چهار کشور پای میز امنیت منطقه‌ای

هفت صبح| ‌نشست چهارجانبه ایران، پاکستان، عربستان و ترکیه در تهران برگزار شد و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران با خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعاتی ترکیه، دیدار و گفت‌وگو کرد. گفت‌وگو و رایزنی آنها درباره امنیت منطقه‌ای و چگونگی رسیدن به صلحی پایدار در منطقه بود. در پایان این نشست یک روزه ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان با انتشار بیانیه‌ای توافق کردند که گفت‌وگوها به‌منظور تقویت همکاری میان چهار کشور منطقه‌ای از جمله در زمینه صلح و امنیت در منطقه ادامه یابد.

محسن رضایی نیز در پایان نشست چهارجانبه تهران گفت: «همکاری‌های منطقه‌ای باید از مدت‌ها قبل شروع می‌شد و سفر مقامات ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان نشان داد تهدیدات آمریکایی‌ها تاثیر زیادی بر کشورهای دنیا ندارد. در پی مقاومت ملت ایران و اقتدار نیروهای مسلح، فضای جدید و مثبتی در منطقه و در گفت‌وگو با مقامات ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان شکل گرفته است و نتایج مقاومت ملت ایران روز به روز محسوس‌تر می‌شود.

مقامات ارشد ترکیه، پاکستان و عربستان معتقد بودند راه حل مشکلات منطقه در همراهی هر چهار کشور با یکدیگر است. به این نتیجه رسیدیم که امنیت در غرب آسیا باید درون‌زا باشد و از هرگونه مداخله خارجی باید جلوگیری شود». او همچنین گفت که «در این نشست تاکید شد رژیم صهیونی باید از جنوب لبنان، جنوب سوریه، غزه و کرانه غربی رود اردن عقب‌نشینی کند و دست از تجاوز بردارد».

روایت باقری کنی و بقایی از نشست چهارجانبه

علی باقری کنی، معاون سیاست خارجی و امنیت بین‌الملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در تشریح زمینه‌های نشست اخیر و آنچه در آن نشست گذشت، توضیح داد: «هر چهار کشور ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان بر ایجاد چارچوبی مشترک برای همکاری و تأمین امنیت منطقه تأکید داشتند و هیچ‌یک به دنبال تحمیل دیدگاه خود به دیگران نبود. کشورهای منطقه به این جمع‌بندی رسیده‌اند که راهی جز تعامل، همکاری و هم‌افزایی منطقه‌ای برای تأمین امنیت وجود ندارد.

یکی دیگر از نکات مهم نشست چهارجانبه تهران، تأکید بر نقش رژیم صهیونیستی به‌عنوان منشأ ناامنی، بی‌ثباتی و تنش در منطقه بود. فرمانده ارتش پاکستان در سفر اخیر خود به تهران و دیدار با سرلشکر رضایی اعلام کرد که یکی از اهداف اصلی سفرش، انتقال درخواست سه کشور برای برگزاری نشست مشترک در تهران با محوریت امنیت منطقه‌ای بوده است. هدف این است که همکاری چهار کشور به بستری برای مشارکت سایر کشورهای منطقه در فرآیند امنیت‌سازی تبدیل شود».

او درباره خروجی نشست چهارجانبه تشریح کرد: «در این نشست درباره اینکه کشورهای دیگر اضافه شوند بحث نشد و تاکید شد چهار کشور رایزنی‌های خود را ادامه دهند و همین طور درباره زمان و مکان رایزنی شد اما جمع‌بندی نشد. قرار شد بیشتر صحبت کنیم. بعد از جلسه سردار رضایی به من گفتند که به عنوان میزبان پیگیری کنیم تا در آینده نه چندان دور بتوان ادامه این مباحث را داشت».

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز در نشست هفتگی خود با خبرنگاران گفت: «از نظر ما اصل اینکه کشورهای منطقه به‌دنبال ایجاد یا حداقل تأمل در سازوکارهای امنیت منطقه‌ای بر مبنای منافع و مصالح خود باشند، امر مبارکی است و این نشست می‌تواند مقدمه‌ای بر کارهای بیشتر در راستای شکل‌دهی به امنیت درون‌زا باشد. این چیزی است که ما چند دهه است که بر آن اصرار و تاکید داریم که امنیت منطقه جز به خواست و ملاحظات امنیتی کشورهای منطقه تامین نخواهد شد. اتفاقات دو سال اخیر به ویژه هشت ماه گذشته نشان داد امنیت پایدار و قابل اتکا در منطقه، جز با ایجاد همکاری و اعتماد بین کشورهای منطقه میسر نخواهد شد».

