الهه باقریسنجرئی- تهران پایتخت مشروطه بود و در کنار تبریز، اصفهان و قم، نقش بسزایی در جریان این جنبش داشت. از همین رو، کوچهپسکوچههای زیادی در بافت قدیمی تهران، حافظه تاریخ مشروطه است؛ چه بهواسطه مالکان بناها و چه بهواسطه رویدادهایی که در خیابانهای این شهر به وقوع پیوست که اغلب آنها در بهارستان هنوز باقی ماندهاند؛ بناهایی مانند مجلس شورای ملی، خانه آیتاله بهبهانی، خانه امینالضرب، عمارت مسعودیه، خانه پیرنیا و خانه سردار اسعد بختیاری؛ سرداری که نامش با فتح تهران و پایاندادن به استبداد محمدعلی شاه قاجار گره خورده است. اما خانهای که در سال 1291 خورشیدی به دستور جعفرقلیخان اسعد بختیاری ساخته شد جز مالکیت سردار اسعد، از جهت دیگری هم حائز اهمیت است؛ آنهم اینکه کوچهباغ ایلخانی با کف سنگفرش و کنارههای درختکاریشده، محل سکونت بسیاری از درباریان قاجار و سفرای خارجی بود. حالا تنها بنای باقیمانده از مجموعه تاریخی و معروف باغ ایلخانی دوره ناصری، همین خانه سردار اسعد بختیاریست.
داستان سلحشوری سردار بیبی مریم بختیاری
برای آنکه به تاریخچه ساخت خانه و وارسی هویت جعفرقلی خان برسیم، باید کمی عقبتر برگردیم. زمانی که پرچم روس و انگلیس، در سراسر ایران سایه انداخته بود و در سیطره نفوذ آنها، داراییهای کشور چپاول میشد و فقر در همهجای این سرزمین نفوذ کرده بود. محمدعلی شاه قاجار، بهکل عنان مملکت را به دست بیگانگان داده بود. در همین اثنا، تلگراف پشت تلگراف به سران ایل بختیاری میرسید که محتوای آن، دعوت به مبارزه با استبداد صغیر بود؛ پشت تمام این تلگرافها و نطقهای آتشین هم، یک زن قرار داشت. بیبیمریم بختیاری که خودش و سواران تحت فرماندهیاش مخفیانه به تهران آمدند و بر بام خانهای مسلط بر میدان بهارستان سنگربندی کردند تا سرانجام، این سواران، در کنار بیبیمریمِ تفنگبهدست، به قزاقهای طرفدار شاه یورش برده و جنگیدند و از آن پس، این زن، سردار نام گرفت.
بیبی مریم، زاده زاگرس، پس از آنکه پدرش توسط ظلالسلطان کشته شد، آماده اسبتاختن و تیرانداختن شد تا مقابل شاه مستبد بایستد؛ سال 1288 خورشیدی، بههمراه خواهرش بیبیلیلا برای آزادسازی اصفهان مبارزه کرد و در آتش جنگ جهانی اول، برای بریدن پای روس و انگلیس در خاک ایران، همراه سوارانی از ایلش، جنگید. خانه او همیشه پناهگاه آزادیخواهان بود؛ از علیاکبر دهخدا، ملکشعرا بهار تا محمد مصدق در کودتای ۱۲۹۹.
ثروتی که به صاحبش نرسید
بیبیمریم، پسری داشت به نام علیمردان خان میرپنج بختیاری که او را درست شبیه خودش تربیت کرده بود؛ مبارز و آزادیخواه. او از مشروطهخواهان و خانهای ایل بختیاری بود که از سال ۱۳۰۸ به مدت ۵ سال با حکومت پهلوی اول جنگید تا اینکه به دستور رضا شاه در زندان قصر اعدام شد. در برخی روایتها گفته شده که علیمردان خان، قبل از آغاز مبارزاتش برای پایان استبداد شاه قاجار، همه ثروتش را به «علیقلی خان سردار اسعد» معروف به سردار اسعد بختیاری دوم و از رجال سیاسی دوره قاجار و روسای ایل بختیاری سپرد تا در مقابل آن، از تنها پسرش نگهداری کند اما پس از فوت علیقلی خان، ثروت به دست پسرش، یعنی «جعفرقلی خان بختیاری» معروف به سردار اسعد سوم افتاد و همهچیز تغییر کرد. گویا جعفرقلی خان، فرزند یتیم علیمردان را، از ثروت پدرش بیبهره گذاشت و در تهران آواره کرد. اگر بتوان به این روایت استناد کرد، پس عمارت زیبای سردار اسعد بختیاری، با ثروت و دارایی علیمردان خان ساخته شد.
