هفت صبح| سن آغاز مصرف دخانیات و مواد اعتیادآور در ایران به مرز نگرانکننده ۱۳ تا 14 سالگی رسیده است؛ آماری که از نگاه کارشناسان، تنها یک عدد ساده نیست، بلکه نشانهای از نفوذ روزافزون سیگار، قلیان و سایر محصولات دخانی اعتیادآور به زندگی کودکان و نوجوانان کشور است. محمدرضا مسجدی، دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، با اعلام این موضوع هشدار داده که کاهش سن مصرف انواع مواد دخانی به سالهای ابتدایی نوجوانی، زنگ خطری جدی برای نظام سلامت، خانوادهها و نهادهای آموزشی به شمار میرود.
این در حالی است که اعتیاد در دنیای امروز دیگر محدود به مواد مخدر سنتی نیست، بسیاری از متخصصان حوزه سلامت معتقدند مصرف دخانیات در بسیاری از موارد نخستین گام در مسیر وابستگی به مواد اعتیادآور محسوب میشود به همین دلیل افزایش مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی در میان نوجوانان از نگاه کارشناسان یک هشدار جدی تلقی میشود؛ هشداری که میتواند به نوعی تداعی کننده کاهش سن اعتیاد به مواد مخدر هم باشد. بخصوص آنکه در شرایطی که نوجوانان باید دوران رشد جسمی، ذهنی و اجتماعی خود را سپری کنند، گرایش آنان به مصرف مواد دخانی میتواند مسیر زندگیشان را تحت تاثیر قرار دهد و زمینهساز مشکلات متعددی در سالهای آینده شود.
این هشدار در حالی مطرح میشود که طی دهههای گذشته برنامههای مختلفی برای کنترل مصرف دخانیات و مواد مخدر و آگاهیبخشی درباره پیامدهای آن اجرا شده است. با این حال، روند کاهش سن مصرف این مواد نشان میدهد که اقدامات انجامشده نتوانسته بهطور کامل مانع دسترسی یا تمایل نوجوانان به این محصولات شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند تغییر سبک زندگی، گسترش شبکههای اجتماعی، الگوبرداری نوجوانان از چهرههای مشهور یا همسالان و همچنین عادیسازی مصرف دخانیات در برخی محیطهای اجتماعی، از جمله عواملی است که در شکلگیری این وضعیت نقش دارد. در چنین شرایطی، کودکان و نوجوانان بیش از گذشته در معرض پیامها و الگوهایی قرار میگیرند که مصرف دخانیات را رفتاری عادی یا حتی نشانهای از استقلال و بزرگسالی معرفی میکند.
از سوی دیگر، سهولت دسترسی به انواع محصولات دخانی نیز به یکی از نگرانیهای اصلی تبدیل شده است. اگرچه قوانین موجود فروش محصولات دخانی به افراد زیر سن قانونی را ممنوع میداند، اما گزارشها و مشاهدات میدانی نشان میدهد که بسیاری از نوجوانان همچنان بدون مانع جدی به سیگار، قلیان، تنباکوهای معطر؛ محصولات جدید حاوی نیکوتین و حتی شیشه و مواد مخدر دسترسی پیدا میکنند. این مسئله در کنار ضعف نظارت بر برخی مراکز عرضه، موجب شده است که تجربه نخستین مصرف مواد دخانی و مخدر در سنین پایینتر از گذشته رخ دهد. کارشناسان تأکید میکنند هرچه سن شروع مصرف پایینتر باشد، احتمال تبدیل شدن مصرف تفننی به وابستگی دائمی و روی آوردن به مواد مخدر نیز افزایش خواهد یافت.
