اهمیت انتقال مفاهیم از طریق هنر کارتون و کاریکاتور آنقدر بالاست که علاوه بر انجام فعالیتهای فردی که از سوی هنرمندان صورت گیرد این فعالیتها به شکل جمعی و در قالب نمایشگاه، جشنواره، مسابقه و… نیز برگزار میشود تا هر کس از ظن خود بتواند در زمینه انتقال مفهوم مورد نظر دست به قلم شده و هنر خود را به نمایش بگذارد. اما اینکه چطور بتوان این کار را انجام داد که یک اثر همچون کارتون و کاریکاتور همان مفهوم مورد نظر را منتقل کند کار سادهای نیست. چون در هر صورت هر کس از ظن خود نیز میتواند یار چنین اثری شود. در نتیجه اگر قرار باشد هنرمند مفهوم خاصی را به مخاطب خود منتقل کند کار آسانی در پیش ندارد و باید با کسب تجربه بسیار به این مهم دست پیدا کند.
یکی از راههای آموزش شهروندی و فرهنگسازی شهری با کمک زبان کارتون است که هنرمندان طی سالها فعالیت خود توانستهاند در این زمینه گامهای موثری بردارند. از این رو معمولا فعالان شهری از این دسته هنرمندان دعوت به عمل میآورند تا از طریق زبان کارتون مفاهیم و آموزشهای مورد نظر خود را به شهروندان منتقل کنند. برگزاری جشنوارههای مختلف و اعلام فراخوان سراسری از جمله این روشهاست که اخیرا سازمان زیباسازی شهرداری تهران در قالب جشنواره بینالمللی «تهران کارتون» انجام داد و عمارت عینالدوله در تاریخ نهم خرداد، شاهد اختتامیه این جشنواره و اعلام برندگان آن بود.
این جشنواره که فصل نخست آن با موضوع نوروز و زیباییهای تهران بود در دو بخش حرفهای و عمومی برگزار شد که ۵۰ هنرمند حرفهای در آن حضور داشته و ۱۰۰ اثر نیز در بخش عمومی به دبیرخانه جشنواره ارسال شد و در نهایت با داوری که از سوی احمد عربانی، بهمن عبدی، مسعود شجاعی طباطبایی، کیارش زندی و مجید خسروانجم صورت گرفت ۲۰ کارتونیست به مرحله نهایی رسیده و در نهایت از میان آنها ۳ نفر با نامهای مهناز یزدانی، علی شعبانی و بهرام علی حمیدی به عنوان برنده انتخاب شدند.
لزوم توجه به بینشهای متنوع شهروندان در زمان طراحی کارتون
مجید خسروانجم، کاریکاتوریستی است که با طرحهای جالب و منحصر به فردش توانسته نظر بسیاری از بینندهها را به سمت آثار خود جلب کند و او نیز به عنوان فعال در این حوزه بر این باور است یکی از مهمترین محتواهای شهری کارتون است؛ اما نباید این نکته را فراموش کرد که طیف مخاطبهای شهری از طیف مخاطبهای مطبوعات و فضاهای مجازی بسیار گستردهتر بوده و از این رو لازم است در زمان طراحی کارتونهای شهری مفاهیم و بینشهای متنوعی که در سطح شهر وجود دارد را هم در نظر گرفت: «در دل شهر به دلیل بینشهای مختلفی که شهروندان گوناگون دارند دریافتهای متنوعی نیز خواهند داشت. کما اینکه هر چند وقت یک بار با واکنشهای متنوع آنها نیز بعد از نصب برخی از المانهای شهری مواجه هستیم. بنابراین بهتر است اینطور گفته شود که کارتون در فضای شهری خوب است به شرط آنکه فهم طیف مخاطب را در نظر گرفت در غیر این صورت چالشهایی را به همراه خواهد داشت.»
خسرو انجم به این موضوع اشاره دارد چون در دل کارتون اجارع و طنز وجود دارد ارتباط گرفتن با آن کارتون ممکن است در سطح شهر کار دشواری باشد؛ در نتیجه بهتر است از هنر کارتون در بخش تصویرسازی شهری استفاده شود. چون بهتر و راحتتر نیز درک میشود: «طرحهای شهری میتواند فرم کارتونی داشته باشد؛ اما محتوا کارتونی نداشته باشد. چون فهمهای بسیار متنوعی در سطح شهر است که انتقال درست محتوایی که مورد نظر است با کمک کارتون کار سادهای به نظر نمیرسد. تصویر همان چیزی را نشان دهد که هر ببیندهای آن را با چشم میبیند و معناهای متفاوت را در بر نمیگیرد. مانند همان تبلیغات تصویرسازی شدهای که در حال حاضر نیز مانند تبلیغ لبنیات، تبلیغ پوشاک و… شاهد آن هستیم. »
او تاکید دارد کارتون بیشتر برای هنرهای فضای مجازی و رسانهای خوب است: «در شهر همه با یک طرحی که بر روی بیلبوردی نصب میشود در ارتباط هستند. فهم اینکه آنچه در سطح شهر دیده میشود خوب یا بد است را کسی منتقل میکند که زور رسانهای بیشتری دارد. بنابراین باید در این خصوص با احتیاطتر پیش رفت. از این رو چه بهتر از هنر کارتون در سطح شهر برای تصویرسازی بهره گرفته شود که رنگ و لعاب زیباتری داشته و به فضای شهری رنگ نیز میبخشد.»
