«جنگ»، «اغتشاش»، «ترور»، «تهدید» کلیدواژههایی است که در چندماه گذشته زیر سایه دیوانه بازیهای ترامپ و نتانیاهو، در اخبار و رسانهها زیاد استفاده میشود. کلیدواژههایی که به غیر از دستکاری روانی هیچ بخار دیگری ندارد اما باید دقت کرد که فقط مخاطب بازیهای روانی این آدمکها، افراد بالغ نیستند؛ امروزه کودکان و نوجوانان به لطف شبکههای اجتماعی و گوشیهای هوشمند بدون هیچ محدودیتی میتوانند به اخبار منفی دسترسی داشته باشند و از آن تأثیر بپذیرند.به گفته روانشناسان شنیدن و دیدن مداوم اخبار منفی عوارض کوتاه مدت و بلندمدتی برای کودکان و نوجوانان دارد زیرا ذهن آنها هنوز توانایی تجزیه و تحلیل مسائل را ندارد؛ اما والدین میتوانند با آگاهی شدت این آسیبها را کم کنند؛ خبرنگار فارس برای بررسی این عوارض و راههای پیشگیری از آن به سراغ صنم حقیر روانشناس کودک و نوجوان رفته و مفصل به گفتوگو پرداخته است. در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوانید:
اخبار منفی چه تأثیری روی کودکان میگذارد؟
انسان زمانی که در یک شرایط بحرانی قرار میگیرد، ناخودآگاه بدن او از نظر جسمی، روانی، رفتاری و شناختی خودش را با آن شرایط وفق میدهد. زمانی که یک انسان خبر منفی را میشنود، سیستم سمپاتیک بدنش قوی میشود. کودکان هم انسان هستند؛ زمانی که یک خبری را میشنوند رنگ صورتشان سرخ شود، تپش قلب میگیرند و…انگار بدن با این واکنشها میخواهد خودش را با خبر منفی که شنیده یا تجربه منفی که داشته وفق دهد. یکی از عوارض کوتاه مدت اخبار منفی در روان کودکان یا حتی بزرگسالان این است که فرد خودش را در یک حالت بحرانی در نظر میگیرد؛ انگار در بدنش یک جنگی اتفاق میافتد، سیستم سمپاتیک بدن شروع به کار میکند و فرد دچار استرس و اضطراب میشود. سیستم سمپاتیک است که فرد را دچار استرس و اضطراب میکند.
کودکان چقدر توان سازگاری با شرایط بحرانی یا اخبار منفی را دارند؟
کودکان پس از تجربه بحران یا شنیدن اخبار منفی، به نسبت سازگاری که دارند عوارض بلند مدت آن حادثه، بحران یا خبر را تجربه میکنند. میزان سازگاری فرد است که مشخص میکند چه اتفاقاتی از نظر روانی درآینده برای آن کودک یا حتی فرد بزرگسال خواهد افتاد. اگر سازگاری کودک کم باشد در بلند مدت رفتارهایی مانند خشم و عصبانیت را ابراز میکند. اگر سازگاری بالاتری داشته باشد سعی میکند خودش را با کارها و سرگرمیهای مختلف سرگرم کند.
اخبار منفی چه عوارض بلند مدتی برای کودکان خواهد داشت؟
عوارض بلندمدت این اخبار به میزان مدیریت استرس در بحران، میزان سازگاری و دانستن زمان طول کشیدن موقعیت بحرانی و… خیلی در نوع و میزان عوارض بلند مدت تأثیرگذار است. اگر فرد بداند بحرانی که در آن قراردارد چقدر طول میکشد، چقدر زمان نیاز دارد تا حل شود؟ میتواند سازگاری بیشتری با موقعیت داشته باشد.اگر یک خبر مداوم و طولانی مدت در حضور کودکان پخش شود، قطعا میزان استرس، اضطراب، خشم، افسردگی و علائم بدنی و فیزیکی، شناختی و رفتاری شدیدتر و بیشتری در کوتاه مدت و بلند مدت بروز خواهد داد.
برای کم کردن میزان عوارض کوتاهمدت و بلندمدت اخبار و اتفاقات در کودکان چه کاری باید انجام داد؟
اگر کودک بداند که این اتفاق کوتاه مدت و قابل حل است، میزان استرس و ترسی که دارد کمتر میشود. همچنین اینکه یک کودک احساس کند این مشکل برای همه است، میزان استرس و اضطراب او بسیار کمتر خواهد شد. یکی از راههای مقابله با بحران در کودکان این است که متوجه شوند تعداد زیادی از آدمها «بچههای دیگر هم» در همین شرایط قرار دارند. کودک در این شرایط با خودش میگوید: «خب خداروشکر من یه نفر این مشکل رو ندارم هرکاری بقیه کردن منم میکنم.» اینکه کودک حس کند این بحران همه گیر بوده، از نظر روانی در دنیای کودکانه خودش، تسکین پیدا میکند.
