هفت صبح| جنگ وارد سومین روز خودش شد. جمعیت هلالاحمر ایران اعلام کرده که در پی حملات دشمنان در روزهای اخیر، تاکنون ۱۳۱ شهرستان کشور درگیر حادثه شده و ۵۵۵ نفر از هموطنان به شهادت رسیدهاند. براساس گزارشهای رسمی هلال احمر، عملیات رهاسازی، امدادرسانی، انتقال و ارائه خدمات درمانی به شهروندان ایران بهصورت مستمر در حال انجام است و بیش از ۱۰۰ هزار امدادگر و نجاتگر در سراسر کشور در حالت آمادهباش کامل قرار دارند.
همزمان ترامپ در جدید اظهارات خودش زمان پایان جنگ با ایران را مشخص کرد. او که پیش از این گفته بود جنگ را سه چهار روزه تمام میکند، اکنون گفته که ایران کشور بزرگی است و جنگ چهار هفته یا کمتر طول خواهد کشید. رئیسجمهور آمریکا در گفتوگو با روزنامه «دیلی میل» ادعا کرد که مقامات ایران میخواهند گفتوگو کنند اما من گفتم شما باید هفته گذشته گفتوگو میکردید نه این هفته.
درمقابل علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران میگوید که جمهوری اسلامی با آمریکا مذاکره نمیکند. لاریجانی با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما هیچ گونه مذاکره ای با آمریکا نخواهیم داشت». پیشتر الجزیره به نقل از وال استریت ژورنال مدعی شده بود که دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران تلاشهای جدیدی را برای از سرگیری مذاکرات با واشنگتن آغاز کرده است.
آغاز به کار شورای موقت رهبری در پی تحولات اخیر
در پی تحولات کمسابقه روزهای گذشته و شهادت رهبر انقلاب، شورای موقت رهبری بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی تشکیل جلسه داد و فعالیت خود را رسماً آغاز کرد. این شورا متشکل از مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، غلامحسین محسنیاژهای، رئیس قوه قضائیه و علیرضا اعرافی، عضو فقهای شورای نگهبان است که تا زمان انتخاب رهبر جدید از سوی مجلس خبرگان رهبری، مسئولیت اداره امور را بر عهده دارد.
مسعود پزشکیان در پیامی تصویری که پس از نخستین جلسه شورا منتشر شد، با تسلیت شهادت رهبر انقلاب اعلام کرد: «شورای رهبری با قدرت مسیر امام راحل و رهبر شهید را ادامه خواهد داد.» او تأکید کرد که ساختار حکمرانی کشور بر پایه نهادها و قانون اساسی استوار است و روند اداره کشور بدون وقفه ادامه مییابد. رئیسجمهور همچنین بر آمادگی کامل نیروهای مسلح برای دفاع از کشور تأکید کرد و گفت امنیت و ثبات داخلی با همکاری همه قوا حفظ خواهد شد.
در این جلسه، موضوع هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، قضایی و امنیتی در شرایط ویژه کنونی مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس اطلاعات منتشرشده، کارگروههای تخصصی برای مدیریت شرایط جنگی و استمرار ارائه خدمات عمومی فعال شدهاند. مقامات حاضر در جلسه بر ضرورت حفظ آرامش عمومی، تقویت انسجام ملی و جلوگیری از اختلال در روند خدماترسانی تأکید کردند.
غلامحسین محسنیاژهای نیز در این نشست بر نقش دستگاه قضایی در صیانت از امنیت داخلی و برخورد با هرگونه اقدام مخل نظم عمومی تأکید کرد. وی اعلام کرد که دستگاه قضایی در هماهنگی کامل با سایر نهادها عمل خواهد کرد تا از بروز خلأ یا بیثباتی جلوگیری شود.
نامه عراقچی به دبیر کل سازمان ملل
در پی حملهای که به شهادت رهبر جمهوری اسلامی ایران انجامید، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه در نامهای رسمی به دبیرکل سازمان ملل متحد و اعضای شورای امنیت، خواستار اقدام فوری این نهاد برای حفظ صلح و امنیت بینالمللی شد. او در این نامه، حمله صورتگرفته را «نقض آشکار بند ۴ ماده ۲ منشور ملل متحد» دانست و تأکید کرد که هدف قرار دادن عالیترین مقام رسمی یک کشور عضو سازمان ملل، تعرض مستقیم به اصول بنیادین حقوق بینالملل از جمله ممنوعیت توسل به زور و اصل تساوی حاکمیتی دولتهاست.
