نیویورک تایمز ماشه میچکاند
تجربه جنگ عراق نشان داد تکرار ادعاهای اثباتنشده درباره سلاحهای کشتار جمعی، افکار عمومی آمریکا را بهسوی پذیرش جنگ سوق داد
هفت صبح| ایران در یک سال گذشته دو جنگ را پشت سرگذاشته و امروز در وضعیتی است که میتوان آن را «نه جنگ، نه صلح» نامید: نه آتشبس پایداری امضا شده و نه درگیری تمام شده است. در همین یک سال، پلها، نیروگاهها، تأسیسات آبی و زیرساختهای حیاتی کشور بارها هدف قرار گرفتهاند و دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بارها و بیپرده از نابودی زیرساختهای ایران حرف زده است. در چنین شرایطی، پلها، نیروگاهها، تأسیسات آبی و زیرساختهای حیاتی کشور بارها مورد تهدید به حمله و نابودی قرار گرفتهاند و دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا نیز بارها در لفافه و بیپرده این تهدیدها را تکرار کرده است.
در چنین فضای حساسی، رسانههای کشورهای مختلف، از جمله رسانههای آمریکایی، بارها با انتشار گزارشها و اخبار مختلف سعی کردهاند ایران را متهم جلوه دهند و حملات به کشور ما را توجیه کنند؛ موضوعی که برخلاف خطمشی، عملکرد و رسالت اصلی رسانهها محسوب میشود. در همین راستا و در جدیدترین اقدامات از این دست، روزنامه نیویورکتایمز گزارشی منتشر کرد با این مضمون که حملات هوایی به سایتهای موشکی ایران ممکن است سرنخی درباره دلیل ساخت سدها به دست دهد! این گزارش بلافاصله به یکی از پربحثترین موضوعات رسانهای در ایران و حتی جهان تبدیل شد و موجی از واکنشها و تحلیلها را به دنبال داشت.
گزارشی که در آن ادعا شده بود، در طول 4 دهه گذشته، جانمایی سدهای ساخته شده به گونهای بوده که بتوانند برق و آب خطوط تولید و مراکز نظامی را تامین کنند و به همین دلیل میتوانند اهداف مشروعی برای حملات آتی آمریکا و اسرائیل باشند. ادعاهایی که از همان ابتدا به شدت از سوی کارشناسان و مسئولان کشور ما رد شد. جالب اینجاست که حتی نویسندگان این گزارش، صنم ماحوزی و اریکا سولومون، خودشان در متن آن نوشتهاند که شواهد «قطعی» در این زمینه در دست نیست و موضوع در حد گمانهزنی است.
با این حال همین «گمانه زنی» کافی بود تا موجی از واکنشها نسبت به اینکه آیا انتشار چنین گزارشی حرفهای است و مطابق اصول خبرنگاری و رسالت رسانههاست منتشر شود. اساتید و روزنامه نگاران در این زمینه معتقدند که مطرح کردن یک «فرضیه» در عالم روزنامهنگاری مشکلی ندارد اما ایراد اصلی از جایی شروع میشود که همان فرضیه در تیتر و در بازنشر خبرگزاریها به عنوان یک «کشف» مطرح شود و خواننده عادی فکر میکند اثبات شده است.
تیتر یک چیز میگوید، متن چیز دیگر
براساس اصول روزنامه نگاری یک گزارش تحقیقی باید روشن کند که ادعایش برپایه چه مدارک و شواهدی بنا شده است. ادعای این گزارش این است که ساخت بعضی سدها با ساخت پایگاههای نظامی نزدیکشان ارتباط دارد. اما در هیچجای گزارش، این ارتباط توضیح داده نشده است: نویسندگان آن نگفتهاند چه سندی را در این مورد دیدهاند؟ چه تاریخی را مقایسه کردهاند؟ یا چه کسی گفته است که این سد برای پایگاه ساخته شده و نه برای شهر و کشاورزی.
