هفت صبح | «صدای ناودانها و بوی خاک بارانخورده، این روزها دیگر یک «آرزوی دور» نیست؛ واقعیتی است که بعد از چند سال اضطرابِ عطش، بالاخره به کوچههایمان برگشته. فروردین ۱۴۰۵ انگار آمده تا تمام آن روزهای تلخی را که با ترسِ جیرهبندی و تماشای سدهایِ رو به موت گذشت، از ذهنمان پاک کند. آسمان امسال آنقدر دستودلباز شده که حتی بدبینترین کارشناسان را هم غافلگیر کرده است. اما لابه لای این همه شادی و شرشر باران، یک سوالِ مهمِ همچنان وجود دارد: آیا واقعاً غول خشکسالی چمدانش را بسته و از ایران رفته، یا این بارشها فقط یک «تنفسِ مصنوعی» برای زمینی است که هنوز از اعماق جگر میسوزد؟
رشد ۶۵ درصدی بارشها
طبق آخرین دادههای رسمی که تا ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ منتشر شده، میانگین بارشهای کل کشور نسبت به سال آبی گذشته رشد خیرهکننده ۶۵ درصدی را ثبت کرده است. میزان بارندگیهای کشور به حدود ۲۰۰ میلیمتر رسیده که نه تنها نسبت به سال گذشته (۱۲۱ میلیمتر) جهش داشته، بلکه حتی از میانگین بلندمدت ایران (۱۹۳ میلیمتر) نیز فراتر رفته است. این یک خبر فوقالعاده برای بخش کشاورزی و تولید برقآبی است. در حالی که سال گذشته ایران یکی از خشکترین سالهای نیمقرن اخیر را تجربه میکرد، امسال در میان ۵۸ سال آماری، رتبه بیستوچهارم را از نظر بارندگی به خود اختصاص داده است. این یعنی طبیعت پس از یک دوره خست و بخل، بالاخره دستودلباز شده است.
۵۵ درصد پرشدگی و سرریزهای بهاری
گزارشهای شرکت مدیریت منابع آب ایران نشان میدهد که در حال حاضر، مخازن سدهای کشور به طور متوسط ۵۵ درصد پر هستند. حجم ذخیره آب پشت سدها به حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۱۳ درصد افزایش یافته است.نکته جالب اینجاست که در برخی مناطق غربی، جنوبغربی و جنوبی، شدت بارشها به قدری بالا بوده که برخی سدها به مرحله سرریز رسیدهاند. سدهای استان ایلام و سیستان و بلوچستان که سالها در وضعیت بحرانی بودند، حالا به ترازهای نرمال و حتی بالایی رسیدهاند. این وفور نعمت، بخشی از نگرانیها درباره تأمین آب شرب و کشاورزی در نوار غربی و جنوبی را به طور کامل مرتفع کرده است.
معمای تهران؛ «قرمزِ کمرنگ» در میانِ «سبزِ پُررنگ»
اما وقتی نوبت به تهران میرسد، شادیِ آمارها کمی فروکش میکند. تهران با وجود بارشهای خوب بهاری، همچنان یک استثنای تلخ در نقشه آبی کشور است. طبق آمارهای رسمی، استان تهران با وجود بهبود نسبی، همچنان با ۲۸درصد کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت مواجه است.در حالی که سدهای کشور به مرز ۵۵ درصد پرشدگی رسیدهاند، سدهای پنجگانه تهران (امیرکبیر، لتیان، لار، طالقان و ماملو) تنها ۲۱ درصد پرشدگی دارند. یعنی با وجود تمام بارندگیهای اخیر، حجم آب سدهای تهران همچنان ۱۱ درصد کمتر از سال گذشته است (که خودِ سال گذشته هم سالی بحرانی بود).
این تناقض به دلیل تراکم جمعیت و مصرف بسیار بالای پایتخت است. تهران چنان اشتهای سیریناپذیری برای بلعیدن آب دارد که حتی بارشهای فراتر از نرمالِ فروردین هم به سختی میتواند زخم عمیقِ مخازن خالیاش را ترمیم کند. در واقع، در حالی که نیمی از کشور در وضعیت «سبز» بارشی هستند، تهران به همراه قم و اصفهان همچنان در وضعیت «نامطلوب» دستوپا میزنند.
