الهه باقریسنجرئی- اگر تصور کنیم که کاخها و عمارتهای شاهان، فقط مکانی برای عیش و خوشگذرانی بوده، سخت در اشتباهیم. در بسیاری از این عمارتها، درست در جایی که از دید ملازمان و زنان حرامسرا دور بوده، تصمیماتی اتخاذ میشده که بخش مهمی از تاریخ ایران را رقم زدهاند. یکی از این عمارتها که نبض سیاسی قاجاریها و پس از آن، پهلوی در آنجا میتپیده، باغ قلهک است. جایی که گفته شده جزو تیول شاهی بوده و محمدشاه، حدود 190 سال پیش، یعنی حوالی سال 1214 خورشیدی، آن را به سر جان کمپبل، وزیر مختار انگلیس در ایران اجاره داده بوده تا ییلاق سفارت انگلیس باشد. هرچند که در ابتدا بنا بوده مالالاجاره این محل، ماهی 30 تومان یا 15 لیره باشد اما بعد از مدتی شاه از درآمد اجاره صرفنظر کرده و باغ را بهطور رایگان در اختیار هیئت سیاسی انگلیس گذاشته؛ تفقد شاهانهای که برای وزیر مختار انگلستان، اعتبار به همراه داشت.
البته این تفقد، باعث شد انگلیسیها خیال کنند نهفقط باغ، که تمام قریه اطراف این باغ، متعلق به آنهاست و تا جایی پیش رفتند که عملاً خود را حاکم بلامنازع سراسر قریه قلهک برمیشمردند. ادعایی که آنقدر برای خودشان باورپذیر بود که کدخدا را هم آنها برای قریه قلهک انتخاب میکردند. حتی گفته شده که کسی بدون اجازه سفارتخانه انگلستان، نمیتوانسته در قلهک خانهای بخرد یا اجاره کند. اگر هم نزاعی در آن قریه رخ میداده، حکمیت با سفیران انگلیسی بوده.
سلیمان بهبودی، تاریخنویس و از چهرههای شناختهشده دربار پهلوی، در یادداشتهای تاریخی خود در همین رابطه نوشته: "چندی پیش از کودتا، نظمیه به فکر افتاد پاسگاهی در قلهک ایجاد و به کار مردم رسیدگی کند. در شمال دیوار سفارت انگلیس، مغازه جدیدالاحداثی بود که اجاره کردند و چهار نفر که یک وکیل و یک سرپاسبان بودند با میز و لوازم دفتری آمدند. اما بلافاصله همان کدخدای سفارت انگلیس آمد، میز تحریر و لوازم دفتر را به خیابان ریخت و با ناسزاگویی مأموران شهربانی را از قلهک بیرون کرد."
محفلهایی که تاریخ را تغییر دادند
این دستاندازی انگلیسیها به قریه قلهک، با قدرت پیش میرفت، تا اینکه سال 1307 امتیازات ویژه آنها از بین رفت و نفوذشان از قریه قلهک برچیده شد. این اتفاق هم بهسبب آن بود که در 21 اردیبهشت 1307، رضا شاه کاپیتولاسیون را برای تمامی اتباع خارجی در ایران لغو کرد. بااینحال، انگلیسیها از استعمار باغ قلهک، دست برنداشتند. باغی که امروز دور تادور آن دیوار آجری قرمز کشیده شده با چند در بزرگ و کوچک فلزی و چوبی، و درختهای سربهفلککشیده که از پشت سیمخاردارهای برنده روی دیوار نمایان میشوند.