از کجا متوجه شویم که اتفاقات یا اخبار روی فرزندمان تأثیر گذاشته است؟
هر کودکی به یک سبکی که نسبت به اتفاقات واکنش نشان میدهد مثلا جیغ میکشد، پرخاشگری میکند، در خودش میرود و… هر کودکی یک سبک مقابله با بحران دارد. در اینجا سبک مدیریت و مقابله والدین با استرس و اضطراب فرزندشان بسیار اهمیت دارد.
والدین چگونه با استرس و اضطراب کودک مقابله کنند؟
پدر و مادر بهتر از هرکسی میدانند که شخصیت فرزندشان چگونه است. چقدر آمادگی دارد؟ چقدر این کودک در برابر اخبار یا هیجانات منفی سازگاری دارد؟ کودک درونگرایی است یا برونگرا؟ خانوادهها هیجانات فرزندشان را میشناسند. ما براساس نوع هیجان کودک توقع داریم که پدر و مادر برنامهریزی کنند. باید بپذیریم که ما نمیتوانیم محیط بیرونی را کنترل کنیم. ما نمیتوانیم بگویی که صدا از در و دیوار نیاید، هیچ اتفاقی نیفتد و… محیط قابل کنترل نیست.در وهله اول پدر و مادر خودشان باید آرام باشند تا بتوانند فرزندشان را آرام کنند. والدین باید مدیریت داشته باشند تا محیط خانه و شرایط روانی کودک را مدیریت کند. در این زمینه مادرها نقش بیشتر و مؤثرتری دارند. تاجایی که امکان دارد باید فرزندمان را از اخبار منفی دور کنیم. حتی پدر و مادر هم باید از اخبار منفی دور باشند. ما نمیتوانیم به فرزندمان بگوییم برو تو اتاق اما خودمان پای اخبار بنشینیم. والدین باید سعی کنند بیشتر از 10 الی 15 دقیقه در روز در حضور فرزندانشان اخبار نبینند یا حداقل با استفاده از هندزفری گوش کنند تا کودک متوجه نشوند. اصل اخبار در چند دقیقه گفته میشود و مابقی تکرار اخبار منفی است و برای کودکان آسیب زاست. همچنین بزرگترها باید سعی کنند در حضور کودکان درباره اتفاقات صحبت نکنند.
والدین در کنار اینکه دیدن و شنیدن اخبار را باید محدود کنند، برای کنترل و از بین بردن استرس و اضطراب کودک باید در خانه برنامههای جایگزین اخبار داشته باشند. والد نمیتواند بدون هیچ جایگزینی تلویزیون را خاموش کند. به عنوان مثال والدین میتوانند با فرزندشان قدم بزنند، صحبت کنند، بازی کنند یا حتی شبکه را عوض کنند به جای اخبار برای کودک کارتون و برنامه کودک بگذارند.در واقع بزرگترها برای کنترل و کاهش استرس کودک باید او را سرگرم کنند. کودک برای اینکه به اتفاقات فکر نکند، نیاز به سرگرمی دارد. یک تکنیکی وجود دارد که در شرایط بحرانی و زمانی که کودک دچار هیجان، استرس و اضطراب میشود خیلی مؤثر است و اگر اجرا شود میتواند عوارض کوتاه مدت و بلندمدت اخبار یا اتفاقات بد را برای کودکان و حتی بزرگسالان کمتر کند؛ اسم این تکنیک، تکنیک تنفس آرام است. با انجام این تکنیک انسان آرام میشود؛ زمانی که فردی یک خبر بدی را میشنود یا اتفاق ناگواری برایش میافتد باید 4 ثانیه دم از بینی داشته باشند، 7 ثانیه نفس را در سینه نگهدارند و 8 ثانیه بازدم از دهان داشته باشند. این تکنیک آرامسازی در شرایط بحرانی است. اگر فردی مضطرب است حداقل 3 تا 5 بار باید از این تکنیک استفاده کند.
