به اواخر قاجار و اوایل پهلوی میدانند. داستانی درمورد این خانه دهان به دهان چرخیده که میگوید، شروع ساخت آن، مربوط به زمان بارداری همسر مهندس شقاقی بوده؛ او میخواسته این عمارت را به همسرش اهدا کند، اما در زمان زایمان چشم از جهان بسته. در واقع اگر به این داستان اعتماد کنیم، میتوانیم بگوییم که صاحب اصلی آن، هیچوقت شکوه خانهاش را ندید. بعضی روایتها هم میگویند این زن، دختر ابراهیمخان مصور رحمانی، عکاسباشی مظفرالدینشاه بوده.
بههرترتیب، کوشک شقاقی، در زمینی به مساحت هزارو۶۰۰متر، به شکل مورب ساخته شد. تلفیق شیوههای معماری اروپایی و معماری سنتی ایران، این بنا را از عالیترین نمونههای معماری تلفیقی، نهفقط در تهران که در ایران کرده. این کوشک، در سه طبقه همکف، اول و زیرزمین ساخته شده. پس از قسمت ورودی، با بالارفتن هفت پله، از حیاط به طبقه همکف میرسیم.
در ساختمان کوشک شقاقی، ایوانهایی که به داخل راه داشته باشد وجود ندارد، ولی از سمت جنوب، دو ایوان کوتاه که نور را از طریق پنجرهها به داخل هدایت میکند ساخته شده است. مصالح بهکاررفته در این بنا هم سنگ، خشت و نمای آجری بوده که یازده سانتیمتر ضخامت دارد. گفته شده که مهندس شقاقی، برای اولینبار از بلوکهای سیمانی فرانسوی الگوبرداری کرده و نمای این کوشک، تلفیقی از خشت و گل و بلوکهای سیمانی و آجر است که بعدها، نقشهای کاشیکاری به آن اضافه شده.
تزئینات آجری؛ شناسنامه کوشک شقاقی
سردر این کوشک، به سبک معماری ایرانی ساخته شده. طبقه بالا هم یک پنجره چوبی دارد با گرهسازیهای چوبی و امکان بازشدن و تهویه هوا. این پنجره، با شیشههای رنگی، نقش نور را در داخل عمارت، منعکس میکند. البته قدمت پنجره سردر ورودی، مربوط به مرحله بازسازی این کوشک است اما پنجرههای اصلی، یعنی همان پنجرههای کناری بنا، مستطیلشکل و متناسب با فرم بنا در زمان شکلگیری ساخته شده و برای اینکه از شدت نور کم شود، فقط قسمتهای بازشو، شیشه روشن دارد و بقیه بهوسیله شیشههای رنگی پوشیده شده است.
نکته قابلتوجه در معماری این عمارت، کاشی، تراش آجر و تزئینات آجری است که در نما به کار رفته؛ در عمارت کوشک بهغیر از جرزها و ستونها که پوشش اصلی هستند، چند نمونه از تراش آجر هم دیده میشود که بهصورت گلهای مربع لوزیچین روی نما هستند که بالای آن بافت آجری حصیری قرار دارد و در امتداد نمای کنار ورودی فرعی، نوارهایی به چشم میخورد که زیبایی نما را دوچندان کرده. مقرنس پوشش لبههای بام نیز، از بلوکهای سیمانی ساخته شده.
ماجراهای کوشک؛ از مهندس شقاقی تا یونسکو
حسین شقاقی، در سال 1357، کوشک خود را به شرکتی خارجی فروخت که ماندلا نام داشت. ازاینرو، برخی این بنا را به نام عمارت ماندلا هم میشناسند. پس از این، ماهیت بنا از مسکونی به اداری تغییر کرد اما آسیبی به آن وارد نشد. سرانجام، در سالهای نخست دهه 60، از آنجا که این خانه برای دریافت وام، از طرف صاحبان شرکت در رهن بانک بود، به مناقصه گذاشته شد. به این ترتیب، در سال 1364، سازمان میراث فرهنگی تهران، آن را خرید و مرمت کرد. این بنا چندین سال در اختیار امور بینالملل سازمان میراث فرهنگی بود و مدتی نیز به ستاد نمایشگاههای این نهاد تعلق داشت.
امروز این بنا، بهعنوان مرکز مطالعات منطقهای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی (وابسته به یونسکو) استفاده میشود. عمارت کوشک، که در خیابان فردوسی، خیابان کوشک واقع شده، در 24 بهمن 1375، به شماره 1834 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. توجه به این موضوع، مهم است که نباید عمارت کوشک شقاقی را بهدلیل تشابه اسمی، با عمارت شقاقی اشتباه گرفت؛ چراکه از نظر مکانی هم فاصله چندانی از یکدیگر ندارند، اما عمارت شقاقی، با نمایی تماما سفید، متعلق به سیاوش شقاقی، فرزند حسین شقاقی، از پزشکان حاذق بیماریهای ریوی بوده که امروز بهعنوان موزه نقاشی پشت شیشه ایران شناخته میشود.