عراقچی در این مکاتبه رسمی تصریح کرده است که بیواکنشی در برابر چنین اقدامی، میتواند به ایجاد رویهای خطرناک در روابط بینالملل منجر شود و بنیانهای نظم حقوقی جهانی را تضعیف کند. وی همچنین خواستار اتخاذ «تدابیر فوری، مشخص و مؤثر» از سوی شورای امنیت برای تضمین پاسخگویی کامل ایالات متحده و اسرائیل شد.وزیر امور خارجه در بخش دیگری از نامه خود تأکید کرده است که جمهوری اسلامی ایران، ضمن پیگیری مسئولیت بینالمللی عاملان این اقدام، حق ذاتی خود برای دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی کشور را بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد محفوظ میداند.
پاسخ نظامی ایران؛ پیام بازدارندگی در درگیری
در سومین روز جنگ شاهد ادامه پاسخ نظامی ایران به حملات دشمن هستیم که این پاسخها با فاصلهای کوتاه و به پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه و همین طور اهدافی در اسرائیل انجام میشود. فاصلهای که از نگاه تحلیلگران نظامی، نشان میدهد که ساختار فرماندهی و کنترل همچنان فعال و تصمیمگیر است.
همزمان با ورود جنگ به سومین روز، موج دهم عملیات موشکی وعده صادق ۴ آغاز شد و اهدافی در سرزمینهای اشغالی و پایگاههای مرتبط با آمریکا در منطقه را هدف قرار داد. رسانههای صهیونیستی از به صدا درآمدن گسترده آژیرهای خطر در مناطق مختلف خبر داده و اعلام کردند صدای انفجارهای مهیبی در قدس اشغالی شنیده شده است.
روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در اطلاعیه شماره ۹ این عملیات اعلام کرد: «موج دهم عملیات وعده صادق ۴ با مانور موشکهای خیبر درهای عظیم آتش را به سرزمینهای اشغالی باز کرد.» بر اساس این اطلاعیه، حمله هدفمند به پردیس حکومتی رژیم صهیونیستی در تلآویو، مراکز نظامی و امنیتی حیفا و نیز اهدافی در قدس شرقی بخشی از اهداف این مرحله بوده است. سپاه همچنین به ساکنان سرزمینهای اشغالی هشدار داد از اطراف پایگاههای نظامی و مراکز امنیتی فاصله بگیرند.
همزمان خبرگزاری رویترز از شنیده شدن صدای انفجار در دوحه، دبی و منامه خبر داد. شبکه قدس نیز گزارش داد در پی حمله موشکی به یکی از پایگاههای نظامیان آمریکایی در بحرین، ستون بلندی از دود در آسمان دیده شده است.
در تحولی دیگر، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد یک فروند جنگنده اف-۱۵ ارتش آمریکا در نزدیکی مرز کویت سرنگون شده است. منابع رسانهای محلی نیز از سقوط یک جنگنده آمریکایی در منطقه الجهرا خبر دادند و اعلام کردند دو خلبان آن با خروج اضطراری نجات یافتهاند.
همچنین صبح دیروز یک فروند پهپاد «هرمس» رژیم صهیونیستی توسط جنگنده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران هدف قرار گرفت و ساقط شد. همزمان جنگندههای میگ و یاک نیروی هوایی در آسمان تهران مشغول گشتزنی هستند.
دور جدید حملات، نشاندهنده گسترش دامنه درگیری به سطحی فراتر از روزهای نخست است؛ سطحی که اکنون چندین نقطه در منطقه را دربرگرفته و نشانههایی از تشدید تقابل مستقیم را آشکار کرده است. به خصوص که از منظر نظامی، سرعت واکنش اهمیت ویژهای داشت. در درگیریهای منطقهای، یکی از شاخصهای سنجش توان عملیاتی، حفظ پیوستگی فرماندهی در شرایط شوک اولیه است. پاسخ سریع ایران نشان داد که زنجیره تصمیمگیری دچار اختلال جدی نشده و توان شلیک و هدفگیری در کوتاهترین زمان ممکن حفظ شده است. این موضوع برای هر دو طرف درگیری، جنبه بازدارنده دارد؛ چون نشان میدهد حمله ناگهانی اولیه دشمن به فلج شدن ظرفیت پاسخ منجر نشده است.
