خیلی از ما وقتی روزهای پراسترس و پرتنشی را از سر میگذرانیم، ناخواسته سراغ خوردن خوراکیهای شیرین میرویم؛ شکلات، شیرینی، کیک، بیسکوییت و حتی خوراکیهایی که هیچ وقت آنها را در شرایط معمولی و عادی هوس نمیکنیم اما در زمان استرس و اضطراب، آنها را از یخچال و کابینت بیرون میآوریم و بدون عذاب وجدان یا حتی همزمان با عذاب وجدان و سرزنشکردنِ خود میخوریم. اما چرا ذهن و بدن ما در مواجهه با اضطراب، این خوراکیها را انتخاب میکند؟
وقتی سیستم پاداشدهی مغز فعال میشود
خیلی از افراد در مواجهه با احساسات منفی مثل اضطراب، استرس، غم و حتی خستگی، به غذا به عنوان یک راهحل سریع برای تسکین این احساسات نگاه میکنند و شیرینیجات هم به دلیل طعم دلپذیر و تأثیر سریع بر روحیه معمولا انتخاب رایجی هستند. مطهره شریفی، روانشناس در این باره میگوید: «از دید روانشناختی، مغز انسان همیشه دنبال پاداش است. در شرایط استرس، بدن هورمونهایی مثل کورتیزول را آزاد میکند که احساس فشار و نگرانی را افزایش میدهند و مغز برای کاهش این فشار به دنبال راهی سریع و مطمئن میگردد تا خود را آرام کند. و مصرف قند و شیرینیها سطح دوپامین - همان هورمونی که حس لذت و رضایت ایجاد میکند - را بالا میبرد و برای لحظاتی کوتاه، اضطراب را کم میکند. درواقع کورتیزول و سیستم پاداش مغز با هم ارتباط دارند و این ارتباط میتواند میل به خوردن غذای بسیار خوشمزه و شیرین را افزایش بدهد.»
شیرینیها؛ مسکّن موقت
اما ماجرا تنها مربوط به مغز نیست. بدن هم نقش خودش را دارد. به این صورت که استرس، متابولیسم را تغییر میدهد و میتواند سطح قند خون را دچار نوسان کند. وقتی این نوسان رخ میدهد، حس گرسنگی کاذب یا هوس شیرینی به سراغمان میآید. بدن فکر میکند نیاز به انرژی فوری دارد. در حالی که مشکل واقعی، اضطراب است. نه گرسنگی و کمبود کالری.
سارا مومنی، متخصص تغذیه و رژیمدرمانی درباره این پدیده توضیح میدهد: «خوردن خوراکیهای شیرین و همچنین فرآوریشده در کوتاهمدت میتواند خلقوخوی فرد را یکی دو ساعت بهبود ببخشد. چون باعث ترشح هورمونهای مرتبط با لذت در مغز میشود. اما این احساس آرامش، موقت است و درنهایت این رفتار به چرخهای معیوب تبدیل میشود؛ چرخهی استرس، خوردن شیرینی، احساس آرامش موقت، بازگشت استرس و گرسنگی دوباره.»
این متخصص تغذیه درباره دلیل این وضعیت توضیح میدهد: «وقتی شکر وارد بدن میشود، سطح قند خون به سرعت بالا میرود و بعد از آن سریع سقوط میکند. این نوسان میتواند باعث شود دوباره احساس خستگی، بیقراری و اضطراب کنیم.»
مومنی میگوید: «این نوع خوردن بیشتر از آنکه به دلیل گرسنگی واقعی باشد، واکنشی است به احساس منفی و تلاش برای رهایی موقت از آن. مغز به دنبال جبران احساس ناراحتی میرود و غذاهای شیرین شروع به فعال کردن مسیرهای پاداش میکنند که میتوانند نوعی تسکین کوتاه ارائه دهند.»
نگذارید بدنتان به این شیوه عادت کند
این موضوع وقتی تکرار شود، به سرعت از یک رفتار «موقت» به یک «عادت» تبدیل میشود. به خصوص اگر فشارهای زندگی مداوم باشند، بدن و ذهن به این پاسخ عادت میکنند و به جای مدیریت سالم استرس، مدام و پیاپی سراغ خوراکیهای شیرین میروند.
شریفی، روانشناس در این رابطه میگوید: «خطر این چرخه فقط افزایش وزن یا اختلالات متابولیک نیست؛ خوردن برای آرام کردن اضطراب، مانع یادگیری مهارتهای سالم مدیریت استرس میشود. وقتی به جای مواجهه مستقیم با مشکل، مغز با قند تسکین مییابد، فرصت یافتن راهکارهای درست و واقعی از دست میرود.»
راهکار چیست؟
اما آیا راهی هست که به جای سرکوب استرس با کمک شیرینیجات، استرس را برطرف کرد؟ به خصوص وقتی استرس فرد بالا است. روانشناسان و متخصصان تغذیه توصیه میکنند ابتدا باید اضطراب را شناسایی کنیم و از تکنیکهای سادهی کاهش استرس استفاده کنیم؛ تنفس عمیق، پیادهروی کوتاه، یا کمی کشش عضلات میتواند اثر آرامبخشی داشته باشد. بعد در صورتی که هوس شیرینی داریم، آن را با گزینههای سالمتر مثل میوههای شیرین، آجیل یا لااقل یک تکه شکلات تلخ جایگزین کنیم. این روش هم مغز را راضی میکند و هم چرخه ناسالم را کمتر تقویت میکند. راه مهم دیگر این است که خوراکیهای شیرین مضر در دسترسمان نباشد. یعنی اصلا این خوراکیها را نخریم تا وقتی استرس داریم، ناخواسته سراغشان نرویم.
شریفی، روانشناس در این رابطه به نکته مهمی اشاره میکند: «اضطراب و پرخوری پدیدهای آشنا است. به خصوص میل زیاد به مصرف خوراکیهای شیرین، اما سرزنش کردن خودمان کمکی به بهبود اوضاع نمیکند. مهم این است که بفهمیم این رفتار طبیعی است. و اولین قدم برای شکستن این چرخه، آگاهی پیدا کردن درباره رابطه بین استرس و انتخابهای غذایی است.