واکنش روسیه و عربستان به نشست چهارجانبه

میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در سازمان‌های بین‌المللی واقع در وین نیز با انتشار پیامی کوتاه در شبکه اجتماعی «ایکس» درباره نشست اخیر در تهران نوشت: «خبر فوری! به نظر می‌رسد کشورهای منطقه تصمیم گرفته‌اند مسئله امنیت منطقه‌ای را خودشان به دست بگیرند. اهمیت این تحول را نمی‌توان نادیده گرفت».وزارت خارجه عربستان نیز با اشاره به سفر وزیر دفاع این کشور به تهران در بیانیه‌ای اعلام کرد که این سفر در ادامه نقش عربستان در تقویت گفت‌وگو و برقراری صلح در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی انجام شده است. همچنین این اقدام در چارچوب تلاش‌های مستمر برای کاهش تنش میان طرف‌های درگیر، تشویق گفت‌وگو و راه‌حل‌های دیپلماتیک و حمایت از میانجی‌گری‌های قطر و پاکستان صورت گرفته است. وزارت خارجه عربستان همچنین ابراز امیدواری کرد که طرف‌های درگیر با رویکردی مثبت و عملی به نتایج این سفر و تلاش‌های مستمر قطر و پاکستان واکنش نشان دهند؛ اقدامی که می‌تواند به حل بحران از مسیر گفت‌وگو و دیپلماسی کمک کند».

شکل‌گیری رویکردی تازه به ایران در میان کشورهای منطقه

در این میان پرسش آن است که حضور مقامات سه کشور مهم منطقه‌ای یعنی پاکستان، عربستان و ترکیه در شرایطی که هنوز احتمال حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به ایران وجود دارد، چیست؟ آیا کشورهای منطقه‌ای دریافته‌اند که صلح در منطقه بدون در نظر داشتن مواضع ایران میسر نیست؟ به ویژه آنکه در همین روز گذشته عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با وزرای خارجه مصر و اردن نیز به صورت تلفنی رایزنی کرد.

حسن هانی‌زاده، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی درباره این پرسش به «هفت صبح» گفت: «با توجه به اینکه جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران با مقاومت ایران مواجه شد و همگان دریافتند که سیاست‌های آمریکا در قبال ایران با شکست روبه‌رو شده است، رویکرد تازه‌ای در کشورهای منطقه شکل گرفته است. این تحول به‌ویژه در عربستان، ترکیه و پاکستان، که از تأثیرگذارترین کشورهای منطقه به شمار می‌روند، مشهود است.

این کشورها به دنبال بومی‌سازی امنیت منطقه و تأمین امنیت کشورهای منطقه بدون حضور آمریکا هستند. این نشست می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس شود. با توجه به اینکه عربستان درگیر جنگ با یمن است، این کشور می‌خواهد از ظرفیت ایران برای کاهش تنش‌ها بهره بگیرد. ترکیه و پاکستان نیز به دلیل ارتباطاتی که با آمریکا دارند، می‌توانند در مسیر کاهش تنش‌ها نقش‌آفرینی کنند. اکنون که آمریکایی‌ها قصد دارند از این فرصت استفاده کنند و عملیات جدیدی علیه ایران انجام دهند، کشورهای منطقه به این نتیجه رسیده‌اند که رویارویی با ایران می‌تواند به جنگی منطقه‌ای و حتی فرامنطقه‌ای منجر شود».

چرایی نزدیک‌شدن کشورهای منطقه به ایران

او ادامه داد:«هر یک از این کشورها با مشکلات خاص خود مواجه است. عربستان درگیر جنگی فرسایشی با یمن است و حجم صادرات نفت این کشور به یک‌سوم میزان پیشین کاهش یافته است. ادامه جنگ با یمن می‌تواند اقتصاد عربستان را فلج کند. از سوی دیگر پاکستان متحد نظامی عربستان است اما با توجه به حضور جمعیت شیعه در این کشور، هرگونه همراهی پاکستان با عربستان در تقابل با ایران می‌تواند به ساختار اجتماعی و انسجام داخلی پاکستان آسیب برساند.

میانجی‌گری پاکستان میان ایران و آمریکا نیز از این نگرانی ناشی می‌شود که هرگونه اقدام پاکستان علیه ایران ممکن است به شورش‌های داخلی در این کشور منجر شود. بنابراین، پاکستان نمی‌خواهد بار دیگر وارد جنگ شود. ترکیه نیز با توجه به عضویت در ناتو و تعهدات ناشی از این عضویت، نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن ملاحظات این پیمان وارد جنگ عربستان و یمن شود. ترکیه نیز شرایط مناسبی برای ورود به چنین درگیری‌ای ندارد؛ بنابراین، هر سه کشور به دنبال دستیابی به توافق هستند تا از وقوع جنگ جلوگیری شود».