کارتون واسطه خوبی میان مدیران شهری و مردم است
جمال رحمتی، کاریکاتوریست و دبیر جشنواره «تهران کارتون» فضای شهری را برای نصب آثار هنرمندان کارتونیست فضای مناسبی دانسته و میگوید: «معمولا در فضای شهری کمتر پیش میآید جایی نشست و فرصت داشت تا تصویری را یک دل سیر دید و همیشه از کنار تابلوهای شهری در حال گذر هستیم. برای همین باید بلافاصله مفهومی که لازم است بر روی آن تابلو قرار گیرد و سریع منتقل شود. در غیر این صورت رسالت مورد نظر به نتیجه دلخواه خود نخواهد رسید. کارتون و کاریکاتور ابزاری هستند که بلافاصله این کار را میکند و دقیقا همان وسیلهای است که میتواند برای انتقال مفاهیم شهری مورد استفاده قرار گیرد.» به گفته این کارتونیست، کارتون و کاریکاتور میتواند واسطه خوبی بین مدیران شهری و مردم به منظور انتقال پیامهایی باشد که لازم است تا شهروندان از طریق آن به شکل قابل قبولی فرهنگسازی شهری را آموزش ببینند. از این رو تعامل میان مدیران شهری و فعالان حوزه کارتون و کاریکاتور باید به صورت مستمر و مداوم باشد: «در نظر گرفتن ساز و کارهایی که بتوان رابطه خوبی میان کارتونیستها و مدیران شهری برقرار شود بسیار مهم بوده که برگزاری جشنواره، مسابقات، فراخوان و…. میتواند از جمله بهترین راهکارهایی باشد که هر چند وقت یک بار این هنرمندان را دور هم جمع کرده و مشوقی باشند تا با همفکری و ایجاد اتاق فکر مفاهیمی که در آن فرهنگ شهروندی وجود دارد را با هنر کارتون به شهروندان با سادهترین شکل ممکن منتقل کرد.»
مسعود شجاعی، کارتونیست یکی از داوران جشنواره «تهران کارتون» نیز بر این باور است کارتون یک اتفاق ویژه در هنرهای تجسمی است و میتوان از چند زوایه به آن نگاه کرد و میگوید: «کاتون میتواند خیلی سریع با مخاطب ارتباط برقرار کند. یک زبان قابل فهم برای همگان دارد و از چاشنی طنز بهره میگیرد. به همین دلیل از جذابیت بیشتری هم بهرهمند بوده و خوشبختانه ایرانیها نیز به موضوعات طنز، بها میدهند و درک خوبی از این هنر ارزنده دارند.» او در ادامه میگوید: «در تبلیغات شهری باید پیام زیر ۵ ثانیه به مخاطب داده شود و کارتون چنین ویژگی را دارد. از این رو میتوان گفت نقش کارتون در فرهنگسازی و آموزش شهری کاریکاتور جلوه خاصی دارد و تاثیرگذاری را بیشتر میکند. در دنیا هم به این قضیه بسیار نگاه جدی میشود و غالبا هم شهرداریها در دنیا بانی اصلی استفاده از این پتانسیل در شهرها هستند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده و با این وجود بهتر است بیشتر از گذشته به این موضوع اهمیت داده شود.»
با کارتون مردم تامل و تعمق کردن را یاد میگیرند
احمد عربانی، کارتونیست با سابقه کشور که داور جشنواره «تهران کارتون» نیز بود بر این باور است زمانی که با کمک هنر کارتون و کاریکاتور بتوان آثاری خلق کرد که در دل آنها سوژههای قوی و بامزه و البته راهگشا و پند آموز وجود داشته باشد به شهر میتوان رنگ و روح بخشید و دیوارنگارههای متنوع به وجود آورد و مردم را تشویق به تماشای آنها کرد. آنوقت است که مردم با دیدن چنین طرحهایی یاد میگیرند کمی تامل و تعمق داشته باشند و با سرعت از روی آثاری که به نظرشان تکراری و بیمفهوم است عبور نکنند.
این هنرمند برجسته پیشکسوت تاکید دارد باید فضایی فراهم شود تا افراد متخصص دعوت شده و گرد هم بیایند. لازم است تشویق شوند تا این افراد در وجودشان شوقی ایجاد شود و شهرداری و مسئولان شهری میتوانند در این زمینه گامهای موثری بردارند: «چه بهتر مسئولان شهری در این خصوص بودجهای در نظر بگیرند تا فعالیتها به صورت جدیتر انجام شود و تنها به برگزاری چند جشنواره و مسابقه ختم نمیشد. با هنر خیلی کارها میشود کرد. در تمام دنیا این موضوع معمول است. دیوارنگارههای شهری یک نمایشگاه بسیار بزرگ است که مردم در سطح شهر میتوانند از آن استفاده کنند. باید از این قابلیتهایی که وجود دارد نهایت بهره را برد.»
