الهه باقریسنجرئی- بهارستانی که امروز میشناسیم و درست در قلب پایتخت قرار گرفته، روزگاری بیرون باروی شاه طهماسب صفوی بود. در حوالی سال 1242 خورشیدی، باروی قدیم تهران، یعنی همان باروی شاه طهماسبی تخریب و ساخت استحکامات و دروازهها و برجوباروی جدید آغاز شد که باروی ناصری نام گرفت. تهران هم دارالخلافه ناصری شد و زمین و باغ بهارستان، در حاشیه شمال شرقی شهر قرار گرفت.
زمین و باغ بهارستان که به سپهسالار مشهور بود، در اوایل دوره قاجار، نام مشخصی نداشت و بخش غربی این محدوده در زمان فتحعلیشاه جلوخان باغ نگارستان خوانده میشد. چند سال بعد از ساخت باروی جدید، میرزا حسینخان قزوینی سپهسالار، ملقب به مشیرالدوله، سیاستمدار ایرانی، کنسول وزیر جنگ و صدراعظم معروف ناصرالدین شاه، و البته داماد فتحعلیشاه، بخشی از زمینها و باغ بهارستان را خرید و از آن پس، به نام او، باغ سپهسالار نام گرفت.
میرزا حسینخان سپهسالار، بین سالهای 1250 تا 1254 خورشیدی، به فکر تغییر سیمای تهران افتاد و تصمیم گرفت عمارتهای بزرگ در اراضی بهارستان بسازد. زمینهایی که برای ساخت این مجموعهعمارت، مورد نظر سپهسالار قرار گرفت، حدود 53هزار متر مربع، یعنی بیش از 5 هکتار بود. یکی از مهمترین ساختمانها در این مجموعه، عمارت یا کاخ بهارستان بود که بهعنوان محل زندگی خود انتخاب کرد. كار طراحی عمارت سپهسالار به مهدیخان شقاقی (ممتحنالدوله) واگذار شد. او هم برای ساخت بنا، استاد حسن قمی را كه از معماران بنام زمان خود بود، از قم به تهران آورد و خود بهعنوان طراح بر ساخت بنا نظارت كرد. در اثنای كار، وجیهالله میرزا كه طرف توجه سپهسالار بود، برای حفظ منافع مالی خود، كار را از استاد حسن قمی گرفت و به معماران مورد نظر خود سپرد و ساخت عمارت بهوسیله آنان در 1258 پایان پذیرفت و شد همان ساختمانی که امروز به نام ساختمان مشروطه یا مجلس شورای ملی میشناسیم.
روزگار سپریشده عمارتی در اراضی بهارستان
عمارت بهارستان، یکی از نمونههای کامل معماری تلفیقی در دوره قاجار است؛ ساختمانی دو طبقه با پلانی کشیده و در جهت شرقی-غربی در امتداد سردر. نمای اولیه بهارستان از آجر با ازاره سنگی و بدون كاشی بوده، و طبقه دوم بنا برخلاف تناسبات معماری دورههای قبل و بعد، دارای ارتفاعی بسیار بیشتر از طبقه اول است. بازمانده پوشش بخشی از حوضخانه و قسمت شرقی بنا نشاندهنده وجود انواع طاقهای آهنگ، كُلَمبو، كاربندی و كجاوه است.
حدود سال 1250، وقتی که هنوز چیزی از پایان ساخت عمارت بهارستان نگذشته بود، سپهسالار درگذشت و چون وارثی نداشت، ناصرالدینشاه، بدون تشریفات قانونی و شرعی، باغ و عمارت را تصرف و ملک خاصه (دولتیِ) خود کرد. از این پس، بهارستان بهصورت یكی از عمارات دولتی درآمد كه در آن از شخصیتهای برجسته خارجی پذیرایی میشد و در مواقعی كه مهمان مهمی به تهران میآمد، در آنجا منزل میكرد.
آنطور که در خاطرات اعتمادالسلطنه گفته شده، در 22 آذر 1261، یک بخاری در این عمارت، آتش گستردهای به پا کرد که دو سه هزار تومان خسارت وارد شد. پس از این، اولین دوره مرمت عمارت بهارستان انجام شد.
عمارت بهارستان تا انقلاب مشروطه، در اختیار دربار قاجار بود؛ درست تا 13 مرداد 1285 که مظفرالدین شاه فرمان مشروطیت را امضا کرد. همان زمان بود که دستور داد عمارت بزرگ وسط بهارستان، به مجلس شورای ملی واگذار شود. در حکم میرزا نصرالهخان مشیرالدوله، صدراعظم، به محققالسلطنه، رئیس بیوتات دولتی، در تاریخ 23 مرداد 1285، مقرر شد که عمارت بزرگ باغ بهارستان، در روز جمعه برای مجلس مهیا باشد. اما گفته شده که بهدلیل دوری از مرکز شهر و نبود دسترسی عموم مردم به آن، و البته بدون رضایت و اجازه ورثه سپهسالار، نمیتوان مجلس را در عمارت بهارستان تشکیل داد. این موضوعی بود که علمای مجلس به آن اشاره کرده بودند. به همین دلیل، مدرسه نظامیه، بهطور موقت برای جلسات مجلس انتخاب شد اما همچنان نامهنگاریها برای تعیین عمارت بهارستان بهعنوان ساختمان مجلس شورای ملی ادامه داشت.