چرا یک سال باران کافی نیست؟
کارشناسان یک هشدار جدی دارند: خشکسالی فقط «خالی بودن سدها» نیست. ما با پدیدهای به نام «خشکسالی هیدرولوژیک» روبهرو هستیم. ایران ۶ سال متوالی خشکسالی را پشت سر گذاشته و این یعنی سفرههای آب زیرزمینی ما تا حد فاجعهباری تخلیه شدهاند.بارشهای امسال شبیه پولی است که به حساب یک آدمِ بدهکار واریز میشود. او ممکن است با این پول یک وعده غذای خوب بخورد (سدها پر شوند)، اما همچنان بدهیِ سنگینش به بانک (سفرههای زیرزمینی) سر جایش است. متخصصان میگویند برای جبران کسری آبهای زیرزمینی ایران، به بیش از ۱۰ سال بارش متوالی مانند امسال نیاز داریم. فرونشست زمین در دشتهای اطراف تهران (ورامین و شهریار) گواه این است که حتی اگر سدها سرریز کنند، زمین زیر پای ما همچنان در حال فروپاشی است چون «ذخیره استراتژیک» زیرزمینی تمام شده است.
خطر بازگشت به بدمصرفی
یکی از بزرگترین تهدیدهای بارشهای خوبِ فروردین ۱۴۰۵، فروکش کردنِ حس حساسیت در میان شهروندان است. وقتی مردم سدها را در اخبار پر میبینند و خیابانها را بارانی، ناخودآگاه گاردِ صرفهجویی را پایین میآورند. گزارشهای میدانی نشان میدهد که با بهبود وضعیت جوی، حساسیتها نسبت به شستوشوهای غیرضروری در منازل کمتر شده است. اما واقعیتِ تلخ این است که ۳۲ میلیون نفر از جمعیت ایران (از جمله ساکنان تهران و اصفهان) همچنان در مناطقی زندگی میکنند که تحت تأثیر شدید کمبارشیِ انباشتهشده هستند. مصرف آب در تهران همچنان از ظرفیت تولید آن پیشی گرفته است و اگر این بارشها باعث شود مدیریت مصرف را فراموش کنیم، تابستان ۱۴۰۵ دوباره با کابوس تانکرهای آب و افت فشار روبهرو خواهیم شد.
تغییر اقلیم یا یک اتفاق اتفاقی؟
بسیاری میپرسند آیا این بارشها نشانه پایان دوره خشکسالی است؟ پاسخ مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی احتیاطآمیز است. بارشهای شدید و ناگهانی فروردین امسال بیشتر شبیه «رفتارهای افراطیِ اقلیمی» است تا بازگشت به دوران پرآبی پایدار. سیلابهایی که در شمالشرق و جنوبشرق کشور رخ داد، نشان داد که خاک به دلیل خشکسالیهای طولانی، توان جذب این حجم از آب را ندارد و آب به جای نفوذ به زمین، به صورت روانآبهای تخریبگر هدر میرود.
شکرگزاری آگاهانه
ما در پایان فروردین ۱۴۰۵، در وضعیتی هستیم که میتوانیم نفسی به راحتی بکشیم، اما نباید به خواب عمیق فرو برویم. بارشهای امسال، ایران را از لبه پرتگاهِ «بحران مطلق شرب» عقب کشید. سدها جان گرفتهاند و تالابهایی مثل دریاچه ارومیه (با ۱۲ درصد افزایش تراز نسبت به سال قبل) دوباره رنگ آب به خود دیدهاند.اما تهران همچنان تشنه است. بدهی ما به زمین همچنان سنگین است. رسالت رسانه و جامعه در این مقطع، تبدیل «شورِ بارانی» به «شعورِ مصرف» است. ما نباید اجازه دهیم وفورِ مقطعیِ آب در سدها، ضرورتِ اصلاح زیرساختها، جلوگیری از حفر چاههای غیرمجاز و تغییر الگوی کشت را از اولویت خارج کند. آسمان کار خود را به بهترین شکل انجام داد؛ حالا نوبت ماست که ثابت کنیم لایق این رحمت هستیم و میتوانیم این «پساندازِ آبی» را برای روزهای سختِ احتمالی حفظ کنیم.
