هفت صبح| سالهاست که تصویر ما از کودکان بیسرپرست با دیوارهای بلند پرورشگاهها و راهروهای ساکت مراکز نگهداری گره خورده است؛ جایی که هرچقدر هم استاندارد باشد، باز هم «خانه» نیست. اما حالا مدتی است که واژه جدیدی به ادبیات بهزیستی اضافه شده که قوانین گذشته را زیر پا گذاشته است: «طرح میزبان» که توانسته در طول جنگ باعث شود تا کودکان بیسرپرست، میهمان موقت خانوادههای متقاضی باشند.
دکترحمیدرضا الوند، مدیرکل دفتر مراقبت و توانمندسازی کودکان و نوجوانان بهزیستی در گفتوگویی با «هفتصبح»، ضمن کالبدشکافی تفاوتهای حقوقی «میزبانی» با «فرزندخواندگی دائم»، از جزئیات عملیات ضربتی بهزیستی در ایام جنگ سخن میگوید. ماجرا از این قرار است که بهزیستی تصمیم گرفته مسیر سخت و پرپیچوخم «فرزندخواندگی دائم» را برای واگذاری موقت کودکان، سهل و آسان کند. اگر در روشهای قدیمی، خانوادهها مجبور بودند از احکام قضایی پیچیده گذر کنند یا مجبور به رعایت الزامات مالی سنگینی مثل سند زدن بخشی از اموال خود به نام کودک، حالا در طرح میزبان ورق برگشته است.
در این شیوه، بهزیستی با تکیه بر صلاحیتهای روانشناختی و اخلاقی، کودکان (بهویژه گروههای سنی ۶ تا ۱۸ سال و کودکان نیازمند حمایت خاص) را به صورت موقت به یک خانواده واقعی به متقاضیان واگذار میکند. این گفتوگو، روایت گذار از مدلهای قدیمی ارث و مالالصلح به مدلهای مدرنی مثل «بیمه عمر» و اعتماد به «خانوادههای موقت» است و البته اشارهای به چگونگی واگذاری چند هزار کودکی که با اجرای این طرح طعم زندگی در یک«خانواده» واقعی را تجربه کردند.
گزارشها و آمار منتشر شده در مورد طرح «میزبان» بهزیستی نشان میدهد که خانوادهها استقبال خوبی از آن کردهاند و گویا تعداد زیادی از کودکان و بچههای بیسرپرست نیز به همین شیوه خانه و کاشانهای پیدا کردهاند. اما هنوز بسیاری از شهروندان نمیدانند که این طرح چه تفاوتی با طرح واگذاری دائم کودکان یا همان فرزندخواندگی دائمی دارد. بنابراین بد نیست گفتوگویمان را از همین جا شروع کنیم یعنی بحث تفاوت این دو طرح.
قبل از هر چیز باید به این موضوع اشاره کنم که طرح میزبان و طرح فرزندخواندگی دائم تنها طرحهای ما برای واگذاری کودکان بیسرپرست نیستند؛ سازمان بهزیستی در راستای سیاستهای خانواده محور خود چندین روش را برای واگذاری کودکان بیسرپرست تعریف کرده است. یکی از آنها موضوع فرزند خواندگی دائم است که حتما همه با آن آشنا هستند. یک روش دیگر، خانواده امین موقت است که در آن با حکم قضایی سرپرستی موقت خانواده برای متقاضیان صادر میشود.
شیوه سوم روش«بازپیوند» است که براساس ماده 1173و 1174 قانون مدنی اگرکودک پدر یا مادر یا جد پدری داشته باشد ولی آنها صلاحیت یا توان مالی نگهداری از کودک را نداشته باشند کودک به سازمان بهزیستی واگذار میشود و ما تلاش میکنیم تا این پدر یا والدین را حمایت کنیم و پس از مهیا شدن شرایط والدین یا جد پدری، کودک را به آنها تحویل دهیم و بالاخره مدل چهارم که همان شیوه «طرح میزبان» است از حدود دو سال قبل آغاز شده برنامهای است که با باورهای دینی و ملی ما سازگاری دارد چرا که ما معتقدیم امنترین جا برای کودکان خانواده است.