پزشکان و متخصصان سلامت معتقدند دوران نوجوانی یکی از حساسترین مراحل رشد مغز و بدن انسان است. در این دوره، مصرف نیکوتین میتواند آثار مخربی بر عملکرد مغز، تمرکز، حافظه و توانایی تصمیمگیری افراد بر جای بگذارد. همچنین تحقیقات متعدد نشان داده است افرادی که مصرف دخانیات و مواد مخدر را در سنین پایین آغاز میکنند، در بزرگسالی بیشتر در معرض بیماریهای قلبی و عروقی، مشکلات تنفسی، سکته مغزی و انواع سرطان قرار دارند. افزون بر این، وابستگی زودهنگام به نیکوتین میتواند زمینهساز گرایش به سایر رفتارهای پرخطر و آسیبهای اجتماعی باشد؛ موضوعی که نگرانی متخصصان را دوچندان کرده است.
در کنار پیامدهای جسمی، آثار اجتماعی و روانی مصرف این مواد در سنین پایین نیز قابل توجه است. نوجوانانی که به مصرف سیگار یا سایر محصولات دخانی و مخدر روی میآورند، ممکن است با افت تحصیلی، کاهش انگیزه برای فعالیتهای آموزشی و ورزشی و افزایش احتمال حضور در گروههای پرخطر مواجه شوند. از سوی دیگر، هزینههای اقتصادی ناشی از مصرف دخانیات و درمان بیماریهای مرتبط با آن نیز فشار مضاعفی بر خانوادهها و نظام سلامت کشور وارد میکند. به همین دلیل، کارشناسان کاهش سن مصرف دخانیات و سایر مواد مخدر را نهتنها یک چالش بهداشتی، بلکه یک مسئله اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی میدانند که نیازمند توجه همهجانبه است.
در این میان، نقش خانوادهها بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است. آگاهی والدین از نشانههای گرایش فرزندان به مصرف دخانیات، گفتوگوی صمیمانه با نوجوانان درباره خطرات آن و نظارت بر محیطهای رفتوآمد آنان میتواند در پیشگیری از این آسیب موثر باشد. مدارس نیز به عنوان یکی از مهمترین نهادهای تربیتی، میتوانند با آموزش مستمر مهارتهای زندگی، افزایش آگاهی دانشآموزان و اجرای برنامههای پیشگیرانه، در کاهش گرایش نوجوانان به دخانیات نقشآفرینی کنند. در کنار این اقدامات، تشدید نظارت بر فروش محصولات دخانی، اجرای دقیق قوانین محدودکننده و مقابله با تبلیغات مستقیم و غیرمستقیم دخانیات نیز از جمله مطالباتی است که کارشناسان بر آن تاکید دارند.
آرین و سیگاری که از روی کنجکاوی روشن شد
آرین حالا ۱۷ ساله است، اما نخستین سیگارش را در ۱۳ سالگی کشید. او میگوید همه چیز از یک جمع دوستانه در پارک محله شروع شد:«چند نفر از بچههای بزرگتر سیگار میکشیدند. همیشه برایم سوال بود که چه حسی دارد. یک روز یکی از آنها گفت امتحان کن، اتفاقی نمیافتد. اولش سرفه کردم و حالم بد شد، اما بعد ازمدتی دیگر عادی شد.» او میگوید در آن سن تصور میکرد سیگار کشیدن نشانه بزرگ شدن است: «وقتی کنار بچههای دیگر سیگار میکشیدم احساس میکردم از بقیه عقب نیستم. اگر نمیکشیدم فکر میکردم مسخرهام میکنند.»
آرین حالا روزانه چند نخ سیگار مصرف میکند و چند بار هم تلاش کرده آن را کنار بگذارد اما موفق نشده است. او معتقد است دسترسی آسان به سیگار یکی از دلایل اصلی شروع مصرف در میان نوجوانان است: «هیچوقت کسی از من کارت شناسایی نخواست. از هر مغازهای میتوانستم سیگار بخرم. انگار اصلاً مهم نبود چند سالم است.»