در گذشته آب قلهک که یکی از قریههای توابع شمیران بوده، از هفت رشته قنات تأمین میشده که دو رشته مهم آن در همین باغسفارت انگلستان بوده. پس میتوان تصور کرد که این اقامتگاه تابستانی، چه باغ باشکوهی دارد؛ باغی با حدود 20 هزار هکتار مساحت با عمارتهای زیبا و امکانات ورزشی و فرهنگی که از همان زمان قاجار تا امروز، ساخته شدهاند و شکلوشمایل یک باشگاه محلی برای انگلیسیها گرفته. ساکنان این باغ، از آب قنات، برکهای برای خود ساخته بودند با گلهای نیلوفر آبی تا زیبایی اقامتگاه تابستانی خود را دوچندان کنند. انگلیسیها در ماههای گرم سال، برخی امور سفارتخانه را هم در این باغ انجام میدادند؛ باغی که با محفلها و تصمیماتی که در آن گرفته میشد، تأثیرات بسیاری بر تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران داشت. در بیان این تأثیرات همین بس که یکی از ماندگارترین خاطرات باغ قلهک، با ماجرای بهتوپبستن مجلس توسط «لیاخوف روسی» گره خورده است. ماجرا از این قرار است که ازآنجاییکه این باغ، پاتوق انگلیسیهایی بود و انگلیسیها هم مخالف سیاستهای روسیه در ایران بودند، با پناهدادن به آزادیخواهانی که از مجلس جان سالم به در برده بودند، خود را حامی مشروطه نشان دادند. در آن زمان، چهرههای مثل علیاکبر دهخدا و سیدحسن تقیزاده و شماری از روحانیون و بازاریان و مردم دیگر، در باغ قلهک پناه گرفتند.
علاوه بر ساختمان مسکونی و تشریفاتی که در این باغ قرار دارد، در ضلع شمالی این اقامتگاه تابستانی، یک مرکز مطالعاتی به نام انجمن ایرانشناسی بریتانیا ساخته شده که فعالیتش را از سال 1961 میلادی، مصادف با 1339 خورشیدی آغاز کرده و بر پژوهش درباره ایران و چاپ کتاب متمرکز است. همچنین مدارسی بینالمللی در ضلع شمالی این باغ ساخته شده که به آموزش آلمانیها و فرانسویها اختصاص یافته و در آنجا تبعه این کشورها در ایران به زبان مادری خود تحصیل میکنند.
یادبود فیروزهای سربازان متفقین در تهران
در جنوب اين باغ، گورستانی هم با دری چوبی و قدیمی با وسعت چندهزارمتری ساخته شده. گورستان قديمي اين باغ در بين اهالي محل به نام «گورستان دولت» معروف است. در این گورستان، بنای یادبود گنبدیشکلی با سبك معماري ايراني-اسلامي به چشم میخورد که گنبد فیروزهای آن از خیابان شریعتی، دیده میشود. از سردر گورستان و صلیبهای نصبشده روی قبور و تاریخهایی که روی سنگها وجود دارد، چنین به نظر میرسد که اجساد مدفون در این گورستان متعلق به سربازان متفقین است که در سالهای 1293 تا 1297 خورشیدی و در جریان جنگ جهانی اول، همچنین در سالهای 1318 تا 1324 و طی جنگ جهانی دوم، کشته شدهاند. علاوه بر نظامیان، بعضی از دیپلماتهای انگلیسی و اعضای خانوادههای آنان هم که در تهران فوت شدهاند، در این گورستان دفن هستند. در هر سوی بنای گنبدی، 8 کتیبه یادبود به قرینه خودنمایی میکند و بر این کتیبهها نام بیش از چهارهزار نفر از کشتهشدگانی نوشته شده که هیچ نشانی از آنان یافت نشده و بازماندگان به ذکر نام بسنده کردهاند.
این گورستان زیبا، نزدیک به سههزار متر وسعت دارد که درختان و گلهای رنگارنگ آن، مأمن پرندگانیست که در فصلهای گرم سال، به این سبزهزار پناه میآورند. در بین 500 سنگ قبری که در این گورستان قرار دارد، با ترتیب و نظمی خاص، زمین چمنکاری و صلیبهای قدکشیده به چشم میخورد.
تملکِ بدون مدرک باغ قلهک
هرچند که از زمان اجاره این باغ به انگلیسیها نزدیک به 200 سال گذشته، اما هنوز که هنوز است، مستأجران باغ قلهک، خیال دلکندن از آن را ندارند و با تمام تلاشهایی که برای بازپسگیری آن شده، همچنان باغ قلهک در اختیار سفارت انگلیس است. درحالیکه سفارت انگلیس، در خیابان فردوسی مستقر است و بر اساس قوانین بینالمللی، دولتها در هر کشوری فقط مجاز به داشتن یک محل بهعنوان سفارتخانه هستند که جزو خاک آن کشور محسوب میشود. از طرفی، طبق منابع وزارت امور خارجه، سندي در خصوص تملك انگليسيها بر اين باغ وجود ندارد.
این باغ زیبا، حد فاصل خیابان دولت یا همان کلاهدوز و پل صدر، در اول مهر 1382 به نام سفارت انگلستان، با شماره 10405، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