در شرایط بحرانی معمولا والدین چه اشتباهاتی انجام میدهند؟
یک اشتباه رایجی که در جامعه و در میان خانوادههای ایرانی وجود دارد این است که زمانی که کودک درباره مسائل و اتفاقاتی که دیده یا شنیده میخواهد با والدینش صحبت میکند، پدر و مادرش میگویند: «ولش کن، بهش فکر نکن، اصلا دربارش صحبت نکن و…» در واقع از شنیدن و برطرف کردن مشکلات و مسائلی که ذهن کودک را درگیر کرده سرباز میزنند. پدر و مادرها باید اجازه بدهند فرزندانشان درباره هیجانات یا احساس ناخوشایندی که ناخواسته از تجربه بدی که داشته به دست آورده، بروز دهد، دربارهاش حرف بزند. صحبت کردن باعث تخلیه هیجانات و احساسات میشود. والدین باید گوش شنوا باشند. برخی از والدین مسائل را انکار میکنند؛ به عنوان مثال کودک میگوید: «من از فلان صدا میترسم.» پدر و مادرش به او جواب میدهند: «نه صدایی نمیاد که …» باید اجازه بدهیم کودک درباره احساسات و عواطفش با ما صحبت کند. یا حتی برخی نوجوانان دلشان نمیخواهد درباره مسائلی که با آن درگیر هستند با والدین خود صحبت کنند یا در برخی موارد والدین شنونده خوبی نیستند، بهشان پیشنهاد کنید که احساساتشان را روی کاغذ بنویسند. آوردن احساسات روی کاغذ باعث تخلیه هیجان میشود. باعث میشود مقداری از بار هیجانی که در درون ما ذخیره شده کم کند.باید اعضای خانواده با همدیگر همدلی داشته باشند، والدین باید به فرزندشان بگویند که این شرایط موقت است و همه دارند این مشکلات را تجربه میکنند و ما همه کنار هم هستیم.
برخی از والدین با قضاوت احساسات فرزندشان به او میگویند: «تو برای چی از فلا چیز میترسی؟ بچههای مردم اینجوری نیستن…»پدر و مادرها اصلا نباید فرزندانشان را با دیگران مقایسه کنند، خصوصا در شرایط بحران. همچنین اگر در اطرافشان کسانی را میبینند که افکار منفی دارند، اطلاعات منفی میدهند یا هیجانات منفی را زیاد بروز میدهند و… حتما از این افراد دوری کنند. یعنی به غیر از اخبار و شبکههای اجتماعی و… که هیجانات منفی آسیب زننده برای فرزندانمان دارند باید محدود شود، ارتباط با افراد منفی هم باید محدود شود.پدر و مادر باید پیشبینی داشته باشند. اینکه والدین ندانند چه اتفاقی قرار است بیفتد و من چه کاری قرار است انجام دهم، برای کودک آسیبزننده است. ناآگاهی والدین خیلی شرایط استرس و اضطراب را برای کودکان تشدید میکند. به عنوان مثال باید در نظر گرفت که اگر فلان اتفاق افتاد من فلان کار را انجام میدهم. پدر و مادر باید این پیشبینیها را برای فرزندانشان توضیح دهند. والدین نباید درباره احساسات منفی شان با فرزندشان صحبت کنند، نه تنها با کودک بلکه در حضور او هم نباید در جمع یا حتی با تلفن درباره ترس ها و احساسات منفی صحبت کرد. بسیاری از خانمها در حضور فرزندشان تلفنی مدام درباره اتفاقات روز، حس و حالی که دارند و… صحبت میکنند. تا جایی که امکان دارد نباید جلوی کودکان درباره اتفاقات، نتایج و هیجانات منفی آن صحبت کرد. اگر بزرگترها باهم صحبت میکنند باید حواسشان به فرزندانشان باشد. والدین باید تاجایی که میتوانند خودشان و کودکشان را سرگرم کنند تا متوجه گذر زمان نشوند.
برای سرگرمی کودک چه کارهایی انجام دهیم؟
کاردستی درست کنند، نقاشی بکشند، به سفر بروند، یک موسیقی ملایم گوش بدهند، باهم آشپزی کنند، کیک درست کنند و… هر سرگرمی که باعث شود کودکان متوجه گذر زمان نشوند. فکرشان و حواسشان را از هیجانات منفی دور کند. والدین در ابتدا خودشان باید با شرایط سازگار شوند و بعد سعی کنند شرایط را برای فرزندشان مدیریت کنند. شاید عوارض اخبار و هیجانات منفی امروز در کودک ما قابل مشاهده نباشد اما اگر نتوانیم آن را مدیریت کنیم در آینده به شکل افسردگی، اضطراب، بیخوابی، خشمهای بیدلیل، لجبازی، پرخاشگری و… ببینیم.
