هفت صبح| هر سال، با نزدیکشدن به روزهای پایانی اسفند، خیابانها و محلههای شهر نشانههای مشخصی از یک تب قدیمی را بروز میدادند؛ تب خانهتکانی. تلفن قالیشوییها پشتسرهم زنگ میخورد، کارگاههای تعمیر مبل تا نیمهشب روشن بودند، وانتها در رفتوآمد بودند و بسیاری از مشاغل خدماتی از قبیل نقاشی ساختمان و کاغذ رنگی، مهمترین روزهای کاری سال خود را تجربه میکردند.
اما شب عید امسال، ورق برای بسیاری از این صنوف برگشت. بازار مشاغلی که همیشه در آستانه نوروز جان میگرفت، بهویژه در کلانشهرهایی مثل تهران و اصفهان، با رکودی کمسابقه روبهرو شد؛ رکودی که فعالان این حوزه از آن با تعبیرهایی مثل «سکوت کارگاه»، «زنگ نخوردن تلفن» و «اسفندِ خالی» یاد میکنند.
خانهتکانی زیر سایه گرانی
مشاغلی مانند قالیشویی، مبلشویی، تعمیر مبل، رویهکوبی، رنگکاری وسایل چوبی و خدمات مشابه، سالها به اسفند به چشم فصل برداشت نگاه میکردند. در بسیاری از موارد، درآمد یک ماه پایانی سال میتوانست بخشی از کسری ماههای کمرونق را جبران کند. اما امسال، به نظر میرسد سبد هزینه خانوار آنقدر فشرده شده که بسیاری از خدماتی که زمانی جزو برنامه ثابت پیش از نوروز بود، از اولویت خارج شده است.
وقتی هزینه خوراکیها، اجاره، پوشاک، حملونقل و سایر مخارج روزمره جهش میکند، طبیعی است که بسیاری از خانوادهها به سراغ حذف یا تعویق هزینههایی بروند که «قابل عقب انداختن» به نظر میرسند. شستن فرش، تعمیر مبل، تعویض رویه، لکهگیری تخصصی یا بازسازی وسایل منزل، از جمله همین هزینهها هستند. بسیاری ترجیح دادهاند بهجای سپردن فرش به قالیشویی، خودشان شستوشویی سرسری انجام دهند یا اصلاً آن را به بعد از عید موکول کنند. در مورد مبل هم همین اتفاق افتاده.
از صف سفارش تا انتظار برای یک تماس
بازار قالیشویی همیشه یکی از شلوغترین بازارهای خدماتی اسفندماه بوده است. حتی بسیاری از مراکز معتبر در سالهای گذشته برای روزهای آخر سال با ظرفیت تکمیلشده مواجه میشدند و مشتری ناچار بود چند روزی در نوبت بماند. خدمات این صنف نیز متنوعتر شده بود؛ از شستوشوی فرش ماشینی و دستباف تا لکهگیری، رفوگری، کاور کردن و تحویل سریع. حتی برخی سامانهها و مراکز خدماتی، روی «تحویل سریع در روزهای پایانی سال» و «ارائه خدمت در تهران و شهرستانها» تأکید میکنند؛
نشانهای از اینکه در سالهای معمول، تقاضا در روزهای منتهی به نوروز بسیار بالا بوده است.اما امسال روایت بسیاری از فعالان این بازار متفاوت است. تعداد سفارشها کاهش پیدا کرده، تماسها کمتر شده و بخشی از ظرفیت همیشگی خالی مانده است. آنها میگویند خانوادهها بیش از گذشته درباره قیمتها پرسوجو میکنند، اما الزاماً سفارش نمیدهند. این یعنی بازار نه فقط از نظر تعداد مشتری، بلکه از نظر «قدرت تصمیم به خرید» هم تضعیف شده است.
شغلی که قربانی تعویق شد
اگر قالیشویی را بتوان خدمتی نسبتاً ضروری در روزهای خانهتکانی دانست، تعمیر مبل و رویهکوبی بیش از آنکه حذف شود، معمولاً به تعویق میافتد. همین ویژگی باعث شده این صنف ضربه بیشتری بخورد. کارگاهی که سال گذشته همین روزها چندین سفارش همزمان برای تعویض پارچه، ترمیم دستهها، رنگکاری یا تعویض فوم داشت، امسال ممکن است با نیمی از آن سفارشها هم روبهرو نباشد.فعالان این بازار میگویند مشتریان زیادی به کارگاهها مراجعه یا تماس میگیرند، قیمت میگیرند، حتی طرح و پارچه را بررسی میکنند، اما در نهایت میگویند «بگذارید برای بعد». همین «بعداً» تبدیل به کلیدواژه اصلی رکود امسال شده است. در واقع، تقاضا به طور کامل از بین نرفته، بلکه در بسیاری موارد به دلیل فشار معیشتی، از اسفند به ماههای بعد رانده شده .
تهرانِ خلوت، بازارِ خاموش
یکی از عواملی که امسال رکود این مشاغل را تشدید کرده، کاهش جمعیت مؤثر مصرفکننده در تهران بوده است. بخشی از ساکنان پایتخت، بهویژه در روزهای منتهی به تعطیلات، زودتر از همیشه شهر را ترک کردند؛ برخی برای گریز از سروصدای جنگ، برخی برای رفتن به شهرهای زادگاه و برخی هم به دلیل سبک جدیدی از زندگی که در آن خانوادهها دیگر الزاماً نوروز را در خانه و با تشریفات مفصل نمیگذرانند. این خروج جمعیت، در کنار کاهش قدرت خرید، به طور مستقیم بر کسبوکارهای محلی اثر گذاشته است.