منطقی بودن یک چیز، دلیل درست بودن آن نیست. اینکه یک پایگاه نظامی در منطقهای خشک به آب و برق نیاز دارد، کاملاً منطقی است. اما اینکه شبکه سدهای یک کشور برای همان پایگاه ساخته شده باشد، چیزی است که به سند نیاز دارد، نه به استدلال همانطور که کاوه مدنی، پژوهشگر حوزه آب، در اظهارات اخیرش در این زمینه گفته؛ «گمانهزنی، مدرک نیست. نزدیکی مکانی، رابطه علت و معلولی نیست».
منابعی که بعد از انتشار، نتیجه را رد کردند
عجیبترین بخش ماجرا جایی است که چند نفر از کارشناسانی که در همین گزارش از آنها نقلقول شده است، بعد از انتشار، نتیجهگیری روزنامه نیویورک تایمزرا رد کردند. نیما شکری، از منابع اصلی این گزارش، در شبکه ایکس نوشت که نزدیکی جغرافیایی سدها به اهداف نظامی، نه دلیل ساخت این سدها را مشخص میکند و نه حمله به آنها را توجیه میکند. او تأکید کرده که خود مقاله خواستار حمله به سدها هم نشده و با زدن زیرساختهای غیرنظامی، از هر طرفی که باشد، مخالف است.
کاوه مدنی پژوهشگر حوزه آب هم توضیح داده که حرف او در گزارش یاد شده درباره موضوع دیگری بوده؛ او گفته بود گروههای محیطزیستی بدون مجوز دولت و دستگاههای اطلاعاتی در مناطق طبیعی کار نمیکردند. این حرف، تأیید رابطه سدها با برنامه موشکی نیست. نیکآهنگ کوثربه عنوان کارشناس دیگری که در گزارش به او استناد شده نیز در همین خصوص اعلام کرده که گفت گفتوگوها پنج-شش ماه قبل انجام شده و نقلقولهایش درباره احتمال تلقی فعالیت محیطزیستیها به عنوان تهدید امنیتی و محل ذخیره علوفه قوچ لارستان بوده است.این اظهارات نشان میدهد که سخنان کارشناسان در دل گزارش به شیوه دیگری بیان شده است. حتی یکی دیگر از منابع گزارش، درست پس از انتشار، خودش دست به قلم شد تا بگوید آنچه از حرفش فهمیده شده، درست نیست.
یک ایراد ساده فنی
اما علاوه بر نقایص رسانهای در این گزارش، ایرادهای فنی به آن هم کم نیست. اسفندیار باتمانقلیچ، مدیر بنیاد پژوهشی بورس و بازار، استدلال «تأمین برق مراکز موشکی از سدها» را زیر سؤال برده و نوشته که از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران، کمتر از ۵۰ سد توربین تولید برق دارند؛ پس نمیتوان ساخت صدها سد را با هدف تأمین برق تأسیسات نظامی توضیح داد.محمد درویش، فعال محیط زیست هم این گزارش را در بهترین حالت «شبهعلم» خوانده و عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب، آن را قاطعانه رد کرده و گفته که محتوای منتشرشده به جای گزارش مستند، سراسر فرضیهپردازی است و خود گزارش هم اعتراف دارد که از گمانهزنی بالاتر نمیرود.
سد یک استثناست
اما فرض کنیم که ثابت شود یک پایگاه واقعاً از آب یا برق یک سد استفاده میکند. آیا حالا میشود سد مزبور را بمباران کرد؟ مسلما نه، چون سد یک سازه معمولی نیست.موضوعی که در این گزارش هیچ اشارهای به آن نشده است!مهدی زارع، زمینشناس و استاد دانشگاه، میگوید طبق ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، سدها و سیلبندها حمایت ویژه دارند. دلیلش روشن است: پشت یک سد، میلیونها تن آب نگه داشته شده.
اگر سد بشکند، آن آب رها میشود و پاییندست را زیر میگیرد. یعنی ابزار کشتار، خودِ آب است، نه بمب. زارع اضافه میکند که حتی اگر چنین سازههایی در خدمت تأسیسات نظامی هم باشند، در شرایطی که حمله به آنها باعث رها شدن این نیروی خطرناک و کشته شدن شمار زیادی غیرنظامی شود، آن حمایت ویژه سر جایش میماند. یعنی صرف ادعای ارتباط یک سد با یک تأسیسات نظامی، مجوزی برای حمله به آن نیست.
