هفت صبح| رئیس سازمان امور اجتماعی کشور در پاسخ به پرسش خبرنگار روزنامه هفتصبح در مورد پیشبینی ناآرامیهای چند سال اخیر و بهویژه حوادث دیماه سال گذشته، اظهارات صریحی را مطرح کرد. بطحایی در این باره گفت: «پژوهشها و بررسیهای مولفههای مختلف رضایت اجتماعی در سالهای گذشته بهوضوح نشاندهنده وضعیتی بود که وقوع حوادثی مانند ناآرامیهای دیماه را کاملاً قابل پیشبینی میکرد. ما بر اساس پایشهای مستمر بهویژه پس از جنگ دوازدهروزه، شاهد افت جدی در برخی شاخصهای کلیدی بودیم.»
به گفته وی نتایج این پژوهشها و هشدارهای لازم در مورد پتانسیل بروز اعتراضات، پیش از وقوع حوادث به نهادهای ذیصلاح، دولت و ارکان حاکمیت ارائه شده بود. حاکمیت و دولت نیز بر اساس همین دادهها تلاش کردند تا با اتخاذ سیاستهای حمایتی و مداخلات اجتماعی، یا وقوع این حوادث را تا حد امکان به تأخیر بیندازند یا از شدت و حدت آن در زمان وقوع بکاهند. در حال حاضر نیز پایشهای ما برای سال ۱۴۰۵ ادامه دارد و تحلیلهای پیشبینانه خود را در اختیار مراجع تصمیمگیر قرار دادهایم تا با آگاهی از نبض جامعه، سیاستگذاری کنند.
افسردگی در ایران؛ واقعیت علمی یا سیاهنمایی رسانهای؟
سید محمد بطحایی در نشست خبری رونمایی از سامانه کلانشاخصهای وضعیت اجتماعی و پیشرفت در پاسخ به سوال دیگر خبرنگار «هفت صبح» درباره انتشار اخباری مبنی بر اینکه ایرانیها افسردهترین مردم دنیا هستند، ضمن رد این ادعا گفت: «اینکه بگوییم ایران افسردهترین کشور جهان است، یک گزاره غیرعلمی است که در هیچکدام از گزارشهای معتبر بینالمللی یا بررسیهای دقیق داخلی تایید نمیشود. البته ما منکر وجود مشکلات روانی و خلقی در جامعه نیستیم؛ بررسیهای ما نشان میدهد که سطح افسردگی و اختلالات روانی در سالهای اخیر تا حدودی افزایش یافته است، اما این به معنای صدرنشینی ایران در جدول جهانی افسردگی نیست.»
وی با ارائه آمارهایی خاطرنشان کرد: «بر اساس اطلس آسیبهای اجتماعی و پیمایشهای سلامت روان، شاید حدود ۲۵ درصد از شهروندان ایرانی به نوعی با یکی از انواع اختلالات روانی یا استعداد ابتلا به افسردگی دستوپنج نرم کنند که این آمار با میانگینهای جهانی در بسیاری از کشورها تفاوت فاحشی ندارد. بنابراین، شایعات مربوط به رتبههای نخست افسردگی برای ایران صحت ندارد، هرچند که همین میزان نیز باید مورد توجه جدی نظام سلامت و حوزههای اجتماعی قرار گیرد.»
سقوط ۱۰ درصدی سرمایه اجتماعی در یک دهه اخیر
یکی از بخشهای مهم این نشست، ارائه آمار روند تغییرات سرمایه اجتماعی بود. بطحایی با ابراز نگرانی از روند کاهشی این شاخص گفت: «سرمایه اجتماعی به عنوان چسب انسجامبخش جامعه، در یک دهه اخیر با افت حدود ۱۰ درصدی مواجه شده است. این شاخص از ۴۳.۵ درصد در سال ۱۳۹۴ به ۳۶.۶۶ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.» وی توضیح داد که اگرچه شیب این کاهش در دو سال اخیر کمی ملایمتر شده، اما همچنان نشاندهنده یک هشدار جدی برای نظام حکمرانی است. نکته قابل توجه در این آمار، جایگزینی اعتماد نهادی با اعتماد بینفردی است؛ به این معنا که مردم در حالی که اعتماد کمتری به نهادهای رسمی نشان میدهند، پیوندهای اعتمادی خود را در لایههای خرد مانند خانواده و گروههای دوستانه تقویت کردهاند.
وقتی ۷۵ درصد جامعه احساس تبعیض میکنند
رئیس سازمان امور اجتماعی با اشاره به شاخص احساس عدالت، آماری تکاندهنده ارائه داد: «نتایج پیمایش ملی سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که تنها ۲۵ درصد از مردم احساس میکنند در جامعهای عادلانه زندگی میکنند. این یعنی نزدیک به ۷۵ درصد جامعه با حس بیعدالتی و تبعیض دست به گریبان هستند. فارغ از اینکه واقعیتهای آماری درباره توزیع رانت یا فرصتها چه میگوید، این «احساس نابرابری» است که رفتار اجتماعی مردم را شکل میدهد و میتواند جرقهای برای نارضایتیهای گسترده باشد.»