براساس دادههای منتشرشده، اهداف انتخابشده ترکیبی از مراکز نظامی و زیرساختهای عملیاتی بودهاند. تحلیلگران معتقدند انتخاب این اهداف با هدف انتقال پیام «تناسب در پاسخ» انجام شده است. به این معنا که دامنه عملیات در چارچوب پاسخ به حمله تعریف شده و هنوز به مرحله گسترش بیقید و شرط نرسیده است. در عین حال، ورود پایگاههای آمریکا در منطقه به دایره هدفگیری، نشاندهنده آن است که تهران دامنه جغرافیایی درگیری را محدود به یک جبهه نمیبیند.
در سطح راهبردی، این مرحله را میتوان آغاز یک چرخه «اقدام و واکنش» دانست که سرنوشت آن به میزان کنترل تنش از سوی دو طرف بستگی دارد. اگر حملات متقابل در همین سطح باقی بماند، امکان مدیریت بحران وجود دارد؛ اما هرگونه گسترش در دامنه اهداف یا افزایش تلفات میتواند معادله را به سمت مرحلهای فرسایشی سوق دهد. در حال حاضر، آنچه قابل مشاهده است، تثبیت یک موازنه شکننده در میدان است؛ موازنهای که به سرعت میتواند دستخوش تغییر شود.
هشدار حمد بن جاسم درباره «دام رویارویی»
در ادامه تحولات نظامی روزهای اخیر، ایالات متحده آمریکا و شماری از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در بیانیهای مشترک، حملات موشکی ایران به اهداف مرتبط با آمریکا در منطقه را محکوم کردند. در این بیانیه که با همراهی عربستان سعودی، بحرین، کویت، قطر، امارات متحده عربی و اردن منتشر شد، اقدامات ایران «بیپروا» توصیف شده و ادعا شده است که این حملات امنیت غیرنظامیان و ثبات منطقه را به خطر انداخته است.
در متن بیانیه تأکید شده که تشدید درگیریها میتواند پیامدهای گستردهای برای امنیت انرژی و ثبات خلیج فارس داشته باشد. امضاکنندگان ضمن دعوت به «خویشتنداری»، بر ضرورت بازگشت به مسیرهای دیپلماتیک و حلوفصل مسالمتآمیز تنشها تأکید کردهاند. در عین حال، در این بیانیه اشارهای به منشأ اولیه درگیریها نشده و تمرکز آن بر واکنشهای اخیر ایران بوده است. با این حال در فضای سیاسی منطقه دیدگاههای متفاوتی نیز مطرح شده است.
حمد بن جاسم بن جبر آل ثانی، نخستوزیر پیشین قطر در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس هشدار داد که کشورهای عربی باید از افتادن در «دام رویارویی مستقیم با ایران» پرهیز کنند. او با اشاره به حساسیت شرایط منطقه نوشت که هرچند برخی تحولات اخیر نگرانکننده است، اما کشیده شدن کشورهای شورای همکاری به تقابل مستقیم، میتواند منابع و ثبات منطقه را فرسوده کند.
حمد بن جاسم تأکید کرد طرفهایی وجود دارند که مایلاند کشورهای عربی را وارد رویارویی مستقیم کنند، در حالی که درگیری فعلی میان آمریکا، اسرائیل و ایران ممکن است در مقطعی پایان یابد، اما پیامدهای یک تقابل مستقیم منطقهای میتواند طولانیمدت و پرهزینه باشد. او راهکار خروج از وضعیت کنونی را هماهنگی درونشورایی و اتخاذ موضعی سنجیده و مشترک دانست تا از گسترش بحران جلوگیری شود. اظهارات نخستوزیر پیشین قطر نشان میدهد در کنار موضع رسمی برخی دولتهای منطقه، نگرانیهایی درباره ابعاد و پیامدهای بلندمدت درگیری وجود دارد؛ نگرانیهایی که بیانگر پیچیدگی موقعیت کشورهای خلیج فارس در میان فشارهای ژئوپلیتیک کنونی است.
حمله به سه کشتی در نزدیکی تنگه هرمز
در پی تشدید تنشهای نظامی در منطقه، حداقل سه کشتی در نزدیکی تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفتهاند؛ رخدادی که نگرانیها درباره امنیت مسیرهای حیاتی انرژی و افزایش قیمت جهانی نفت را تشدید کرده است. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا اعلام کرد دو کشتی مورد اصابت پرتابههای ناشناس قرار گرفته و دچار آتشسوزی شدهاند. همچنین یک «پرتابه ناشناس» در فاصله بسیار نزدیک به کشتی سوم منفجر شده است. به گفته این مرکز، خدمه کشتیها در سلامت هستند.