در این شیوه واگذاری کودک دیگر نیازی به حکم قضایی ندارد بلکه تصمیمگیری در مورد واگذاری برعهده بهزیستی است. این امر باعث شده تا هم واگذاری پیچیدگی روشهای قبل را نداشته باشد و هم شامل مواردی مانند به نام کردن بخشی از اموال به والدین متقاضی نشود. یا مانند امین موقت که به خاطر پشتوانه قوی شما نمیتوانید به راحتی بچه را برگردانید، در طرح میزبان، خود به خود این کودک یا نوجوان زمان کمی پیش شما خواهد ماند. اما در عین حال در طرح میزبان، واگذاریهای سختگیرانهتر انجام میشود یعنی به شدت خانوادهها توسط کارگروه سرپرستی کودکان در هر استان آنالیز میشوند و برای آنها دورههای آموزشی برگزار میشود.
فرض کنید بنده میخواهم درخواست سرپرستی کودکی را از طریق طرح میزبان داشته باشم. چه باید بکنم؟
کسانی که متقاضی هستند باید در سامانه فرزندخواندگی وارد شوند. یعنی کافی است کلمه فارسی فرزندخواندگی را در گوگل سرچ کنند تا سامانه برای آنها بالا بیاید. در آنجا میتوانند آیتم فرزند خواندگی را انتخاب کرده و مدارک مورد نیاز اولیه را بارگذاری کنند. بعد از 2- 3 هفته این فرد به کارگروه سرپرستی کودکان دعوت میشود تا توانایی نگهداری، صلاحیت روانی، توانایی مالی و... این خانواده متقاضی بررسی شود. در اینجا بعد از تایید کارگروه کودک تحویل خانواده میشود و میتواند ابتدا سه ماه و سپس دو بازه 6 ماهه (درصورت تمایل و تایید سازمان) از وی نگهداری کند.
منتهی در این طرح دیگر برای وی شناسامهای صادر نمیشود بلکه حکمی که کارگروه صادر میکند ملاک عمل است و وجاهت قانونی دارد. از سویی در صورت درخواست خانواده و تایید کارگروه، میتوان مدت میزبانی را تا 18 سالگی افزایش هم داد. در این میان تمام فرآیندها و موارد حقوقی کودک برعهده بهزیستی و خانواده حق ندارد بعدا برود ادعا کند که بگوید چون مدتی این بچه تحت حمایت من بوده؛ حالا برای واگذاری دائم من در اولویت هستم. در واقع کودکانی که در طرح میزبان ما به خانوادهها واگذار میشوند بین 6 تا 18 سال سن دارند یا اینکه جزو گروههای نیازمند حمایت هستند. مثل کودکان معلول.
خب این واگذاری موقت باعث نمیشود بچهای که چند ماهی در خانوادهای بوده و حالا میخواهد دوباره به اقامتگاه بهزیستی برگردد از لحاظ روحی و روانی آسیب وارد شود؟
ببینید؛ ممکن است تا حدی این مسئله هم اتفاق بیفتاد ولی در عین حال ما معتقدیم که حضور بچهها در خانوادهها به مراتب بهتر از بازگشت به مراکز نگهداری است. ضمن آنکه کارشناسان ما نیز به خانوادهها آموزش میدهند که چطور ارتباطهایشان را مدیریت کنند. تازه بعد از تایید صلاحیت روانی و رفتاری زوجین است که بچه به آنها طی مراحلی واگذار میشوند. البته زنان و دختران مجرد هم میتوانند از این طریق کودکی را به فرزندی بگیرند.
این دورههای آموزشی چقدر زمان میبرد؟
حدود 2-3 هفته که شامل دورهها و کارگاههای آموزشی روانشناختی، رفتاری، بهداشت و سلامت و ایمنی، آشنایی با بیماریهای عمومی و مسائل حقوقی و مهارتهای ارتباطی و.... است.
و چطور روی این خانوادهها نظارت میشود؟
به چند شیوه این نظارت صورت میگیرد. یک شیوه خود نظارتی خانوادههاست. یعنی خانواده ها باید روزانه چند دقیقهای وقت بگذارند و از طریق سایتی که داریم، یک گزارشی از وضعیت کودک و خودشان ارائه دهند. از سویی ما بیش از 30 موسسه به نام موسسات خانواده محور داریم. کارشناسان این موسسات نیز با شاخصههایی که دارند روی عملکرد خانوادههای میزبان نظارت دارند. ضمن آنکه همکاران ما در بهزیستی نیز بر رویه خانوادهها نظارت میکنند.