آسیب به یک سد، فقط آسیب به یک سازه نیست. آب آشامیدنی چند شهر قطع میشود، کشاورزی زمین میخورد، برق بیمارستان میرود و سیلابی که راه میافتد خانهها را میبرد. اینها چیزهایی است که در جدول محاسبه «هدف مشروع» نوشته نمیشود، چون در آن جدول فقط یک ستون وجود دارد: مزیت نظامی.
دفاع نیویورکتایمز و ایراد آن
با تمام این تفاصیل روزنامه نیویورک تایمز همچنان بر صحت گزارش خود اصرار دارد! نیکول تیلور، سخنگوی نیویورکتایمز، گفت گزارش بهدرستی به تحقیقات هفت کارشناس بینالمللی استناد کرده و «معرفی گزارشگری مستقل بهعنوان بهانهای برای خشونت، خطرناک است.» صنم ماحوزی، نویسنده گزارش، هم گفته که از انتقاد مستند استقبال میکند اما انتقادها باید بر خوانش دقیق و منصفانه متن استوار باشند.
این دفاع یک ایراد اساسی دارد: اگر هفت کارشناس هم استناد شده باشند، باز هم مسئولیت تیتر و چفتوبست متن با نویسنده و سردبیر است. کارشناس، داده و فرضیه میدهد؛ کسی که فرضیه را به «حل معما» تبدیل میکند، روزنامه است. نمیشود هم فرضیه را در تیتر قطعی کرد و هم وقتی جواب گرفت، پشت جمله «شواهد قطعی نیست» در بند هفتم متن پنهان شد. خواننده تیتر را میخواند؛ اما متن «احتیاطی» را کسی نمیخواند.
نکته دوم اینکه «نیت خوب» دفاع محسوب نمیشود. حتی اگر نویسنده هیچ قصدی برای زمینهسازی نداشته باشد، این گزارش در فضایی منتشر شده که رئیسجمهور آمریکا علناً از زدن زیرساختهای ایران حرف میزند. در چنین فضایی، خروجی مهم است، نه نیت. دیوید سیترینوویچ، تحلیلگر اسرائیلی که در همین گزارش حرفش آمده، بعد از انتشار دوباره از منطق نظامی این فرضیه دفاع کرد، اما خودش هم گفته ارتباط مستقیم سدسازی ایران با تأسیسات نظامی اثبات نشده است. یعنی حتی طرفدارترین صدا در این گزارش هم میگوید سند نداریم.
میان حقیقتگویی و آتشپراکنی
براساس مفاهیم علم رسانه، در زمان جنگ، رسانهها دیگر تنها ابزار «اطلاعرسانی» نیستند، بلکه به مهرههای اصلی در میدان نبرد تبدیل میشوند. مسئولیت اصلی رسانه در چنین شرایطی، حفظ «دقت و بیطرفی» است تا از تبدیل شدن خبر به ابزاری برای هیجانزدگی یا توجیه خشونت جلوگیری کند. رسانه موظف است با گزارشگری «راست و دقیق»، به جای تمرکز بر روایتهای تکجانبه، فرآیند شفافیت را پیش ببرد؛ یعنی نه تنها باید آنچه اتفاق افتاده را بگوید، بلکه باید با ارائه مستندات، از «جنگ روانی» و « دشمنسازی» جلوگیری کند. در واقع، رسانهای که در زمان جنگ، حقیقت را فدای هیجان یا سیاست میکند عملا نقش «تئوریسین جنگ» را بازی میکند.
تاریخ پر است از شیطنتهای رسانهای که باعث تشدید درگیریها یا حتی شروع آنها شده است. یکی از فاجعهبارترین نمونهها، نقش رسانههای آمریکایی در جنگ عراق بود؛ آنها با انتشار گزارشهای شبهعلمی و تأکید بر وجود «زرادخانههای هستهای و سلاحهای کشتار جمعی» در عراق، ذهن افکار عمومی را برای یک حمله تهاجمی آماده کردند، در حالی که بعدها مشخص شد این ادعاها فاقد هرگونه مستندات واقعی بوده است.
