الهه باقریسنجرئی- زمان، با سرعتی سپری میشود که در یک چشمبرهمزدن، نوادگانمان از امروز ما بهعنوان خاطرات تهران و کوچههایش مینویسند. همانطور که ما از نیاکانمان میگوییم؛ نیاکانی که در زمان زیست خود، هرگز گمان نمیبردند صدها سال بعد، افرادی، درمورد تصمیمات، خوشگذرانیها، رویکردها و اشتباهات آنها، اینقدر جزئی و دقیق صحبت کنند. بههرترتیب، زمان همیشه کوتاه است و آنطور که بنجامین فرانکلین گفته: «شما ممكن است تعلل كنید، اما زمان هرگز». شاید همین دریافت از مفهوم زمان، پیشینیان ما را بر آن داشت که هرطور شده، زمان سپریشده خود را محاسبه کنند؛ با اختراعاتی که در هر دورهای بهشکلی نمایان شده؛ روزگاری مصریان باستان، با کمک سایههای ایجادشده از سازههای بلند سنگی و معابد، میتوانستند زمان را بهصورت حدودی تعیین کنند، روزگاری دیگر بابلیها مدلهای اولیه ساعتهای خورشیدی را ساختند و بزرگترین دوره نوآوری این ساعتها در یونان اتفاق افتاد و مورد استقبال ایرانیان باستان گرفت. این اختراعات برای ثبت زمان متوقف نشد تا به زمانسنجها و ساعتهای امروزی رسید که بخشی از سیر تحول زمانسنجها، در تهران، در دل یکی از خانههای تاریخی که خودش، یادگار زمان سپریشده است، جمعآوری شده؛ موزه تماشاگه زمان؛ موزهای که با فراهمآوردن زمینهای مناسب به موضوعاتی چون مفهوم زمان، دیدگاه اقوام و ملتهای مختلف و نگرش آنها نسبت به زمان و چگونگی تکامل ابزارهای زمانسنجی و صنعت ساعت و ساعتسازی پرداخته است.
هدیه ناصرالدین شاه به دامادش
این موزه در ساختمانی با مساحت تقریبی ۷۰۰ متر مربع، در دو طبقه، و در میان باغی به وسعت تقریبی پنجهزار متر مربع برپا شده است که قدمت آن به دوران قاجار برمیگردد؛ گفته شده که اولین بنای ساختهشده در آن، خانهای خشتوگلی یک طبقه بوده که قدمتش به دوران محمدشاه قاجار میرسد و مشخص نیست که چه کسی مالک آن بوده. روایت دیگری هم هست که میگوید ناصرالدینشاه این باغ را در جشن ازدواج دخترش، به او و همسرش هدیه داد. پس از آن باغ فروخته شد و درنهایت، به دست میرزا مهدیخان منصور رسید و او هم بنایی با اسکلت چوبی از خشت و گل در باغ ساخت. بههرترتیب، آگاهی دقیق از این باغ، به دوران پهلوی برمیگردد؛ حوالی سال 1339 حسین خداداد، رئیس صنف میوه و ترهبار، آن را از مهدیخان منصور خریداری و عملیات مرمت و بازسازی بنا را آغاز کرد. اولین اقدام برای مرمت این بنا، تبدیل اسکلت چوبی به اسکلت آهنی بود.
همه هنرمندان ایرانی در یک عمارت
خداداد، علاقه بسیاری به احیای هنر طراحی و گچبری ایرانی داشت. همین شد که بهترین استادکاران را برای گچبری خانهاش استخدام کرد؛ مهندس ابتکار را برای طراحی بنای جدید، استاد حسین کاشی را برای معماری، استادان عبدالکریم نوید تهرانی، فرهاد یحییپور و حاج علیشیعی را برای طراحی گچبریها و همچنین، استادان عیسی بهادری و محمود فرشچیان را برای طراحی اتاق اصفهان که با مینیاتور و تذهیب تزیین و بخشهایی از طاقچههای این اتاق، به تقلید از اتاق موسیقی در طبقه ششم عالیقاپوی اصفهان، تُنگبری شد. گچبری این اتاق به شیوه تشعیر اجرا شده است. در کنار این طراحان، گچبری ستونهای طبقه پایین به استاد نعمت سپرده شد و شکلبندی و قاببندی سقف را استاد حبیب و استاد عبدالله انجام دادند. حاشیه درها و پنجرهها، قسمتهای خارجی و پاگرد طبقه اول را استاد یحیىپور و بخشی از سرسرا هم توسط حاج علی شیخی انجام شد که همگی از نامهای شناختهشده در عرصه معماری آن زمان بودند. بهطورکلی گچبریهای انجامشده در این بنا که تلفیقی از سبک ایرانی و فرنگی است، حدود 12 سال طول کشید و بیش از 40 هنرمند، در طراحی و اجرای آن نقش داشتند. افزون بر گچبریهای زیبای ساختمان، درها و پنجرههای این بنا نیز گرهچینی چوبی نفیسی دارند که توسط هنرمندانی چون حاج محمد کاشی و حاج حسین کاشی انجام شده است.