حالا اگر همه چیز خوب پیش نرود و واگذاری موفق نباشد تکلیف این بچهها چه میشود؟
آن وقت براساس گزارشهای کارشناسان موسسات خانواده محور ما و همچنین گزارشهای خود نظارتی و .... اگر مشکلی به وجود آمده باشد، مسئله در کارگروه واگذاری بررسی میشود و در صورت نیاز کودک از خانواده پس گرفته خواهد شد.
شما اشاره داشتید به اینکه برای بچهها در طرح میزبان شناسامه جدید صادر نمیشود. در این صورت اگر مشکلی پیش بیاید، مثلا بیمار شود یا در مدرسه وی مشکلی پیش بیاید، خانواده به چالش برنمیخورند؟
نه. در واقع براساس ابلاغ وزیر دادگستری، نامهای که کارگروه واگذاری بهزیستی به این خانوادهها میدهد حکم همان شناسنامه را دارد و همه این کارها را میتوانند با این نامه انجام دهند.
بهتر نیست این کودکان در صورت آمادگی زوجین در همان خانهها بمانند تا اینکه بخواهید دوباره آنها را از این خانواده بگیرید و به خانواده دیگری به صورت دائم بدهید؟
ببینید اولا اکثر کودکانی که در طرح میزبان واگذار میشوند کودکانی هستند که شرایط واگذاری دائم را ندارند. اصولا کودکانی که کمتر از 5 سال سن دارند و یکی از والدین یا اعضای جد پدری آنها زنده نیستند و یا تلاشهای بهزیستی برای پیدا کردن آنها به نتیجه نرسیده است شامل فرزند خواندگی دائم میشوند. غالبا 87درصد از بچههای تحت پوشش ما شامل کودکان بدسرپرست هستند. یعنی شاید حدود 12 – 10 درصد بچههای ما شرایط فرزند خواندگی دائم را داشته باشند. طرح میزبان برای بقیه بچههایی است که این شرایط را نداشته باشند.
یکی از موانعی که بر سر راه فرزندخواندگی دائم وجود دارد، این مسئله است که باید خانواده حتما بخشی از دارایی خودشان را به نام کودک کنند. گرچه گفته میشود گویا این رویه تغییر کرده است.
خیر. همچنان این مسئله یکی از شروط لازم برای اعطای فرزند خواندگی دائمی است. دلیل آن هم روشن است. براساس قانون فرزند از پدر و مادر ارث میبرند اما فرزند خوانده ارث نمیبرد. برای همین قانون گذار در سال 1392 با تغییر قانون واگذاری جایگزینهایی را برای این مسئله در نظر گرفت که همین بحث لزوم به نام کردن بخشی از داراییها به نام کودک بود. اینکه چقدر از مال و املاک خانواده باید به نام کودک شود در همان کارگروه واگذاری مشخص میشود. اما این تنها مسیر نیست.
یک زمانی ممکن است خانوادهای که متقاضی گرفتن حکم سرپرستی دائم هستند، خانوادهای فرهنگی و بسیار خوب باشند ولی مال و اموال چندانی نداشته باشند، در این شرایط با موافقت کارگروه متقاضی خودش را در یکی از دفترخانهها و یکی از شرکتهای بیمه، خودشان را به نفع کودک بیمه عمر میکند تا آینده وی تضمین شود. علاوه بر این هر شکلی که بتواند تضمین کننده آینده کودک باشد و کارگروه آن را تایید کند نیز میتواند مورد قبول باشد.
فکر کنم شیوه نامه طرح میزبان در سال گذشته اجرایی شد.
نه. از سال 1402 این طرح که با مشارکت و تایید وزارت دادگستری و بهزیستی آماده شده بود ابلاغ شد. در طول این دوسال گذشته – که امسال سومین سال آن محسوب میشود – 2450 کودک از طریق طرح میزبان به خانوادهها واگذار شدهاند ضمن اینکه حدود 800 بچه نیز در این مدت رفته و برگشتهاند. در بازه جنگ رمضان نیز 448 کودک از طریق طرح میزبان به صورت موقت واگذار شدهاند.
علاوه بر این از زمان آغاز جنگ تا 22 فروردین ماه 206 کودک در طرح امین موقت واگذار شده، 196 مورد فرزند خانوادگی با طی مراحل قانونی آن داشتهایم، 206 مورد از طریق طرح بازپیوند واگذار شدهاند و بالاخره 2816 نفراز بچهها با مدل واگذاری موقت در زمان جنگ به مرخصی فرستاده شدهاند. یعنی به خانه عمو و خاله و.... فرستاده شدهاند. البته به شکل موقت. چرا؟ چون به هر حال معتقدیم نگهداری از بچهها در خانوادهها در ایام جنگ بهتر از آن است که در مراکز ما باشند. یعنی چیزی حدود 4 هزار نفر از بچههای ما توانستهاند در ایام جنگ وارد خانوادهها شوند. واقعا جا دارد در اینجا از دستگاه قضا حقیقتا تشکر کنم که در این مدت ارتباط بسیار خوبی با ما داشتند.