نمونه دیگر از این دست را می توان در کارنامه جنگهای داخلی یوگسلاوی دید. جایی که رسانهها با استفاده از روایتهای بسیار احساسی و گاهی تحریفشده از کشتار قومیتی، فضای نفرت را چنان در جامعه تشدید کردند که راه بازگشت به دیپلماسی را بر سیاستمداران بستند. همچنین در جنگهای اخیر در خاورمیانه، شاهد بودهایم که رسانههای بزرگ با استفاده از تکنیک «انتخاب گزینشی» (یعنی فقط نمایش بخشهایی از یک جنایت و حذف بخشهای دیگر)، روایتهای متناقضی ساختهاند که به جای کاهش تنش، تنها به هدف تأیید پیشفرضهای جنگطلبانه کمک کردهاند. اینها نشان میدهد که وقتی رسانه از «راوی حقیقت» به «تولیدکننده توجیه» تبدیل میشود، در واقع به آتش جنگ بنزین میریزد.
وقتی کلمات قبل از بمبها میبارند
اکبر منتجبی، سردبیر روزنامه سازندگی و مدیرکل دفتر توسعه آموزش رسانه در گفتوگو با «هفت صبح» در کالبدشکافی این گزارش میگوید به نظر او، تصور عمومی این است که روزنامهنگاران در طول تاریخ همیشه به افشای جنایتها، جنگها و فسادها کمک کردهاند و این سیاستمداران و مسئولان کشورها هستند که مسبب بروز این چالشها هستند. درست است که روزنامهنگاران در طول تاریخ در موارد مختلفی مانند واترگیت کمک بزرگی به افشای حقایق کرده و میکنند اما این تصور که آنها «همیشه» راوی حقیقت و همیشه افشاکننده جنایتها هستند، درست نیست.
به گفته او، گاهی روزنامهنگاران در کنار طرفهای بد ماجرا و فاشیستها قرار میگیرند؛ درست مثل شبکههای فارسی زبان معاند آنسوی مرزها که در جنگهای اخیر دیدیم چه کردند. موضوع به حدی جدی است که گاهی روزنامهها یا رسانههای بزرگ، عامل شدت گرفتن جنگها میشوند. نمونهاش جنگ عراق است: آمریکا به عراق حمله کرد، اما مقدمات آن حملات آنچنانی را روزنامههای آمریکایی فراهم کرده بودند، با گزارشهایی که «اطمینان خاطر» میداد یا میگفت که «شنیدهها حاکی است احتمال دارد» عراق زرادخانههای هستهای داشته باشد. همان گزارشها عامل بمباران وحشتناک عراق شدند؛ یعنی آماده سازی ذهن آمریکایی برای حمله وحشیانه به یک کشور، توسط گروهی از رسانهها و روزنامهنگاران انجام شد.
بنابراین همیشه اینطور نیست که روزنامهنگار کاشف حقیقت باشد؛ گاهی خودش تمامقد کنار فاشیستها میایستاد و تئوریسین جریان جنگطلب میشود. او درباره گزارش نیویورکتایمز نیز معتقد است اینکه در این متن ادعا شده که سدهای ایرانی پوششی برای صنایع موشکی و تمامی نیازهای آنها هستند،باوجودیکه چندین بار در همان گزارش تاکید شده اینها همه احتمالات است و قطعیت ندارد، اما صراحتا میخواهد افکار عمومی آمریکا و جهان را کاملاً برای یک اتفاق بعدی آماده میکند. همانطور که گزارش سیانان هم که مدعی شده بود ایران قرار است از بمب کثیف یا سلاح بیولوژیک استفاده کند و مقامات آمریکایی را بکشد، باز با همان عبارت «احتمال داده میشود» منتشر شده است.
منتجبی میگوید این دو گزارش دقیقاً یادآور مقاطع مختلف تاریخی است که روزنامهنگاران کنار فاشیستها و جنگطلبها قرار گرفتند تا یک کشور به راحتی هدف قرار بگیرد. منتجبی در پایان تأکید میکند مشکل اصلی امروز ما، روزنامهنگاری فیکنویسها و دروغپردازها نیست؛ از اینها خطرناکتر روزنامهنگارانی هستند که در خدمت فاشیست، امپریالیست و جنگطلب قرار میگیرند. ممکن است کسی بخواهد با گزارشی از یک فرد یا یک وزارتخانه باج بگیرد یا افکار عمومی را نسبت به یک مدیر منحرف کند، اما وقتی گزارشی به اسم «گزارش تحقیقی» منتشر میشود که در راستای اهداف بزرگتر و جنگطلبانه است، این از هر چیزی خطرناکتر و ویرانگرایانهتر است چرا که کلمات قبل از بمبها میبارند وآنها هستند که اول ذهنها را تحت تأثیر قرار میدهند.
