هفت صبح| دوازدهمین روز جنگ خاورمیانه در حالی سپری میشود که بازار ارز تهران تصویری شگفتانگیز و خلاف انتظار را به نمایش گذاشته است. در شرایطی که منطقه از انفجار موشکها خالی نشده است دلار نه تنها جهش نکرده، که سقوطی تاریخی را تجربه کرده است. نرخ رسمی دلار به کانال ۱۳۰ هزار تومان بازگشته و دلار بازار آزاد با کاهش ۹.۵۲ درصدی به ۱۴۸,۵۵۶ تومان رسیده است. درحالی که برخی قیمت ۲۰۰ هزار تومان برای هر دلار آمریکا را نشانه گذاری کرده بودند حتی در روز نخست جنگ قیمت دلار چند هزار تومان افزایش یافته بود.
در جنگ بازار ارز تهران دوگانگی عجیبی را تجربه کرد. از یک سو، نرخ رسمی دلار در مرکز مبادله ایران به کانال ۱۳۰ هزار تومانی بازگشت. بر اساس دادههای منتشرشده، قیمت خرید دلار ۱۳۸ هزار و ۶۹۰ تومان و قیمت فروش آن ۱۳۹ هزار و ۹۵۰ تومان ثبت شد که نشان میدهد دلار در معاملات رسمی اندکی پایینتر از مرز ۱۴۰ هزار تومان قرار گرفته است.
از سوی دیگر، بازار آزاد سقوطی خیرهکننده را تجربه کرد. قیمت دلار آمریکا امروز در بازار آزاد به ۱۴۸,۵۵۶ تومان رسید که نسبت به دیروز ۱۵,۸۴۴ تومان کاهش یافته است. در حالی که ابتدای هفته دلار با قیمت ۱۶۶,۴۰۰ تومان معامله میشد. بالاترین قیمت دلار در هفته گذشته ۱۶۶,۴۰۰ تومان و پایینترین قیمت امروز در رقم ۱۴۷,۱۹۷ تومان خرید و فروش شده است. این ارقام نشان میدهد که تا یازدهمین روز جنگ، دلار آزاد نزدیک به ۱۰ درصد از ارزش خود را از دست داده و فاصله میان نرخ رسمی و نرخ آزاد نیز به حدود ۱۰ هزار تومان کاهش یافته است.
دو عامل موثر در کاهش قیمت دلار
در کنار اقدامات بانک مرکزی، دو عامل دیگر نیز در کاهش قیمت دلار نقش داشتهاند. نخست، تعدیل انتظارات تورمی پس از فروکش کردن هیجانات اولیه جنگ است. در روزهای نخست جنگ، بسیاری از مردم و فعالان اقتصادی انتظار جهش شدید قیمت ارز را داشتند، اما با گذشت زمان و مشاهده ثبات نسبی بازار، این انتظارات تعدیل شده است.
دوم، مدیریت منظم عرضه کالاهای اساسی است. گزارشهای میدانی از توزیع روزانه کالاهای اساسی در فروشگاههای زنجیرهای و میادین میوه و ترهبار حکایت دارد. این توزیع منظم، از شکلگیری صفهای طولانی و التهاب روانی جلوگیری کرده و فشار تقاضا برای خرید دلار را کاهش داده است. علاوه بر این، توقف صادرات برخی محصولات مانند تخممرغ و خرما برای تضمین تأمین پایدار بازار مصرف، از خروج محصول از کشور و کمبود در بازار داخلی جلوگیری کرده است. این اقدامات در مجموع به کاهش التهاب بازار و تعدیل انتظارات تورمی کمک کرده است.
بنابراین سقوط نزدیک به ۱۰درصدی دلار آزاد در یازدهمین روز جنگ، یک رویداد بیسابقه است که نشان میدهد سیاستهای هماهنگ دولت و بانک مرکزی توانسته است انتظارات تورمی را مدیریت کند. با این حال، نباید از شکنندگی این ثبات غافل شد. اگر جنگ ادامه یابد و تنگه هرمز برای مدت طولانی بسته بماند، فشارهای تورمی دوباره به بازار بازخواهد گشت.