نگار و تجربهای که از قلیان آغاز شد
نگار، دانشآموز ۱۶ ساله هم، نخستین تجربه مصرف دخانیات را در ۱۲ سالگی و در یک دورهمی خانوادگی به دست آورد؛ جایی که قلیان بخش ثابتی از مهمانیها بود. او میگوید: «اول فکر میکردم قلیان اصلاً دخانیات محسوب نمیشود. همه دور هم مینشستند و میکشیدند. کسی هم حساسیتی نشان نمیداد.» چند سال بعد، کنجکاوی او را به سمت سیگار الکترونیکی کشاند: «در مدرسه و پاساژ خیلی از همسن و سالهایم ویپ استفاده میکردند. چون بوی تند سیگار را نداشت، همه فکر میکردند ضرری ندارد. حتی بعضیها میگفتند از سیگار معمولی سالمتر است.»
نگار میگوید که مهمترین دلیل ادامه مصرف، تأثیر دوستان و تلاش برای پذیرفته شدن در جمع همسالان بوده است. او ادامه میدهد: «گاهی فقط برای اینکه از جمع عقب نمانی یا احساس نکنی با بقیه فرق داری، کاری را انجام میدهی که شاید خودت هم دوستش نداشته باشی.» او اکنون مصرف خود را کاهش داده اما معتقد است بسیاری از نوجوانان از عوارض واقعی دخانیات اطلاع کافی ندارند و اگر کسی از همان اول درباره وابستگی و سختی ترک با آنها حرف میزد، شاید خیلیها اصلاً سمتش نمیرفتند.
دکتر سعید صفاتیان، پژوهشگر حوزه اعتیاد و مدیرکل اسبق درمان ستاد مبارزه با مـواد مخدر نیز در گفتوگو با «هفت صبح» ضمن تایید کاهش سن مصرف مواد دخانی و مخدر در ایران میگوید: «کاهش سن مصرف دخانیات و مواد اعتیاد آور، تنها یک آمار نگرانکننده نیست؛ بلکه نشانهای از تغییر الگوهای رفتاری در میان نسل نوجوان و شکسته شدن مرزهایی است که تا چند سال پیش مانعی برای گرایش کودکان به مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی به شمار میرفت. ورود نوجوانان به چرخه مصرف دخانیات، حاصل مجموعهای از عوامل خانوادگی، فردی و اجتماعی است که در سالهای اخیر بیش از گذشته بر یکدیگر اثر گذاشتهاند.»
او با اشاره به عوامل موثر در آغاز مصرف دخانیات و سایر مواد اعتیاد آور در میان نوجوانان میگوید: «سه دسته عامل اصلی در این زمینه نقش دارند؛ عوامل خانوادگی، عوامل فردی و عوامل اجتماعی.» به گفته او، هر یک از این عوامل دارای زیرشاخههای متعددی هستند، اما در میان نوجوانان دو عامل بیش از سایر موارد خودنمایی میکنند؛ لذتجویی و کنجکاوی.» نوجوانی دورهای است که فرد بهطور طبیعی به دنبال تجربههای جدید و کسب لذت است. برخی نوجوانان این نیاز را از طریق ورزش، هنر، مطالعه یا فعالیتهای اجتماعی تأمین میکنند، اما گروهی دیگر تصور میکنند که مصرف سیگار یا سایر محصولات دخانی و مخدر میتواند تجربهای متفاوت و لذتبخش برای آنها ایجاد کند. همین تصور اولیه گاهی به نخستین تجربه مصرف مواد اعتیاد آور منجر میشود.
صفاتیان عامل مهم دیگر را کنجکاوی میداند؛ کنجکاوی نسبت به چیزی که نوجوان بارها در محیط اطراف خود دیده است. او میگوید که بسیاری از نوجوانان بارها شاهد مصرف سیگار توسط پدر، بستگان، دوستان یا حتی شخصیتهای فیلمها و سریالها هستند و در ذهن آنها این پرسش شکل میگیرد که سیگار چه حسی دارد یا چرا بزرگترها آن را مصرف میکنند؟ همین کنجکاوی میتواند زمینه نخستین تجربه مصرف این مواد را فراهم کند. ورودی که میتواند منجر به شدت گرفتن اعتیاد وی و روی آوردن به مصرف انواع مخدر شود.