لزوم آمادگی رسانهای همگانی در جنگهای روانی
به اعتقاد بسیاری از کارشناسان رسانهای، گزارش نیویورک تایمز در حقیقت بخشی از یک جنگ روانی – رسانهای علیه ایران است. محمد مهاجری، از پیشکسوتان روزنامه نگاری ضمن تایید این مطلب به «هفتصبح» میگوید: اینها همه بخشهایی از جنگهای روانی از طریق رسانههاست که با وجود فضای مجازی در دنیای امروز، ابعادی به مراتب گستردهتر و جدیتر پیدا کرده است. درست مثل ماجرای حمله به عراق توسط آمریکا که در آن رسانههای این کشور با راه انداختن جنگهای روانی تلاش کردند افکار عمومی را قانع کنند که عراق سلاح هستهای دارد. الان هم وقتی آمریکا و اسرائیل در جنگ 12 روزه و جنگ 40 روزه در رسیدن به اهداف کلان خود – یعنی سرنگونی جمهوری اسلامی - ناکام ماندند مجددا شروع کردند به تحریک افکار عمومی جهان علیه ایران!
این روزنامه نگار قدیمی از حوادث دیماه به عنوان مثالی دیگر از جنگهای روانی – رسانهای آمریکا و اسرائیل اشاره میکند و میگوید که در آن دوران هم آنها تلاش کردند که مردم را با همین تبلیغات رسانهای به خیابانها بکشند که البته چندان موفق نبودند.الان هم به دنبال آن هستند تا هم با محاصره اقتصادی عرصه را برمردم تنگ کنند و هم با ایجاد نارضایتی و ایجاد آشوب به سرکردگی عناصر سلطنتطلبهایی که وارد ایران میکنند و البته اغنای افکار عمومی جهان از طریق همین گزارشهای مزبور، و اینکه ایران برای منطقه و جهان کشور خطرناکی است؛ زمینه را برای حمله به زیر ساختها و زمینه سازی برای بروز آشوبهای داخلی فراهم کنند.
اما در چنین شرایطی نقش رسانههای داخلی در این جنگ روانی جهانی علیه ایران چیست؟ مهاجری معتقد است اگر صدا و سیمای ما اعتبار رسانهای جهانی داشت میتوانست با تولید برنامههایی با حضور چهرههای بینالمللی صلحطلب به چنین گزارشهایی پاسخ دهد و افکار عمومی جهان را آگاه کند(که البته این جایگاه راندارد!) از سویی در عمل ما در داخل کشور هم بنابر دلایلی که الان جای پرداختن به آنها نیست، رسانهای در قد و قامت بینالمللی نداریم ولی باز هم وظیفه ما روزنامه نگاران این است که با تمام توان تلاش کنیم تا صدای مظلومیت ایرانیها را به جهان برسانیم.
او اضافه میکند: واقعیت این است که اظهارات آمریکاییها نشان میدهد که آنها اطلاعات دقیقی از امکانات و داشتهها و تجهیزات واقعی ما ندارند برای همین رسانههای ما میتوانند در این زمینه هم موثر باشند. یعنی انتشار اطلاعات درست برای مقابله با دروغ پردازیهای برخی رسانههای دشمنان.