همزمان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد سه نفتکش متعلق به بریتانیا و آمریکا هدف موشک قرار گرفته و دچار حریق شدهاند. دولتهای لندن و واشنگتن تاکنون واکنشی رسمی به این ادعا نشان ندادهاند. در پی این حوادث، عبور کشتیها از ورودی تنگه هرمز بهطور چشمگیری کاهش یافته و بنا بر گزارش پلتفرم ردیابی کپلر، حدود ۱۵۰ نفتکش در آبهای خلیج فارس متوقف شدهاند. ایران پیشتر به کشتیها هشدار داده بود از این مسیر عبور نکنند. تنگه هرمز محل عبور حدود ۲۰ درصد نفت و گاز جهان است و هرگونه اختلال در آن میتواند بازار انرژی را با شوک مواجه کند.
جهش قیمت طلا در جهان
گزارشها از افزایش حدود ۱۰ درصدی قیمت نفت در معاملات خارج از بورس حکایت دارد و برخی تحلیلگران هشدار دادهاند در صورت تداوم بحران، قیمت هر بشکه نفت میتواند از مرز ۱۰۰ دلار عبور کند.قیمت طلا نیز در بازارهای جهانی روندی صعودی به خود گرفت. براساس گزارشها، بهای هر اونس طلا در معاملات روز دوشنبه با رشد قابل توجهی همراه شد و از مرز ۵۳۰۰ دلار عبور کرد.
تحلیلگران بازارهای مالی معتقدند افزایش ریسکهای ژئوپلیتیک و نااطمینانی نسبت به آینده درگیریها، سرمایهگذاران را به سمت داراییهای امن سوق داده است. طلا به طور سنتی در دورههای بحران و بیثباتی به عنوان پناهگاه سرمایه شناخته میشود. برخی مؤسسات مالی بینالمللی نیز پیشبینی کردهاند در صورت تداوم تنشها و اختلال در بازار انرژی، روند افزایشی قیمت فلزات گرانبها میتواند ادامه یابد و رکوردهای جدیدی در بازار ثبت شود.
نواف سلام: لبنان نباید به میدان درگیری تازه تبدیل شود
با گسترش دامنه درگیریها در منطقه، لبنان نیز در کانون نگرانیهای تازه قرار گرفته است؛ کشوری که همواره در تحولات میان ایران و اسرائیل موقعیتی حساس داشته و هرگونه تشدید تنش میتواند آن را بهطور مستقیم درگیر کند. در همین چارچوب، نواف سلام، نخستوزیر لبنان در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نسبت به کشیده شدن این کشور به رویارویی جدید هشدار داد.
نواف سلام با اشاره به شلیک موشک از جنوب لبنان اعلام کرد: «صرفنظر از اینکه چه کسی پشت این اقدام است، شلیک موشک از خاک لبنان اقدامی غیرمسئولانه و مشکوک است که امنیت و سلامت کشور را به خطر میاندازد و بهانههایی برای ادامه تجاوز اسرائیل فراهم میکند.» او تأکید کرد دولت لبنان اجازه نخواهد داد این کشور به صحنه «ماجراجوییهای جدید» تبدیل شود و تمامی اقدامات لازم برای شناسایی و برخورد با عاملان چنین اقداماتی را در دستور کار قرار خواهد داد.
اظهارات نخستوزیر لبنان در شرایطی مطرح میشود که ارتش اسرائیل مدعی شده در واکنش به حملات اخیر، مواضعی در خاک لبنان را هدف قرار داده است. همزمان، نگرانیها درباره فعال شدن جبهه شمالی اسرائیل و ورود حزبالله به درگیری گستردهتر افزایش یافته است.
تحلیلگران معتقدند موضع نواف سلام نشاندهنده تلاش دولت لبنان برای حفظ فاصله از درگیری مستقیم و جلوگیری از گسترش جنگ به مرزهای این کشور است. لبنان که همچنان با بحران اقتصادی و سیاسی داخلی دستوپنجه نرم میکند، توان تحمل یک درگیری فراگیر دیگر را ندارد و هرگونه بیثباتی تازه میتواند شرایط داخلی آن را پیچیدهتر کند.