نخستین سیگار در جمع دوستان
در کنار این عوامل، نقش گروه همسالان نیز بسیار پررنگ است. این پژوهشگر حوزه اعتیاد معتقد است بسیاری از نوجوانان نخستین سیگار خود را در جمع دوستان تجربه میکنند. در گروههای دوستی که تعدادی از اعضا مصرفکننده هستند، نوعی فشار پنهان برای همراه شدن با جمع شکل میگیرد. نوجوان در چنین شرایطی تصور میکند که برای پذیرفته شدن در گروه باید رفتارهای مشابه دیگران را انجام دهد. از نگاه او، مصرف سیگار در برخی از این جمعها به نوعی نماد بزرگ شدن، استقلال یا کسب جایگاه اجتماعی تبدیل شده است؛ تصوری که اگرچه با واقعیت فاصله دارد، اما بر تصمیم نوجوان اثر میگذارد.
صفاتیان همچنین یکی از مهمترین دلایل کاهش سن مصرف مواد اعتیاد آور را تغییر نگرش جامعه نسبت به این موضوع میداند. او میگوید که در گذشته مصرف سیگار توسط کودکان و نوجوانان با واکنش منفی و سرزنش اجتماعی همراه بود، اما امروز این حساسیت تا حد زیادی کاهش یافته است. به گفته او، مشاهده نوجوانان ۱۲ یا ۱۳ سالهای که در پارکها و فضاهای عمومی بدون نگرانی سیگار مصرف میکنند، دیگر پدیدهای نادر نیست. این تغییر نشان میدهد قبح اجتماعی مصرف دخانیات در سنین پایین تا حد زیادی شکسته شده است.
او تأکید میکند زمانی که یک رفتار در جامعه عادیسازی شود، احتمال گرایش افراد بیشتری به آن افزایش پیدا میکند. نوجوانی که میبیند همسالانش بدون نگرانی سیگار میکشند یا در فضای مجازی تصاویر و ویدئوهای متعددی از مصرف دخانیات مشاهده میکند، کمتر از گذشته نسبت به پیامدهای این رفتار احساس نگرانی خواهد داشت. به گفته این کارشناس، دسترسی آسان به محصولات دخانی و مخدر نیز یکی دیگر از عوامل مهم در کاهش سن مصرف این مواد اعتیادآور است. او معتقد است که در بسیاری از نقاط کشور نوجوانان بدون هیچ محدودیتی میتوانند از فروشگاهها، دکهها و سوپرمارکتها سیگار تهیه کنند. در حالی که در بسیاری از کشورها فروش دخانیات به افراد زیر سن قانونی با محدودیتهای جدی همراه است، در ایران نظارت موثری در این زمینه وجود ندارد و همین مسئله مسیر دسترسی نوجوانان را هموار کرده است.
تاثیر نقش خانواده
خانوادهها در شکلگیری الگوی مصرف نقش مهمی را ایفا میکنند. به گفته صفاتیان زمانی که پدر یا مادر مصرفکننده دخانیات باشند، احتمال گرایش فرزندان به مصرف نیز افزایش مییابد. کودک یا نوجوانی که هر روز مصرف سیگار یا قلیان را در محیط خانه مشاهده میکند، به تدریج این رفتار را عادی تلقی خواهد کرد. او معتقد است که بسیاری از نخستین تجربههای مصرف حتی از طریق دسترسی به سیگار والدین اتفاق میافتد و نوجوان برای رفع کنجکاوی یا تجربه کردن، به سراغ همان محصولی میرود که در خانه در دسترس او قرار دارد.
سیگار و قلیان در سالهای اخیر بیش از گذشته به بخشی از تفریحات خانوادگی تبدیل شده و همین موضوع حساسیت نسبت به مضرات آن را کاهش داده است. بسیاری از نوجوانان نخستین تجربه مصرف دخانیات را نه با سیگار، بلکه با قلیان آغاز میکنند؛ زیرا تصور میکنند قلیان نسبت به سیگار کمخطرتر است.