تنها ساختمان باقیمانده از مجموعه تاریخی و معروف باغ ایلخانی در دوره ناصری
بههرترتیب، جعفرقلی خان بختیاری، یعنی همان سردار اسعد سوم، در سال 1291، دستور ساخت این خانه را صادر کرد. طراحی و ساخت آن هم به «محمد معمارباشی» که از معماران چیرهدست زمان خود و مشهور به معماربابا بود، سپرده شد. این عمارت، در ضلع شمال غربی میدان توپخانه، در کوچهباغ ایلخانی که بعدها علاءالدوله نام گرفت، ساخته شد. مدتی بعد نام خیابان علاءالدوله به فردوسی تبدیل شد.
خانه سردار اسعد، تلفیق بینظیری از معماری دوران قاجار و پهلوی و البته ترکیبی از عناصر ایرانی و اروپایی دارد. بخش اصلی این عمارت، در دو طبقه ساخته شده و کاملاً برونگراست؛ یعنی خانه با فضای بیرونی و خیابان پیوند دارد، برخلاف برخی ساختوسازهای اصیل ایرانی در آن زمان که محوطه داخلی آنها غیرقابلمشاهده بوده.
در ساخت این خانه، از آجر و گچ استفاده شده و آجرکاریهای نمای ساختمان، جزو نمونههای کمنظیری در معماری آن دوره است. چند ستون در ورودی عمارت اصلی قرار گرفته که تا تراس طبقه دوم بالا رفته. در طراحی سرستونها و شیروانی فلزی خانه هم ردپایی از سبک اروپایی به چشم میخورد.
پنجرههای این عمارت با چلنگریهای بسیار زیبایی پوشانده شده. در این خانه، حتی در طراحی درِ ورودی هم به جزئیات فکر شده؛ این در از جنس چوب است که در منبتکاریهای آن، عاج فیل به کار رفته و جلوه خاصی به نمای ساختمان داده. در داخل دیوارهای یکی از سالنهای طبقه دوم، دو ویترین زیبا ساخته شده و کفپوش سراسر عمارت، درست مانند کلیساهای اروپایی چوبی است، اما سقف آن، کاملاً ایرانیست؛ این را از آینهکاریهای زیبا و چشمنواز در هر دو طبقه میتوان فهمید.
مصادره خانه سردار اسعد سوم
جعفرقلیخان، یا همان سردار اسعد بختیاری سوم، در کودتای سال ۱۲۹۹ یکی از همراهان و طرفداران رضا شاه بود و همین موضوع سبب شد تا به شاه نزدیک شود. به همین دلیل بارها به مقام وزارت منصوب شد تا اینکه رضا شاه، سال ۱۳۱۲ حکم دستگیری او را صادر کرد؛ گفته شده که به رضا شاه خبر رسیده بود که جعفر قلی خان، قصد جان او را دارد. بههرترتیب، سردار اسعد سوم، در سال ۱۳۱۳ در زندان درگذشت که برخیها مرگ او را ناشی از مسمومیت به دست پزشک احمدی میدانند و برخی روایتها، از مرگ طبیعی او حکایت دارد.
در حوالی همین سالها بود که عمارتش از سوی دولت مصادره شد.
مدتی بعد، ساختمان مرکزی بانک ملی را در محوطه باغ ایلخانی ساختند. خانه سردار اسعد هم داخل مجموعه بانک قرار گرفت. بنابراین از سوی بانک ملی خریداری شد.
این بنا تغییر کاربریهای متعددی داشت که میتوان به دایره فلاحت و کشاورزی، باشگاه ورزشی، محل پذیرایی از مهمانان و کتابخانه اشاره کرد. تا اینکه سرانجام مسئولان بانک ملی تصمیم گرفتند با بهنمایشگذاشتن پیشکشها و هدایای نفیسی که از بانکهای سراسر جهان به بانک ملی ایران فرستاده شده، این بنا را به موزه بانک ملی ایران تغییر کاربری دهند. از سال 1396 بهبعد، این موزه به ساختمان صندوق پسانداز بانک ملی منتقل و عمارت سردار اسعد، به محل برگزاری همایشهای بانک ملی تبدیل شد؛ به همین دلیل، بازدید از آن برای عموم مردم ممکن نیست و نیاز به مجوز دارد.
این ساختمان تاریخی که در خیابان فردوسی، کوچه بانک واقع شده و در ششم دی 1355، به نام عمارت باشگاه بانك ملي ايران و به شماره 1349 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