مشکلی به نام صحت اخبار و گزارشها
از سوی دیگر دکتر محمدعلی الستی، جامعهشناس ارتباطات و استاد دانشگاه، در گفتوگو با «هفت صبح» ازمنظر دیگری به ماجرا نگاه میکند و میگوید مشکل اصلی این خبر، کذب بودن و موثق نبودن آن است، نه انتشار آن.به گفته او، رسانهها متولیان انتقال اطلاعات و جریان اطلاعات در جامعه هستند و اطلاعات و ارتباطات یکی از حیاتیترین بخشهای نظام اجتماعی است. اگر رسانهها جریان اطلاعات را متوقف کنند یا به هر دلیل این جریان متوقف شود، جوامع دچار انسدادهای جدی میشوند؛
بنابراین رسانهها ناچارند وظیفه خود را در برقراری جریان آزاد اطلاعات تا جایی که برایشان امکان دارد انجام دهند. اما بزرگترین مسئولیتی که متوجه رسانههاست، «صحت» و «دقت» اخبار و گزارشهایی است که منتشر میکنند. رسانهها به اقتضای منافع خودشان دنبال ارزشهای خبری بالا هستند، اما مسئولیت روزنامهنگاری ایجاب میکند در صحت و دقت خبری که منتشر میکنند نهایت کوشش و وسواس را به کار ببرند.
الستی اضافه میکند اینکه انتشار یک خبرِ صحیح و دقیق چه پیامدهایی میتواند داشته باشد، در درجه دوم اهمیت قرار دارد؛ چون اگر بخواهید به خاطر پیامدهای خاص، در انتشار یک خبر درست وقفه ایجاد کنید، طبیعتاً کار روزنامهنگاری خود را درست انجام ندادهاید. او در مورد خبر نیویورکتایمز میگوید مشکل اصلی این گزارش آن است که هیچ سند و مدرک دقیقی در مورد ادعاهای مطرح شده وجود ندارد؛ از کاوه مدنی بگیرید تا دیگران، همه کسانی که حتی در کشور زندگی نمیکنند و یا شاید منتقد نظام کنونی باشند و با آن زاویه داشته باشند، اعلام میکنند که نمیتوان بین تأسیس این سدها و فعالیتهای نظامی رابطه منطقی برقرار کرد.
به نظر این استاد دانشگاه اینکه نیویورکتایمز اشتباه کرده، مربوط به بیتوجهی به پیامدهای امنیتی و نظامی نیست بلکه مربوط به این است که صحت و دقت این خبر پایین است، یعنی سندیت کافی ندارد و اصولا نباید گزارشهایی چنین حساس که قطعیت کافی ندارند، منتشر شوند. او نیز مانند منتجبی از حمله آمریکا به عراق و نقش رسانهها در این خصوص به عنوان نمونهای عینی دراین زمینه یاد میکند؛ در زمان صدام حسین، همین نیویورکتایمز اینقدر مقاله درباره اورانیوم احتمالی که در اختیار عراق بود و بمب اتمیای که ممکن بود بسازد منتشر کرد، تا آمریکا به عراق حمله کرد؛ بعد کارشناسان رفتند و دیدند کل خبر جعلی بود. این نشان میدهد که یک خبر جعلی و غیرموثق میتواند تبعاتی سنگین داشته باشد؛ انتشار آن خبر به این دلیل بد بود که دروغ بود.
البته الستی تکرار میکند که اگر خبر درستی وجود داشته باشد، نمیتوان به بهانه اینکه امنیت کشور در خطر است، جلوی جریان آزاد اطلاعات را گرفت و این خیلی مهم است. او تأکید میکند که نباید موضوعات با هم تداخل پیدا کند و حتی بهانهای شود برای اینکه جلوی عملکرد آزادانه رسانهها گرفته شود!
او در پاسخ به این پرسش که اگر رسانهای بخواهد با اسناد و اطلاعات دقیق گزارشی حساس را که ممکن است جنجال برانگیز باشد منتشر کند، از لحاظ حرفهای درست است یا خیر؟ میگوید فرق است میان خبری که صحت و دقتش دستکاری شده تا بعداً از آن استفاده جانبی ببرند — که این روزنامهنگاری جهتدار است — و خبری که صحیح و دقیق منتشر میشود! در حالت دوم، پیامد خبر به خبرنگار و روزنامهنگار مربوط نیست.برای همین به تمامی روزنامهنگاران و خبرنگاران توصیه میشود که اخبار حساس را چندین بار چک کنند تا از صحت و سقم آن اطمینان پیدا کنند و خبری را که به اندازه کافی در دقت و مطلع بودنش تردید هست، منتشر نکنند.