با نام این بزرگان و زمان صرفشده، بیسبب نیست که خانه حسین خداداد، از نظر تزئینات معماری یعنی گچبری، کاشیکاری، گرهچینی و مقرنس، بنایی بسیار شاخص به شمار میرود.
با تمام این تلاشها برای بازسازی عمارت، حسین خداداد فقط یک سال در این خانه زندگی کرد؛ چراکه کار بازسازی در سال 1356 به پایان رسید و بعد از انقلاب 57، عمارت مصادره و به بنیاد مستضعفان واگذار شد. سالها بعد، و پس از انجامگرفتن مراحل مقدماتی، این خانه، به نام موزه تماشاگه زمان معرفی و بهعنوان تنها موزه تخصصی ساعت در ایران در خرداد ۱۳۷۸، افتتاح شد.
اتاقهایی که ساعت جهان را نشان میدهند
امروز در مقابل ساختمان اصلی موزه، حوض سنگی بسیار نفیسی با دو سر شیر سنگی در دو طرف آن، به چشم میخورد. استخری هم در میانه باغ ساخته شده. در محوطه حیاط موزه، ماکتهایی از ساعتهای ابتدایی مانند ساعتهای آبی، خورشیدی، شنی، و سوختی در معرض نمایش قرار گرفته است. سالن اصلی نمایش آثار، طبقه اول ساختمان است؛ در این بخش، بیشتر کنسولها و ساعتهای ایستاده، طاقچهای و دیواری نمایش داده میشود. تمامی این ساعتها، کوکی و فنری بوده و بیشتر آنها ساخت فرانسه و مربوط به سده 19 میلادی هستند.
در اتاق معروف اصفهان، که پیش از افتتاح موزه، دفتر کار حسین خداداد بوده، دو عدد ساعت خورشیدی، یک ساعت سوختی، تعدادی اشیای مرتبط با علم ستارهشناسی و همچنین تابلویی با نام آفرینش به نمایش گذاشته شده است.
بر دیوارهای راهرو و پاگرد طبقه اول، ساعتهای تکوزنهای، دووزنهای، تکفنره و دوفنره نصب شده و در راهروی طبقه دوم هم مجموعهای از ابزارها و ادوات تعمیر ساعت در معرض نمایش قرار گرفته است. در سالنهای مختلف طبقه دوم نیز، عکسهایی از بانیان نخستین کارگاههای ساخت ساعت در جهان، همچنین ساعتهایی متعلق به رجال و پادشاهان دوره قاجار به نمایش گذاشته شده. در این اتاقها، شماری صدف و فسیل مربوط به دوران مختلف زمینشناسی که نمایانگر گذر زمانند، به چشم میخورد. در بخش دیگر هم، تقویمهای دورههای تاریخی و نیز تقویمهای ادیان مختلف همچون یهودیت، مسیحیت، زردشتی و جز اینها، به نمایش گذاشته شده است. در این سالن، همچنین شماری اسطرلاب، سکههای قدیمی مربوط به ایران باستان و دوران اسلامی، ماکت کتیبه بیستون و ساعتهایی که بر روی آنها نمادهایی اسطورهای دیده میشود، در معرض دید قرار گرفتهاند.
فارغ از جزئیات گفتهشده، بهطورکلی در موزه تماشاگه زمان، 400 اثر که عموماً از اموال مصادرهای هستند، در معرض دید عموم قرار گرفته و سیر تکامل انواع ساعتهای مکانیکی متعلق به سدههای هفدهم تا بیستم میلادی را نشان میدهد؛ ساعتهایی شامل کوکی (هفتهکوک، ماهکوک و سالکوک)، کوکی با کلید، اتوماتیک، فنری و بهصورتهای فقط ساعت، زنگزن، نیمزن، ربعزن، دارای تقویم و منازل ماه (بهطوریکه حرکت ماه را در تمامی روزهای ماه نشان میدهد)، و شماطهدار. همچنین بخشی از عمارت به اسنادی درباره گاهشماری جلالی و پیشینه آن در ایران اختصاص یافته است.
این عمارت تاریخی در زعفرانیه، نبش خیابان بغدادی، با نام موزه تماشاگه زمان، دوم بهمن 1382، با شماره 10868 در فهرست آثار ملی، به ثبت رسید.