لنگرگاه ۷۶ درصدی در دریای تلاطمها
در میان شاخصهای نگرانکننده، احساس هویت ملی به عنوان یکی از نقاط قوت جامعه ایران خودنمایی میکند. بطحایی گفت: «در سال ۱۴۰۴، حدود ۷۶ درصد مردم اعلام کردهاند که به ایرانی بودن خود افتخار میکنند. این عدد که نسبت به پیمایش قبلی در سال ۱۴۰۰ رشد نشان میدهد، یکی از سرمایههای اصلی کشور برای بازسازی انسجام ملی است. حتی در اوج نارضایتیهای اقتصادی، تعلق به خاک و هویت ملی همچنان یک عامل وحدتبخش است که سیاستگذاران باید از این ظرفیت برای عبور از بحرانها استفاده کنند.»
۶۰ درصد مردم توان فشار اقتصادی بیشتر را ندارند
بخش اقتصادی گزارش بطحایی، حاوی هشدارهای صریحی بود. او با استناد به پیمایش خردادماه ۱۴۰۵ گفت: «حدود ۶۰ درصد از شرکتکنندگان در این پژوهش علمی به صراحت اعلام کردهاند که دیگر تحمل شرایط سخت اقتصادی را ندارند. این شاخص نشان میدهد که آستانه تحمل جامعه در برابر تورم و فشارهای معیشتی به نقاط بحرانی نزدیک شده است.» وی همچنین افزود که حدود ۶۰ درصد مردم نسبت به بهبود شرایط در آینده نزدیک ابراز ناامیدی کردهاند که این موضوع میتواند منجر به انفعال اجتماعی یا رفتارهای واکنشی شود.
۷۰ درصد خواهان اصلاح ریلگذاری
نتایج پیمایشها نشاندهنده یک خواست عمومی برای تحول در شیوههای حکمرانی است. معاون وزیر کشور تصریح کرد: «۷۰ درصد مردم معتقدند کارآمدترین راه نجات کشور از وضعیت فعلی، تغییر در سیاستهای کلان کشور است. همچنین ۵۱ درصد افراد انتظار دارند که مدیریت کلان کشور در راستای ایجاد تحولات مثبت و ملموس، نقش هدایتگری فعالتری ایفا کند. این در حالی است که ۸۰ درصد شرکتکنندگان در همین پیمایش، با هرگونه بینظمی، آشوب و ایجاد بیثباتی امنیتی مخالفت کردهاند. این یعنی جامعه خواهان تغییرات ساختاری و اصلاحات از درون است، نه فروپاشی و ناامنی.»
تشکیل ۱۴ هزار شورای مدیریت محله
بطحایی در تشریح اقدامات اجرایی وزارت کشور برای کاهش شکافهای اجتماعی گفت: «ما از اقدامات جزیرهای به سمت مدیریت محلهمحور حرکت کردهایم. در حال حاضر از ۲۰ هزار محله شناسایی شده در کشور، در ۱۴ هزار محله شوراهای یکپارچه مدیریت محله تشکیل شده است.» هدف از این طرح، شناسایی دقیق نیازهای هر منطقه و توزیع عادلانه خدمات است تا مناطقی که پیش از این از نگاه دستگاههای اجرایی دور مانده بودند، در اولویت قرار گیرند. وی افزود که سامانه کلانشاخصها اکنون اجازه میدهد تا وضعیت رفاه و سلامت هر محله به صورت مجزا پایش شود.
تسهیل فعالیت سمنها؛ کاهش زمان صدور مجوز به ۳ ماه
رئیس سازمان امور اجتماعی از تسهیل فعالیتهای داوطلبانه خبر داد و گفت: «در دولت چهاردهم، میانگین زمان صدور مجوز برای سازمانهای مردمنهاد از ۸ ماه به کمتر از ۳ ماه کاهش یافته است. هدفگذاری ما این است که با ابلاغ دستورالعملهای جدید، این زمان را به ۱۵ روز کاری برسانیم.» وی خاطرنشان کرد که از ابتدای دولت تاکنون ۱۵۰۰ مجوز جدید صادر شده و ۵۰۰۰ سمن در جریان تحولات اخیر و جنگ 12روزه، با صدور بیانیههای بینالمللی در قالب شبکه «شتاب»، نقش فعالی در دیپلماسی عمومی ایفا کردهاند.
کاهش سرقت و خشونتهای خانگی
بطحایی با استناد به اطلس آسیبهای اجتماعی سال ۱۴۰۴، به برخی روندهای مثبت نیز اشاره کرد: «دادههای ما نشان میدهد که میزان سرقت، خشونتهای خانگی و همچنین فرار از منزل در میان زنان و دختران نسبت به سالهای گذشته روند کاهشی داشته است.» وی همچنین بر احیای طرح «نماد» (نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان) تاکید کرد و گفت که با تامین بودجه مناسب برای سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، به دنبال جبران عقبماندگیهای دوران تعطیلی مدارس و تقویت تابآوری دانشآموزان هستیم.
تابآوری اجتماعی؛ سلاحی فراتر از قدرت نظامی
رئیس سازمان امور اجتماعی در پایان نشست، تابآوری مردم را مهمترین رکن امنیت ملی برشمرد و گفت: «تجربه جنگ 12روزه نشان داد که صبوری و همبستگی مردم، حتی از ابزارهای نظامی نیز در ناکام گذاشتن دشمن موثرتر است. با این حال، نباید از هشدارهایی نظیر گسترش حاشیهنشینی و احساس نابرابری ۷۵ درصدی غافل شد. وظیفه ما در وزارت کشور، رصد مداوم این شکافها از طریق سامانه هوشمند انسجام ملی و هشدار به موقع به سیاستگذاران است تا پیش از آنکه نارضایتیهای اقتصادی به گسستهای اجتماعی تبدیل شود، چارهاندیشی صورت گیرد.»
