هفت صبح| بیش از چهار سال از آغاز جنگ اوکراین میگذرد اما اکنون یکی از حساسترین جبهههای این نبرد، نه در خطوط مقدم، بلکه در قلب زیرساختهای انرژی روسیه شکل گرفته است. در هفتههای اخیر، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاهها، خطوط تدارکاتی و مسیرهای انتقال سوخت، نشانههای آشکاری از اختلال در بازار انرژی روسیه را نمایان کرده است. بر اساس گزارشها، دستکم در بیش از ۱۰ منطقه روسیه اختلال در تأمین سوخت ثبت شده است.
برخی جایگاههای سوخترسانی فروش بنزین را محدود و بعضی دیگر بهطور کامل عرضه بنزین را متوقف کردهاند. هرچند مقامهای روسی هنوز از بهکار بردن واژه «بحران» خودداری میکنند اما شواهد میدانی از افزایش فشار بر شبکه توزیع سوخت این کشور حکایت دارد. کارشناسان معتقدند اگر حملات پهپادی اوکراین با شدت کنونی ادامه پیدا کند و پالایشگاههای آسیبدیده نتوانند به سرعت به مدار تولید بازگردند، کمبودهای منطقهای میتواند در ماههای آینده به یک بحران گستردهتر تبدیل شود.
کریمه؛ نخستین قربانی «محاصره لجستیکی»
شبهجزیره کریمه که از سال ۲۰۱۴ تحت کنترل روسیه قرار دارد، اکنون به کانون بحران سوخت تبدیل شده است. حملات پهپادی اخیر به مسیر موسوم به «بزرگراه نووروسیا» که کریمه را به منطقه روستوف روسیه متصل میکند، روند انتقال سوخت به این شبهجزیره را به شدت مختل کرده است. مقامهای اوکراینی این راهبرد را «محاصره لجستیکی» نامیدهاند؛ راهبردی که هدف آن قطع شریانهای پشتیبانی روسیه و افزایش هزینههای جنگ برای مسکو است. شدت بحران در کریمه به اندازهای است که بنزین سوپر تنها از طریق کوپنهای سهمیهبندی عرضه میشود. رسانههای محلی گزارش دادهاند که برخی زنجیرههای بزرگ پمپبنزین هفتههاست فروش این نوع بنزین به شهروندان عادی را متوقف کردهاند. حتی برای بنزین معمولی نیز سقف خرید تعیین شده و هر خودرو اجازه دریافت بیش از ۲۰ لیتر سوخت را ندارد.
کمبود سوخت از جنوب تا پایتخت روسیه
پیامدهای این اختلال تنها به کریمه محدود نمانده است. در منطقه کراسنودار، در ساحل دریای سیاه، ۱۵ جایگاه سوخترسانی برای مدتی فروش بنزین را بهطور کامل متوقف کردند. هرچند این تعداد در برابر حدود هزار جایگاه موجود در منطقه رقم بزرگی نیست اما بیانگر فشاری است که به تدریج در حال گسترش است. شبکههای اجتماعی روسیه مملو از شکایت شهروندانی است که از خالی بودن مخازن پمپبنزینها خبر میدهند. بسیاری از کاربران، هجوم رانندگان کریمهای به مناطق جنوبی روسیه برای سوختگیری را عامل تشدید کمبودها میدانند.
فرماندار کراسنودار نیز وضعیت را «دشوار» توصیف کرده و از افزایش «مصنوعی» تقاضا سخن گفته است. گزارشها نشان میدهد کمبودهای پراکنده اکنون در مناطق کورسک، بلگورود، ریازان و اوریول نیز مشاهده میشود. حتی در مسکو و حومه پایتخت نیز شکایتهایی درباره کمبود بنزین ثبت شده است. مناطق شمال غربی روسیه از جمله سنپترزبورگ، لنینگراد، پسکوف، نووگورود، مورمانسک و جمهوری کارلیا و همچنین بخشهایی از سیبری و خاور دور روسیه نیز از اختلالات مشابه بینصیب نماندهاند.