من در خبرها خواندم که گویا با اجرای این طرحها، تعدادی از مراکز نگهداری شما از کودک خالی شدهاند.
بله. با تلاشهای صورت گرفته 7 مرکز شیرخوارگاهی ما در کشور عملا خالی شدهاند. الان ما در شیرخوارگاه آمنه دیگر کودکی نداریم. مثل شیرخوارگاه آمنه یا شیرخوارگاه کردستان یا مرکز کرمانشاه.
من سوالی برایم پیش آمده است. اینکه شما گفتید هر خانواده یا فردی که بخواهد کودکی را از طریق یکی از طرحهای بهزیستی و بهخصوص طرح میزبان به سرپرستی بگیرد باید حتما مراحل اداری و قانونی را کامل طی کند. ولی همانطور که میدانیم اصولا این مراحل اداری غالبا وقت گیر و طولانی مدت است. حالا این سوال پیش میآید که با وجود این فرآیندهای طولانی شما چطور در طول این بازه کوتاه زمان جنگ موفق شدید اینهمه کودک را به خانوادهها واگذار کنید؟
سوال به جا و خوبی است. ما بعد از جنگ 12 روزه و با استفاده از تجارب آن دوران، اطلاع رسانی وسیعی را در مورد طرحهای میزبان و سایر طرحها از طریق رسانهها و فضای مجازی آغاز کردیم. در همین زمینه کلیپهایی هم تولید شده تا مردم با این طرحها آشنا شوند. در طول بازه زمانی جنگ 12 روزه تا جنگ رمضان ما تلاش کردیم تا یک بانک اطلاعاتی در مورد متقاضیان طرح میزبان آماده کنیم.
در همین حین، اقدامات اداری برای واگذاری فرزند در طرح میزبان را نیز شروع کردیم. مثلا برای متقاضیان تشکیل پرونده دادیم و در عین حال دورههای آموزشی برای خانوادههایی که تایید شده بودند برگزار شد. اما گفتیم ما فعلا کودک برای واگذاری در طرح میزبان نداریم و باید منتظر باشید. بعد رسیدیم به زمان جنگ. حالا میتوانستیم با تایید کارگروه واگذاری، واگذاری را انجام دهیم. در طول این مدت جلسات کارگروه یاد شده که معمولا هر دو هفته یکبار برگزار میشد، هر روز در استانها برگزار میشد. حتی در برخی استانها مانند تهران و برخی استانهای بزرگ، هر روز این کارگروه 5 جلسه تشکیل میداد. اینطوری بود که موفق شدیم اینهمه کودک را به فوریت در قالب طرح میزبان واگذار کنیم.
ما کلا حدود 9300 کودک در حدود 680 مرکز شبهه خانواده کل کشور داشتیم که الان به حدود 6500 کودک و بچه رسیده است. یعنی حدود 3 هزار نفر واگذار شدهاند. در دو هفته اول جنگ این آمار به حدود 4500 نفر رسیده بود. یعنی مثلا بچهها به مرخصی رفته بودند و حالا برگشتهاند. در شیرخوارگاههای هفتگانه ما هم در کشور تعداد بچهها از 1500 نفر به 251 نفر رسیده است.
سرنوشت بچههایی که پدر و مادرهایشان در طول جنگ شهید شدهاند
ما اعلام آمادگی کردیم که حاضریم بچههایی که خدای ناکرده والدینشان را در طول جنگ از دست دادهاند را تا زمان تعیین تکلیف از سوی بنیاد شهید و امور ایثارگران تحت سرپرستی بگیریم. گرچه خود بنیاد شهید به سرعت وارد عمل میشد و اگر چنین مواردی بود، آنها را مطابق قوانین تحت سرپرستی و نگهداری خود میگرفت. ما تنها موردی که داشتیم یک دختر 7 ساله در اصفهان بود که با مداخله همکاران ما در این استان، در عرض 24 ساعت و با هماهنگی ما، به خاله وی واگذار شد.