شکاف در واشنگتن؛ مخالفت سندرز با گسترش جنگ
همزمان با تشدید درگیریها در منطقه، در داخل آمریکا نیز نشانههایی از اختلاف نظر بر سر نحوه مواجهه با بحران دیده میشود. در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده از آمادگی ارتش برای ادامه حملات و حتی گسترش دامنه عملیات سخن گفته، برخی چهرههای سیاسی در واشنگتن نسبت به ورود به یک جنگ پرهزینه دیگر هشدار دادهاند. در صدر این منتقدان، برنی سندرز، سناتور دموکرات قرار دارد که در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، سیاست کاخ سفید را زیر سؤال برد. او با اشاره به ادعای پیشین ترامپ مبنی بر نابودی تأسیسات هستهای ایران، پرسید: «اگر این تأسیسات نابود شدهاند، چرا اکنون به حمله نیاز است؟» سندرز همچنین با یادآوری تجربههای ویتنام و عراق تأکید کرد آمریکا نباید وارد جنگی شود که پیامدهای انسانی و مالی سنگینی به دنبال دارد.
موضع سندرز بازتابدهنده نگرانی بخشی از افکار عمومی و جریانهای مترقی در آمریکا است که از تکرار سناریوی درگیریهای طولانیمدت بیم دارند. برخی تحلیلگران معتقدند در صورت افزایش تلفات یا طولانی شدن جنگ، دامنه این مخالفتها میتواند گستردهتر شود و بر تصمیمگیریهای کاخ سفید اثر بگذارد.
با وجود این، حامیان دولت استدلال میکنند که نشان دادن قاطعیت در برابر ایران برای حفظ بازدارندگی ضروری است. این دوگانه – میان ضرورت بازدارندگی و پرهیز از جنگ فرسایشی – اکنون به یکی از محورهای اصلی بحث در فضای سیاسی آمریکا تبدیل شده است؛ شکافی که در صورت تداوم بحران، میتواند بر مسیر تحولات اثرگذار باشد.
جنگ کوتاه، درگیری فرسایشی یا بحران منطقهای؟
با گذشت سه روز از آغاز درگیریها، مسئلهای که ذهن بسیاری از تحلیلگران را به خودش معطوف کرده این است که مسیر بحران به کدام سو خواهد رفت. تجربههای گذشته در منطقه نشان میدهد که جنگها همیشه مطابق پیشبینیهای اولیه پیش نمیروند. اکنون دستکم سه سناریو را میتوان در برابر تحولات پیشرو تصور کرد.
سناریوی نخست، یک درگیری کوتاهمدت است. در این حالت دو طرف پس از چند موج حمله و پاسخ متقابل به این جمعبندی میرسند که ادامه تنش هزینههای سنگینی دارد. در چنین وضعی، فشارهای بینالمللی و ملاحظات اقتصادی میتواند زمینه کاهش تنش و بازگشت به مسیرهای سیاسی را فراهم کند. این سناریو زمانی تقویت میشود که دامنه حملات محدود بماند و تلفات گستردهای رخ ندهد.
سناریوی دوم، جنگی فرسایشی است. در این حالت، حملات متقابل برای هفتهها ادامه مییابد. زیرساختها آسیب میبینند و هزینههای مالی و انسانی افزایش پیدا میکند. بازارهای جهانی واکنش نشان میدهند و فشار اقتصادی بر بازیگران اصلی بالا میرود. جنگ فرسایشی معمولاً بدون دستاورد سریع آغاز میشود، اما خروج از آن نیز آسان نیست. هر اقدام جدید میتواند پاسخ متقابل به همراه داشته باشد و چرخه تنش را طولانیتر کند.
سناریوی سوم نیز گسترش منطقهای بحران است. در این حالت، جبهههای جدید فعال میشوند و بازیگران بیشتری وارد میدان میشوند. اگر درگیری به لبنان، خلیج فارس یا دیگر نقاط حساس منطقه کشیده شود، کنترل بحران دشوارتر خواهد شد. چنین وضعی میتواند امنیت انرژی و تجارت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد و پیامدهای آن از مرزهای منطقه فراتر رود.
در حال حاضر، نشانههایی از هر سه سناریو دیده میشود. مسیر نهایی به تصمیمهای سیاسی، میزان خویشتنداری طرفها و نقشآفرینی میانجیها بستگی دارد. آنچه روشن است این است که روزهای آینده تعیینکننده خواهد بود و هر تحول تازه میتواند توازن موجود را تغییر دهد.
