هفت صبح | هشت روز از آغاز جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران گذشته اما ائتلاف چندملیتی بریکس (BRICS) که ایران نیز اکنون عضو آن محسوب میشود، هنوز واکنش رسمی و جمعی به این درگیری نشان نداده است. این سکوت برای بسیاری از ناظران روابط بینالملل عجیب و حتی غیرمنتظره به نظر میرسد. کارشناسان یادآوری میکنند که در جنگ ۱۲ روزه سال گذشته میان ایران و اسرائیل، همین ائتلاف به سرعت واکنش نشان داد.
آن زمان ریاست دورهای بریکس در اختیار برزیل بود و این بلوک در بیانیهای رسمی حملات مشترک ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران را نقض آشکار حقوق بینالملل توصیف و آن را محکوم کرد. اما اکنون شرایط متفاوت است. از زمانی که در دسامبر ۲۰۲۵ ریاست بریکس به هند منتقل شد، بسیاری از تحلیلگران معتقدند اولویتهای ژئوپلیتیکی دهلینو بر مواضع جمعی این ائتلاف سایه انداخته است. به گفته منتقدان، هند در ماههای اخیر به دنبال تعمیق روابط خود با ایالات متحده و اسرائیل بوده و همین مسئله ممکن است دلیل احتیاط و سکوت این بلوک در قبال جنگ ایران باشد.
بریکس؛ ائتلافی که برای تغییر نظم جهانی شکل گرفت
ائتلاف بریکس در سال ۲۰۰۹ به عنوان یک اتحاد اقتصادی میان ۵ قدرت نوظهور جهان شکل گرفت: برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی. هدف اولیه این گروه ایجاد سازوکاری برای همکاری اقتصادی و مالی میان اقتصادهای در حال ظهور و کاهش وابستگی به ساختارهای غربمحور مانند گروه هفت (G7) و نهادهای مالی تحت نفوذ غرب بود. بسیاری از تحلیلگران بریکس را صدای کشورهای موسوم به جنوب جهانی میدانند؛ مجموعهای از کشورها که میکوشند نقش بیشتری در تصمیمگیریهای اقتصادی و سیاسی جهان داشته باشند.
در سالهای اخیر دامنه فعالیت این ائتلاف فراتر از همکاری اقتصادی رفته و به حوزههای سیاسی و حتی امنیتی نیز کشیده شده است. اعضای بریکس در چند سال گذشته به برگزاری رزمایشهای نظامی مشترک اقدام کردهاند؛ از جمله رزمایشی که در ژانویه امسال در آفریقای جنوبی برگزار شد. گسترش سریع این ائتلاف نیز از تحولات مهم سالهای اخیر بوده است. از سال ۲۰۲۴ کشورهایی مانند اندونزی، اتیوپی، مصر، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی به این بلوک پیوستهاند. با این توسعه، بریکس اکنون به یک ائتلاف ۱۱ عضوی تبدیل شده که بخش قابلتوجهی از جمعیت، تولید اقتصادی و منابع انرژی جهان را در اختیار دارد.
واکنشهای پراکنده اعضا
اگرچه بریکس به عنوان یک سازمان هنوز موضع رسمی درباره جنگ اعلام نکرده اما برخی اعضای آن به صورت جداگانه واکنش نشان دادهاند. آفریقای جنوبی از نخستین کشورهایی بود که نگرانی خود را درباره گسترش درگیری اعلام کرد. رئیسجمهور این کشور، سیریل رامافوسا، در گفتوگو با خبرنگاران هشدار داد ادامه جنگ ممکن است از خاورمیانه فراتر رود و ثبات مناطق دیگر جهان را نیز تهدید کند.
او تأکید کرد: «ما خواهان آتشبس هستیم و میخواهیم این جنون هرچه سریعتر پایان یابد.» حزب حاکم آفریقای جنوبی نیز در بیانیهای جداگانه حملات آمریکا و اسرائیل را اقدامی مبتنی بر دفاع پیشدستانه «فرضی» دانست و آن را محکوم کرد. رامافوسا همچنین اعلام کرد کشورش آماده است در صورت درخواست طرفها، نقش میانجی را برای پایان دادن به درگیری ایفا کند.
موضع تندتر روسیه
روسیه نیز از جمله کشورهایی بود که واکنش صریحی نشان داد. وزارت امور خارجه این کشور حملات مشترک آمریکا و اسرائیل را «اقدامی برنامهریزیشده و تجاوز نظامی» علیه یک کشور مستقل عضو سازمان ملل توصیف کرد. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، نیز در نامهای به مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، از به شهادت رسیدن رهبر جمهوری اسلامی ایران در این حملات ابراز تأسف کرد.
سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در یک نشست خبری تأکید کرد که هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد ایران در حال توسعه سلاح هستهای است؛ ادعایی که یکی از مهمترین دلایل واهی و بهانههای اعلامشده از سوی واشنگتن و تلآویو برای حمله بوده است. لاوروف هشدار داد ادامه این جنگ ممکن است به نتیجهای معکوس منجر شود و باعث گسترش سلاح هستهای در منطقه شود؛ زیرا کشورهای منطقه ممکن است برای بازدارندگی به سمت برنامههای هستهای حرکت کنند.
چین؛ مخالف حمله، بدون مداخله
چین نیز موضعی انتقادی نسبت به حملات اتخاذ کرده است اما مانند روسیه تمایلی برای ورود مستقیم به جنگ نشان نداده است. وانگ یی، وزیر خارجه چین، در تماس تلفنی با همتای اسرائیلی خود اعلام کرد پکن با هرگونه حمله نظامی علیه ایران مخالف است، بهویژه در شرایطی که مذاکرات میان تهران و واشنگتن پیشرفتهایی ملموس داشته است.