جنگ احتمالی؛ از بی‌طرفی کشورهای منطقه تا حمایت پاکستان از عربستان

این تحلیلگر مسائل سیاست خارجی در پاسخ به این پرسش که آیا اگر جنگی دوباره در بگیرد، کشورهایی که اکنون به ایران آمده‌اند، سمت ایران می‌ایستند یا آمریکا، مطرح کرد: «پاکستان و ترکیه در جنگ احتمالی بی‌طرف خواهند ماند اما مسئله این است که اگر عربستان و ایران وارد جنگ شوند، موضع این کشورها چه خواهد بود و آیا ناچار خواهند شد در برابر ایران وارد عمل شوند؟

اگر اسرائیل دست به حمله بزند، این کشورها در کنار ایران قرار خواهند گرفت؛ اما اگر آمریکا وارد عمل شود، بی‌طرف خواهند ماند، مگر اینکه شرایط به‌شکل دیگری رقم بخورد. نکته دیگر آن است که اعتمادسازی باید اقدامی دوجانبه باشد. کشورهای حوزه خلیج فارس نباید سرزمین‌های خود را در اختیار آمریکا قرار دهند. این کشورها باید میان ایران و آمریکا یکی را انتخاب کنند. اگر آمریکا را انتخاب کنند، از نگاه ما در جایگاه دشمن ملت ایران قرار خواهند گرفت اما اگر در کنار ایران قرار بگیرند، زمینه برای پایان دادن به حضور آمریکا در منطقه فراهم خواهد شد. کشورهای حوزه خلیج فارس و دیگر کشورهای منطقه دریافته‌اند که ایران می‌تواند شریک مناسبی برای آن‌ها باشد، درحالی‌که آمریکا صرفاً به دنبال تأمین منافع خود است».

عزم آمریکا و اسرائیل برای حمله‌ای تازه

هانی‌زاده در پاسخ به دو پرسش دیگری مبنی بر اینکه چه قدر خروج کامل آمریکا از منطقه واقع‌بینانه است و دیگر آنکه چه قدر احتمال وقوع جنگی دوباره وجود دارد، تشریح کرد: «خروج آمریکا از منطقه به‌سادگی امکان‌پذیر نخواهد بود؛ زیرا این کشور به شیوه‌های مختلف تلاش می‌کند حضور خود را در منطقه حفظ کند. با این حال، ثابت شده است که حضور آمریکا در منطقه هزینه‌ساز است. ممکن است آمریکا حضور خود را در کشورهای دورتر، مانند اردن، حفظ کند و در عین حال، تلاش کند از طریق عوامل خود مانند اسرائیل دست به اِعمال سیاست‌های خود بزند. به نظر می‌رسد آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها به دنبال فرصتی هستند تا حمله‌ای گسترده علیه ایران انجام دهند. اگر جنگی رخ دهد، اسرائیل بیشترین آسیب را خواهد دید و دامنه درگیری ممکن است به کشورهای منطقه یا حتی فراتر از آن گسترش پیدا کند».

پیشنهاد مذاکره دو مرحله‌ای به آمریکا در شرایط قدرت ایران

علی بیگدلی، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی نیز در همین ارتباط به «هفت صبح» گفت: «از ابتدای جنگ تاکنون به چنین نقطه‌ای از پیروزی دست نیافته بودیم و سفر مقامات سه کشور قدرتمند منطقه به ایران، اتفاق مهمی به شمار می‌رود. عربستان سعودی نیز با وجود اینکه روابط صمیمانه‌ای با ایران ندارد، به دلیل جنگ با حوثی‌ها به ایران نزدیک شده است و این موضوع نشان‌دهنده قدرت ماست. ما باید از این موقعیت استفاده کنیم.

در یک سال گذشته، سابقه نداشته است که مقامات سه کشور قدرتمند منطقه به ایران سفر کنند تا برای پایان جنگ رایزنی کنند. اکنون می‌توان به آمریکا پیشنهاد داد که مذاکرات در دو مرحله انجام شود. در مرحله نخست، درباره تنگه هرمز و محاصره دریایی گفت‌وگو کنیم و در مرحله دوم، به مسئله هسته‌ای بپردازیم. ما باید از دست برتر خود در این شرایط استفاده کنیم. ایران به پیروزی‌هایی دست یافته و به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای مطرح است؛ بنابراین، سفر مقامات این سه کشور به ایران اهمیت بسیاری دارد. این موقعیت مناسبی برای ایران است و باید از آن بهره ببریم. همچنین، لازم است سطح دیپلماسی خود را با انعطاف‌پذیری بیشتری ارتقا دهیم».