چرا تابستان میتواند بحران را عمیقتر کند؟
روسیه هر سال در فصل تابستان با فشار بر بازار سوخت روبهرو میشود. افزایش فعالیتهای کشاورزی، آغاز سفرهای تابستانی و رشد تقاضای گازوئیل و بنزین معمولاً شبکه توزیع را تحت فشار قرار میدهد. از سوی دیگر، پالایشگاهها در همین فصل برنامههای تعمیرات دورهای خود را اجرا میکنند. اما امسال شرایط متفاوت است. حملات پهپادی اوکراین زودتر آغاز شده و به گفته کارشناسان، دقت و اثربخشی بیشتری نیز پیدا کرده است. به همین دلیل، بازار سوخت روسیه حتی پیش از رسیدن به اوج تقاضای تابستانی با نشانههای کمبود مواجه شده است.
پهپادها چه خسارتی به صنعتنفت روسیه وارد کردهاند؟
برآوردها نشان میدهد در ماه مه، هشت پالایشگاه از ۱۰ پالایشگاه بزرگ روسیه هدف حملات پهپادی قرار گرفتهاند. برخی تأسیسات، از جمله پالایشگاههای شرکت لوکاویل در شهرهای نیژنی نووگورود و پرم، چندین بار هدف حمله قرار گرفتهاند. به گفته تحلیلگران روس، برخلاف سالهای گذشته که به طور عمده، واحدهای اولیه پالایش نفت آسیب میدیدند، این بار بخشهای ثانویه پالایش که وظیفه تولید بنزین و گازوئیل را برعهده دارند نیز مورد اصابت قرار گرفتهاند.
افت محسوس تولید؛ آمارها چه میگویند؟
هرچند بخش بزرگی از آمارهای صنعتنفت روسیه محرمانه شده اما دادههای منتشرشده تصویر نگرانکنندهای ارائه میدهد. بر اساس آمار رسمی روسیه، تولید فرآوردههای نفتی این کشور در ماه آوریل نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹ درصد کاهش یافته است. برآوردهای موجود حاکی از آن است که این افت در ماه مه حتی شدیدتر بوده و به حدود ۱۳درصد رسیده است. پالایشگاه شرکت روسنفت در بندر توآپسه از جمله تأسیساتی است که بیشترین آسیب را متحمل شده است. این پالایشگاه در فاصله ژانویه تا مه، صادرات فرآوردههای نفتی خود را نسبت به سال قبل حدود ۷۳درصد کاهش داده و میلیاردها یورو درآمد صادراتی را از دست داده است.
هشدارها درباره کمبود سیستماتیک سوخت موجب شده وزارت انرژی روسیه از هشتم ژوئن یک کارگروه ویژه بحران تشکیل دهد. هدف این نهاد، حفظ ثبات و جلوگیری از گسترش اختلالها در بخش انرژی عنوان شده است. دولت روسیه همچنین بار دیگر صادرات بنزین را ممنوع کرده؛ اقدامی که پیشتر نیز سابقه داشته است. با این حال، ممنوعیت صادرات نفت سفید یا سوخت هواپیما اقدامی کمسابقه و نشانهای از نگرانی فزاینده مقامها درباره آینده بازار داخلی به شمار میرود. در همین حال، عرضه بنزین وارداتی از بلاروس در بورس کالایی سنپترزبورگ افزایش یافته است؛ نشانهای که از تلاش مسکو برای جبران کسریهای احتمالی حکایت دارد.
سوخت؛ تهدیدی جدی اما نه ویرانگر
کارشناسان بر این باورند که حملات پهپادی اوکراین هزینههای قابلتوجهی به صنعتنفت روسیه تحمیل کرده است. کاهش ظرفیت پالایش، افزایش هزینههای تعمیر و حفاظت از تأسیسات و اختلال در شبکه حملونقل سوخت، همگی فشار مضاعفی بر اقتصاد جنگی روسیه وارد کردهاند. بااین حال، هنوز نمیتوان از فروپاشی بازار انرژی روسیه سخن گفت. دولت روسیه همچنان از ابزارهای گستردهای برای مدیریت قیمتها، اعمال محدودیتهای صادراتی و بازتوزیع منابع برخوردار است.