افزایش مصرف سیگارهای الکترونیکی در قشر نوجوان
اما هشدارها فقط در مورد کاهش مصرف مواد مخدر نیست. در خصوص سیگارهای الکترونیکی نیز این هشدار وجود دارد که مصرف این محصولات در میان نوجوانان رو به افزایش است. ظاهر مدرن، تنوع طعمها و نبود بوی آزاردهنده موجب شده بسیاری از نوجوانان نسبت به مصرف آنها احساس نگرانی کمتری داشته باشند. در برخی موارد، سیگار الکترونیکی حتی به عنوان یک وسیله جذاب و نشانهای از بهروز بودن معرفی میشود؛ اما به اعتقاد صفاتیان این محصولات نیز میتوانند وابستگی به نیکوتین ایجاد کنند و سلامت مصرفکنندگان را به خطر بیندازند اما مقابله با روند کاهش سن مصرف دخانیات تنها از طریق برخوردهای محدودکننده امکانپذیر نیست و نیازمند اقدامات گسترده آموزشی و فرهنگی است.
نقش مدارس و اهمیت آموزش مهارتهای زندگی
اهمیت آموزش مهارتهای زندگی در مدارس در این مقوله دارای اهمیت بسیار بالایی است. صفاتیان میگوید: «یکی از مهمترین مهارتهایی که باید به کودکان و نوجوانان آموزش داده شود، مهارت «نه گفتن» است. بسیاری از نوجوانان به دلیل ترس از طرد شدن توسط دوستان، توانایی مخالفت با پیشنهاد مصرف سیگار را ندارند. در حالی که اگر مهارت نه گفتن در آنها تقویت شود، میتوانند در برابر فشار گروه همسالان مقاومت کنند.» او همچنین بر ضرورت آموزش مهارتهایی مانند تصمیمگیری، آیندهنگری، حل مسئله و مدیریت هیجانها تأکید میکند و معتقد است که نظام آموزشی کشور باید نقش فعالتری در این زمینه ایفا کند. آموزش و پرورش نباید تنها به انتقال دانش درسی محدود شود، بلکه باید در حوزه پرورش و آمادهسازی دانشآموزان برای مواجهه با چالشهای زندگی نیز مسئولیت خود را ایفا کند.
این کارشناس حوزه اعتیاد در عین حال بر اهمیت آموزش خانوادهها تأکید دارد. این که بسیاری از والدین با ویژگیهای دوران نوجوانی و شیوه صحیح برخورد با فرزندان خود آشنا نیستند. در شرایطی که نوجوانان امروز با حجم گستردهای از اطلاعات و تأثیرات فضای مجازی مواجه هستند، نقش خانواده در هدایت و حمایت از آنها بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. اگر آموزش مهارتهای زندگی در مدارس جدی گرفته شود، خانوادهها نیز آموزشهای لازم را دریافت کنند و نظارت بر فروش محصولات دخانی به نوجوانان افزایش یابد، میتوان از گسترش روند کاهش سن مصرف دخانیات جلوگیری کرد. در غیر این صورت، ورود کودکان و نوجوانان به چرخه مصرف دخانیات همچنان ادامه خواهد داشت و پیامدهای آن در سالهای آینده بیش از پیش خود را در حوزه سلامت و آسیبهای اجتماعی نشان خواهد داد.
کاهش سن شروع مصرف دخانیات به ۱۲ تا ۱۳ سالگی، تصویری نگرانکننده از آینده سلامت نسل جوان کشور ترسیم میکند. آماری که نشان میدهد اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، شمار بیشتری از نوجوانان در معرض وابستگی به نیکوتین و پیامدهای گسترده آن قرار خواهند گرفت. از همین رو، صاحبنظران معتقدند مقابله با این روند نیازمند همکاری خانوادهها، مدارس، رسانهها، نهادهای مدنی و دستگاههای اجرایی است؛ زیرا حفاظت از سلامت کودکان و نوجوانان، تنها یک مسئولیت فردی نیست، بلکه ضرورتی ملی برای تضمین آینده جامعه به شمار میرود.