ضرورت کم‌شدن سخت‌گیری‌های حامیان جنگ

او ادامه داد: «کسانی که طرفدار ادامه جنگ هستند، نباید در این شرایط سخت‌گیری کنند زیرا اکنون در موقعیت حساسی قرار داریم و شرایط به نفع ماست. با توجه به این شرایط، می‌توان پیشنهاد انجام مذاکرات دومرحله‌ای را به آمریکا ارائه کرد. از سوی دیگر، کشورهای اروپایی نیز اهمیت بسیاری دارند و باید آنها را در محاسبات خود در نظر بگیریم. اکنون در اوج موفقیت قرار داریم؛ زیرا نه تسلیم شده‌ایم، نه نظام سقوط کرده است و نه آمریکا به اهداف خود دست یافته است. این وضعیت را می‌توان پیروزی ایران دانست. میدان وظایف خود را به‌خوبی انجام داده است و اکنون نوبت دیپلماسی است تا از دستاوردهای میدان در جهت تأمین منافع ملی استفاده کند. جنگ سرانجام باید به پایان برسد و چه بهتر که اکنون، در شرایطی که در موقعیت قدرت قرار داریم، خاتمه یابد. البته باید توجه داشته باشیم که وضعیت اقتصادی داخل ایران مناسب نیست و این مسئله باید در تصمیم‌گیری‌های ما مورد توجه قرار گیرد».

ائتلاف منطقه‌ای علیه ایران در صورت وقوع جنگی دوباره

این تحلیلگر مسائل سیاست خارجی همچنین بیان کرد: «اگر مذاکرات با شکست مواجه شود، باید منتظر باشیم که پس از انتخابات آمریکا، جنگ دوباره آغاز شود. همچنین، اگر نتانیاهو بار دیگر به مقام نخست‌وزیری اسرائیل برسد، شرایط برای ایران دشوارتر خواهد شد. ما باید از وقوع جنگی دوباره جلوگیری کنیم زیرا کشور توان تحمل فشار اقتصادی بیشتر را ندارد. اگر جنگ دوباره آغاز شود، این بار شرایط با گذشته متفاوت خواهد بود؛ زیرا ماجرا فقط به آمریکا و اسرائیل محدود نمی‌شود و ممکن است اجماع بین‌المللی و منطقه‌ای علیه ایران شکل بگیرد. نزدیک‌شدن کشورهای منطقه به ایران با هدف جلوگیری از وقوع جنگ صورت می‌گیرد. در غیر این صورت، اگر جنگ آغاز شود، طبیعی است که ما نیز به مواضع آمریکا در منطقه حمله کنیم و در پی این حملات، کشورهای منطقه نیز ممکن است در برابر ایران قرار بگیرند. در چنین شرایطی، احتمال دارد زیرساخت‌های کشورمان هدف حمله قرار گیرند».

خروج کامل آمریکا از منطقه‌؛ طرحی غیرواقع‌بینانه

از ابتدای انقلاب تاکنون، روابط خوبی با شیخ‌نشین‌های حاشیه خلیج فارس نداشته‌ایم. در مقاطعی، برخی افراد می‌گفتند که باید بحرین را تصرف کنیم. روابط ما با عربستان سعودی نیز خوب نبود. در جریان حوادث مربوط به حج، شماری از حجاج ایرانی به شهادت رسیدند و امام خمینی نیز گفته بودند که اگر از صدام بگذریم، از آل‌سعود نخواهیم گذشت. بنابراین، نمی‌توان گفت که در ادامه مسیر، تحت هر شرایطی روابط ما با کشورهای منطقه خوب باقی خواهد ماند؛ مگر آنکه، نخست، موقعیت خود را در داخل کشور تقویت کنیم و دوم، راهبردی را برای شکل‌دهی به صلحی پایدار در پیش بگیریم.

پیمان مکه نیز چندان فعال نبوده است؛ به‌ویژه با توجه به اینکه حوثی‌ها خسارت‌های گسترده‌ای به عربستان سعودی وارد کرده‌اند. اینکه آقای عراقچی می‌گوید آمریکا باید منطقه را ترک کند یک بحث است و واقعیت‌های موجود هم بحث دیگری است. ما نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که چنین خواسته‌ای از سوی همه کشورهای منطقه مطرح شود زیرا برخی از این کشورها به آمریکا اجازه حضور در خاک خود را می‌دهند. تصمیم‌گیری درباره حضور آمریکا در قلمرو هر کشور، بر عهده همان کشور است؛ بنابراین، اینکه تصور کنیم آمریکا به‌سرعت منطقه را ترک خواهد کرد یا همه کشورهای منطقه خواهان خروج آن هستند، انتظاری واقع‌بینانه نیست».