برای صنوفی مثل قالیشویی و تعمیر مبل، حضور فیزیکی خانوار در شهر اهمیت زیادی دارد. این خدمات غالباً با هماهنگی، بازدید، تحویل، جابهجایی و پیگیری همراه است. وقتی حجم قابلتوجهی از مشتریان بالقوه از تهران خارج میشوند یا اساساً تصمیم میگیرند نوروز را خارج از خانه بگذرانند، انگیزه برای سفارشگرفتن هم کمتر میشود.
به بیان ساده، وقتی خانوادهای قرار نیست مهمان داشته باشد یا حتی قرار نیست ایام عید را در خانه خود بگذراند، حساسیتش نسبت به تمیزی فرش یا نونوار شدن مبل هم کاهش پیدا میکند.اصفهان و برخی شهرهای بزرگ دیگر هم هرچند بهاندازه تهران، اما شرایط مشابهی را تجربه کردهاند. در کلانشهرها، هزینههای بالاتر زندگی، اجارههای سنگین و فشار بیشتر بر بودجه خانوار باعث شده خدمات غیرضروری سریعتر از سبد مصرف حذف شوند.
شب عیدی که اولویتها را عوض کرد
تغییر اولویتها شاید مهمترین توضیح برای آن چیزی باشد که امسال در بازار این اصناف رخ داد. خانوادهها در شرایط تورمی، بهجای «تازهسازی خانه» بیشتر به «تأمین حداقلهای سفره» فکر میکنند. در چنین وضعی، حتی سنتهایی که سالها پایدار بودهاند، رنگ میبازند. خانهتکانی هنوز انجام میشود، اما نسخهای سادهتر، کمهزینهتر و فشردهتر از آن.
فرشها شاید در خانه جارو و لکهگیری شوند، مبلها با یک کاور نو سروشکل بگیرند و تعمیرات جدی به آینده موکول شود. این تغییر رفتار مصرفکننده برای اصناف خدماتی بسیار معنادار است. چون نشان میدهد بازار تنها با «افزایش قیمت خدمت» آسیبندیده، بلکه با «تغییر روانشناسی خرید» هم مواجه شده است. مشتری دیگر مانند گذشته به استقبال نونوار کردن خانه نمیرود؛ او در حال مدیریت بقاست.
همهجا یکسان نبود
اما تصویر بازار در همه نقاط کشور یکدست و کاملاً تیره نیست. گزارشهای میدانی و روایت فعالان محلی نشان میدهد در برخی شهرهای کوچکتر و متوسط، رونق نسبی بیشتری وجود داشته است. در این شهرها، هم هزینه خدمات پایینتر است، هم ارتباطهای محلی و اعتماد سنتی به کسبه قویتر مانده و هم در برخی موارد، فشار هزینههای زندگی بهاندازه کلانشهرها فلجکننده نیست. از سوی دیگر، نوروز در شهرهای کوچک هنوز تا حد زیادی با دیدوبازدیدهای گسترده و آمادهسازی جدی خانه همراه است؛
موضوعی که تقاضا برای خدماتی مثل قالیشویی و تعمیرات خانگی را حفظ میکند. در برخی شهرستانها، حتی مهاجرت معکوس موقت به نفع کسبوکارها تمام شده است. خانوادههایی که از تهران یا سایر کلانشهرها به شهر زادگاه خود برگشتهاند، بخشی از خریدها و سفارشهایشان را همینجا انجام دادهاند. همین مسئله باعث شده برخی فعالان صنفی در شهرهای کوچک، شرایط امسال را «متوسط» یا حتی «قابلقبول» توصیف کنند؛ هرچند آنها هم از فشار عمومی تورم بینصیب نماندهاند.
امید به اردیبهشت
شاید مهمترین امید مثبت برای این مشاغل آن باشد که بخشی از بازار از بین نرفته، بلکه فقط جابهجا شده. بسیاری از فعالان صنف قالیشویی و تعمیر مبل امیدوارند سفارشهایی که در اسفند ثبت نشد، در فروردین و بهویژه اردیبهشت به بازار برگردد. منطق این امید هم روشن است: پس از عبور از شرایط جنگ، بخشی از خانوادهها ممکن است دوباره سراغ کارهای عقبافتاده خانه بروند؛ آن هم در فصلی که هوا برای شستوشو، تعمیرات و جابهجایی مناسبتر است.
اردیبهشت برای قالیشوییها از یکجهت دیگر هم جذاب است؛ شرایط آبوهوایی بهتر، فرایند خشککردن و تحویل را آسانتر میکند. برای تعمیرمبلیها نیز بعد از پایان تعطیلات، خانوادهها با فراغبال بیشتری میتوانند درباره هزینهها تصمیم بگیرند. برخی صاحبان کارگاهها میگویند امسال بهجای آنکه تمام امیدشان به اسفند باشد، چشم به بازار اردیبهشت دوختهاند؛ ماهی که شاید بتواند بخشی از عقبماندگی شب عید را جبران کند.
