تحقیقات جدید نشان میدهد فشارهای روانی و اضطرابهای شدید، تنها روی احساسات و خلقوخو اثر نمیگذارند، بلکه عملکرد بخشهایی از مغز را که مسئول تشخیص موقعیت و یافتن مسیر هستند نیز دچار اختلال میکنند.
دانشمندان با استفاده از تصویربرداری MRI به این نتیجه رسیدهاند که هورمون استرس یا همان کورتیزول میتواند فعالیت بخشهایی از مغز را که وظیفه جهتیابی و پیدا کردن مسیر را بر عهده دارند کاهش دهد.
این یافتهها میتواند توضیح روشنی برای یکی از تجربههای مشترک بسیاری از انسانها باشد؛ اینکه چرا در شرایط اضطراب، فشار کاری یا شوکهای روحی، افراد بیشتر دچار سردرگمی میشوند و حتی در مسیرهای همیشگی و آشنا نیز اشتباه میکنند.
پژوهشگران سالهاست به وجود نوعی سیستم مکانیابی داخلی در مغز انسان پی بردهاند؛ سیستمی که به مغز کمک میکند موقعیت فرد را تشخیص دهد، فاصلهها را برآورد کند و مسیر بازگشت را به خاطر بسپارد.
بخش مهمی از این سیستم به سلولهایی موسوم به «سلولهای شبکهای» یا Grid Cells مربوط میشود. این سلولها در بخشی از مغز به نام قشر انتورینال قرار گرفتهاند و نقش مهمی در تشخیص موقعیت، تخمین فاصله و مسیریابی ایفا میکنند.
در پژوهش جدید، محققان به بخشی از شرکتکنندگان هورمون کورتیزول تزریق کردند و سپس عملکرد مغز آنها را هنگام انجام وظایف مربوط به جهتیابی و پیدا کردن مسیر مورد بررسی قرار دادند.
نتایج بررسیها نشان داد افرادی که سطح کورتیزول بالاتری داشتند، اشتباهات بیشتری در مسیریابی مرتکب میشدند، بازگشت به نقطه آغاز برای آنها دشوارتر بود و عملکرد ضعیفتری در پیدا کردن مسیر از خود نشان میدادند.
تصاویر MRI نیز این موضوع را تأیید کرد؛ به طوری که فعالیت سلولهای شبکهای در این افراد نسبت به سایر شرکتکنندگان کاهش پیدا کرده بود.
نقش سیستم لیمبیک در فراموشی و سردرگمی
پژوهشگران معتقدند تنها عامل این اتفاق، اختلال در سلولهای شبکهای نیست و بخشهای دیگری از مغز نیز در این فرآیند نقش دارند.
یکی از مهمترین بخشهایی که تحت تأثیر استرس قرار میگیرد، سیستم لیمبیک است؛ مجموعهای از ساختارهای مغزی که در پردازش احساسات، حافظه و رفتارهای هیجانی نقش اساسی ایفا میکنند.
سیستم لیمبیک را میتوان یکی از مهمترین مراکز مدیریت احساسات و حافظه در مغز دانست؛ بخشی که در شکلگیری شخصیت، واکنشهای احساسی و نحوه برخورد با محرکهای محیطی نقش تعیینکنندهای دارد.
استرس چگونه حافظه و تصمیمگیری را مختل میکند؟
دکتر بابک قرائی مقدم، جراح و متخصص مغز و اعصاب، نیز به تأثیر مستقیم استرس بر سیستم لیمبیک اشاره کرده و درباره این موضوع توضیح میدهد:
"به صورت مشخص ثابت شده زمانی که استرس دارید و دچار فشار روحی شدهاید، عملکرد حافظه و سیستم کلی مغز برای تصمیمگیری و عکسالعمل نشان دادن بسیار تحت تاثیر قرار میگیرد."
او در ادامه درباره نقش سیستم لیمبیک میگوید:
"یکی از مهمترین سیستمهایی که در مغز کار میکند لیمبیک است که در نواحی مرکزی مغز قرار دارد و استرس میتواند به صورت مستقیم آن منطقه را تحت تاثیر قرار دهد. زمانی که استرس دارید، موادی که در بدن ترشح میشوند، سیستم اعصاب خودمختار (سمپاتیک و پاراسمپاتیک) را تحت تاثیر قرار میدهد و به صورت ثابت شدهای این فشارهای روحی و روانی میتواند بر عملکرد مغز اثر بگذارد و میتواند به گم کردن موقت جهتیابی، خشم شدید و از دست دادن کنترل منجر شود."
فراموشیهای موقت؛ اتفاقی رایج در روزهای پراسترس
این متخصص مغز و اعصاب معتقد است بسیاری از شکایتهایی که افراد جوان و میانسال درباره فراموشی مطرح میکنند، ریشه در فشارهای روانی و اضطراب دارد.
او در این زمینه توضیح میدهد:
"در بسیاری از مواقع بیمارانی که در سنین جوانی یا میانسالی قرار دارند میگویند ما دچار فراموشی میشویم. زمانی که ما با آنها صحبت میکنیم متوجه میشویم که در زمان فراموشی استرس داشتهاند."
به گفته او، در شرایطی که فرد تحت فشار روانی قرار میگیرد، عجله و نگرانی باعث میشود بخشی از اطلاعات به صورت موقت از دسترس ذهن خارج شود و حتی کارهای روزمره نیز فراموش شوند.
او در ادامه میگوید:
"فرد در شرایط استرس عجله دارد و خیلی چیزها را فراموش میکند. کارهایی که قرار است انجام دهد را موقتا به فراموشی میسپارد حتی در جهتیابی مسیر هم دچار مشکل میشود."
فشار کاری و استرس؛ عامل گم کردن مسیرهای آشنا
این متخصص همچنین فشارهای کاری و مشغلههای روزمره را یکی از دلایل مهم بروز این وضعیت میداند و تأکید میکند:
"به دلیل فشارهای کاری و مشغلهکاری زیاد روزمره فرد دچار استرس میشود و به طور موقت حافظه خود را از دست میدهد، حتی مسیر خود را گم میکند. این اتفاق به ویژه در مورد بیماران مسنتری که عملکرد مغز آنها در معرض ضعیفتر شدن هم وجود دارد و دچار استرس شدهاند بیشتر رخ میدهد."
او حتی به تجربه شخصی خود نیز اشاره میکند و توضیح میدهد که در شرایط پراسترس، بدون آنکه متوجه شود مسیر را اشتباه رفته و حتی تا کرج ادامه مسیر داده است.
به گفته این پزشک، موارد مشابهی نیز در میان بیماران او مشاهده شده است؛ افرادی که پس از دریافت تماسهای نگرانکننده یا شنیدن خبرهای اضطرابآور، ناگهان مسیر خود را گم کرده یا در جهتی اشتباه حرکت کردهاند.