وزارت خارجه چین در بیانیهای اعلام کرد حمله در زمانی رخ داده که گفتوگوها میان ایران و آمریکا برای حل اختلافات هستهای در حال پیشرفت بوده و این اقدام میتواند روند دیپلماسی را نابود کند. در عین حال برخی منتقدان از پکن انتقاد کردهاند که با وجود روابط نزدیک با ایران، حاضر نشده برای حمایت از متحد خود وارد جنگ شود. اما دونگ وانگ، استاد روابط بینالملل دانشگاه پکن، میگوید چنین انتظاری با سیاست سنتی چین همخوانی ندارد. به گفته او چین از میانجیگری حمایت میکند، نه مداخله نظامی.
هند؛ تافته جدا بافته بریکس
در میان اعضای بنیانگذار بریکس، تنها کشوری که حملات آمریکا و اسرائیل را با صراحت محکوم نکرده هند است؛ کشوری که اکنون ریاست دورهای این ائتلاف را نیز بر عهده دارد. وزارت خارجه هند در بیانیهای محتاطانه تنها خواستار پایان سریع درگیریها شد و بر ضرورت گفتوگو و دیپلماسی تأکید کرد. دهلینو همچنین هشدار داد ادامه جنگ میتواند امنیت هزاران شهروند هندی را که در کشورهای حوزه خلیج فارس زندگی و کار میکنند، به خطر بیندازد. این موضع محتاطانه با انتقادهایی در داخل هند نیز روبهرو شده است. برخی سیاستمداران حزب مخالف کنگره دولت نارندرا مودی را متهم کردهاند که در برابر حمله به ایران موضعی بسیار ملایم اتخاذ کرده است.
نزدیکی هند و اسرائیل
روابط رو به گسترش هند و اسرائیل یکی از دلایل احتمالی این احتیاط محسوب میشود. نارندرا مودی، نخستوزیر هند، در ۲۵ و ۲۶ فوریه ۲۰۲۶ سفری رسمی به اسرائیل داشت و با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر رژیم اسرائیل، دیدار کرد. مودی در سخنرانی خود در پارلمان اسرائیل، کنست، اعلام کرد: «هند قاطعانه و با اطمینان کامل کنار اسرائیل، در این لحظه و فراتر از آن ایستاده است.» در جریان این سفر چند توافق همکاری در حوزه دفاعی و هوش مصنوعی میان دو کشور امضا شد. اسرائیل یکی از مهمترین تأمینکنندگان تسلیحات هند است و حدود ۴۰ درصد صادرات نظامی اسرائیل به این کشور ارسال میشود.
فشار اقتصادی آمریکا
عامل دیگری که میتواند بر سیاست هند تأثیر گذاشته باشد، فشار اقتصادی ایالات متحده است. در سال ۲۰۲۵ دولت دونالد ترامپ به دلیل خرید نفت روسیه توسط هند، تعرفههایی تا ۵۰ درصد بر کالاهای هندی اعمال کرد. این تصمیم میتوانست بخش بزرگی از صادرات هند به آمریکا از جمله محصولات الکترونیکی، دارو و جواهرات را تحت تأثیر قرار دهد. پس از مذاکرات طولانی، دو کشور به توافقی دست یافتند که تعرفهها به ۱۸ درصد کاهش یابد و در مقابل هند نیز خرید نفت روسیه را کاهش دهد و واردات انرژی از آمریکا را افزایش دهد.
آینده بریکس؛ اتحاد یا شکاف؟
اختلاف مواضع اعضای بریکس درباره جنگ ایران نشان میدهد این ائتلاف با وجود گسترش سریع، هنوز با چالشهای جدی در زمینه هماهنگی راهبردی روبهرو است. از یک سو کشورهایی مانند چین و روسیه موضعی انتقادیتر نسبت به حملات آمریکا و اسرائیل اتخاذ کردهاند، در حالی که هند تلاش میکند میان روابط خود با غرب و تعهداتش در بریکس توازن برقرار کند. برخی تحلیلگران معتقدند اگر این اختلافها مدیریت نشود، بریکس ممکن است در بحرانهای بزرگ جهانی نتواند به عنوان یک بلوک سیاسی منسجم عمل کند.
با این حال دیگران میگویند تنوع دیدگاهها در چنین ائتلاف گستردهای طبیعی است و موفقیت آن به توانایی اعضا در رسیدن به اجماع چندجانبه بستگی خواهد داشت. به گفته بسیاری از ناظران، سرنوشت بریکس در سالهای آینده تا حد زیادی به این پرسش وابسته است: آیا این ائتلاف میتواند اختلاف منافع اعضای بزرگ خود را مدیریت کند و به یک قطب واقعی در نظم چندقطبی جهان تبدیل شود، یا شکافهای ژئوپلیتیکی آن را به مجموعهای از اتحادهای سست تبدیل خواهد کرد.
ایران کشور بزرگی است که مزیتهای ژئوپلیتیکی، مخازن انرژی، معادن، جمعیت و آینده آن، نقش بسزایی در بریکس خواهد داشت. اینکه اعضای این ائتلاف در این شرایط خطیر با تمام قوا پشت ایران بایستند، آزمونی بود که تعدادی قابل توجهی از اعضای مهم این ائتلاف، از حمله هند، در آن مردود شدند.