دستور برگزاری جلسات مجلس شورای ملی در عمارت بهارستان
تا اینکه 22 مهر 1285، نامههایی از مجلس به مشیرالدوله ارسال شد که در آن گفته شده بود: "اعضای مجلس اظهار کردند عمارت مدرسه نظام، برای برگزاری مجلس مناسب نیست و کلاً بهاتفاق، عمارت بهارستان را که بههیچوجه امروز محل حاجت دولت نیست، از برای شورای ملی میخواهند..." ازاینرو صدراعظم پس از تبادل نظر با شاه، در 24 مهر 1285، به نمایندگان اعلام کرد که فعلاً عمارت بهارستان برای جلسات مجلس شورای ملی در نظر گرفته شود. در همان روز، بر اساس این دستورِ مظفرالدین شاه، مشیرالدوله اجازه داد که مجلس در بهارستان برگزار شود و مسئله خرید ملک برای مجلس و وقف شرعی آن به آینده موکول شد. سردر آن هم با عنوان" دارالشورای ملی ایران" نصب شد.
پس از استقرار و آغاز به کار مجلس شورای ملی و همزمان با انتقال ساختمان مجلس به عمارت بهارستان، در هجدهم آذر 1285، دو تندیس برنزی «شیر و خورشید» به همراه لوح فلزی عدل مظفر بر روی سردر مجلس نصب شد و بهعنوان یکی از نمادهای پارلمان ایران درآمد. براساس اسناد موجود این لوحه فلزی را سید عبدالرزاق از شهدای مشروطه با خط محمدرضا کلهر ساخت. این لوح در درگیریهای پس از مشروطه و جریان بهتوپبستن مجلس سالم ماند، اما بنای عمارت بهارستان، با آتش توپ لیاخوف روسی، آسیب دید.
الحاقات کاخ بهارستان
در قسمت غربی بنای اصلی، در سال 1303، بخشهایی با طراحی استاد جعفرخان معمارباشی ملقب به «رستم معماران ایران» افزوده شد؛ در این بخشها، تزیینات نمای بنا و ایجاد پله بهعنوان یك عنصر معماری در محور اصلی سالن ورودی، حكایت از تغییر سبك معماری دارد. نمای بخش بازسازیشده در این دوره تزئیناتی به سبك باروك با آجر است كه شامل قوسهای نیمبیضی بالای پنجرهها و آجر پیشبُر و آجر تراشبُر، بر روی نما و گلهای برجسته بالای درِ اصلی میشود. تالار آینه عمارت بهارستان هم به دست استاد جعفرخان معمارباشی ساخته شده است.
آتش، بار دیگر به پیکر عمارت بهارستان افتاد؛ اینبار در 18 آذر 1310. گفته شده در این حریق، بنای عمارت بهارستان، آسیب بسیاری دید و پس از آن، پروژه مرمت به یک گروه فرانسوی سپرده شد؛ آنها ورودی ساختمان را با استفاده از سبک معماری نئوکلاسیک بازسازی کردند. پس از این مرمتها، به نمای جنوبی ساختمان، ستونهایی به سبك پارلمان فرانسه افزوده شد و تزیینات داخل آن به ویژه درِ تالار آینه توسط استاد جعفرخان و دستیاری استاد لُرزاده انجام گرفت. 4 سال بعد نمای شمالی ساختمان نیز دستخوش تغییراتی شد. یك رج ستون به سبك ستونهای تخت جمشید به دست استاد حسین طاهرزاده به بنا افزوده شد. این تغییرات در 1315 به پایان رسید.
ردپای دولت در خانه بهارستان؛ از باغ سپهسالار تا امروز
در سال 1357 و پس از انقلاب اسلامی، عمارت بهارستان به کمیته انقلاب اختصاص یافت. در سال 1367 هم، در زمان جنگ ایران و عراق، با اصابت موشک در نزدیکی بهارستان، سقف غلامگردش سرسرای ورودی عمارت فروریخت. این بنا، بار دیگر در 15 آذر 1372، دچار حریق شد و نیمی از آن آتش گرفت. البته خسارتی كه از آب بهكاررفته برای فرونشاندن حریق، به ساختمان وارد آمد، كمتر از آتش نبود. عمارت بهارستان در آن تاریخ، بهعنوان مکانی برای برگزاری برخی مراسم قوه مقننه مورد استفاده قرار میگرفت. پس از این آتشسوزی، مرمت اصولی عمارت آغاز و در سال 1377 به پایان رسید. این ساختمان در سالهای ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴ بخشی از کتابخانه مجلس شورای اسلامی بود. درنهایت در سال ۱۳۸۴ خورشیدی به موزه مجلس تبدیل شد.
عمارت بهارستان، با عنوان "بنای مجلس شورای ملی و ساختمانهای ملحق"، در سوم خرداد 1357، با شماره ۱۶۰۵ در فهرست بناهای تاریخی ایران به ثبت رسیده است.