از سوی دیگر، اقدامات بانک مرکزی در تخصیص ارز به بنگاههای ارزآور و تقویت صادرات غیرنفتی میتواند در میانمدت به پایداری این ثبات کمک کند. مهمترین دستاورد این روزها، کاهش فاصله میان نرخ رسمی و نرخ آزاد است. این فاصله که در روزهای نخست جنگ به بیش از ۲۵ هزار تومان رسیده بود، امروز به حدود ۱۰ هزار تومان کاهش یافته است. اگر این روند ادامه یابد، میتوان امیدوار بود که بازار ارز به تدریج به تعادل نزدیک شود.
اگر بخواهیم از واقعیتهای کنونی یک نتیجهگیری کنیم دلار آزاد با کاهش ۹.۵ درصدی نشان داد ریسکها از ایران دور شدهاند و وقتی دلار رسمی به کانال ۱۳۰ هزار تومانی بازگشته یعنی دولت در تامین ارز مشکلی ندارد. شش تصمیم راهبردی بانک مرکزی، همراه با تعدیل انتظارات تورمی و مدیریت منظم عرضه کالاهای اساسی، دست به دست هم دادهاند تا این سقوط تاریخی رقم بخورد.
محمد شیریجیان، سخنگوی بانک مرکزی، تأکید کرده است که «اقدامات انضباطی برای گردشهای مالی که با نیت سوداگریهای کلان و اختلال در بازار ارز انجام میشود به جد در دستور کار قرار گرفت». این پیام روشنی به سفتهبازان و دلالان ارزی بود که دوران سوداگری در بازار ارز به سر آمده است. با این حال، ثبات کنونی شکننده است و تداوم آن به مدیریت دقیق و نظارت مستمر نیاز دارد. یازدهمین روز جنگ، تصویری از آرامش پس از توفان را به نمایش گذاشت؛ آرامشی که امید است تا پایان بحران تداوم یابد.
سیاستهای بانک مرکزی برای مهار ارز
پشت این سقوط تاریخی، مجموعهای از تصمیمات هماهنگ و راهبردی بانک مرکزی نهفته است. سخنگوی بانک مرکزی با رونمایی از شش تصمیم جدید، برنامههای این نهاد را برای مدیریت بازار ارز و مهار نوسانات قیمتی اعلام کرد. نخست، بازنگری و بازآرایی نظام بودجهبندی و تخصیص ارز با اولویت تخصیص و تأمین ارز برای بنگاههای اقتصادی ارزآور است. این اقدام نشان میدهد که بانک مرکزی به دنبال تقویت بخش مولد اقتصاد و ایجاد جریان پایدار ارز از مسیر صادرات غیرنفتی است.
دوم، کاهش فاصله زمانی بین تخصیص و تأمین ارز در مرکز مبادله ایران، به ویژه تأمین بهروز ارز برای تخصیصهای معتبر در تالار دوم با اولویت تخصیص ارز برای متقاضیان خرد زیر ۵۰ هزار دلار است. این تصمیم عملاً سرعت گردش ارز را افزایش داده و از ایجاد صفهای طولانی تأمین ارز جلوگیری کرده است.
سوم، گسترش پیشفروش ارز برای کلیه شرکتهایی که به موقع رفع تعهد ارزی انجام دادهاند. پیشفروش ارز یک ابزار مؤثر برای مدیریت نقدینگی و کاهش فشار تقاضا در بازار است.
چهارم، تقویت تأمین مالی ارزی پروژهها از طریق انتشار انواع صکوک ارزی به ویژه اوراق مرابحه ارزی، صندوق پروژه ارزی، صندوق درآمد ارزی و پیشفروش ارز در تالار دوم برای سرمایهگذاران است. این اقدام مسیرهای جدیدی برای تأمین مالی ارزی بدون فشار به بازار آزاد ایجاد کرده است.
پنجم، تنظیم اقدامات نظارتی انضباطی بانک مرکزی برای مواجهه با گردشهای مالی کلان با قصد سوداگری و اخلال در بازارهای ارز و طلا. این تصمیم پیامی قاطع به سفتهبازان و دلالان ارزی مخابره کرده است.
ششم، تقویت عمق بازار و تسریع تأمین ارز در بازار توافقی تالار دوم مرکز مبادله ایران است. این اقدام با هدف هدایت معاملات ارزی به بازارهای شفاف و قابل رصد انجام شده است. بانک مرکزی اعلام کرده است که «این تصمیمات با هماهنگی دستگاههای مختلف و در جلسه مهم بانک مرکزی با حضور ارکان مختلف اتخاذ شده و از امروز جهت مدیریت بازار ارز و ایجاد ثباتبخشی در این بازار در دستور کار اجرا قرار گرفته است.»
