هفت صبح| بررسی تصاویر ماهوارهای 10 دی نشان میدهد سیلابهایی که ساکنان افغانستان وعده سیراب کردن تالاب هامون را با آن میدادند، فقط لبهای تشنه بخشهایی از تالاب که نزدیک مرزهای سیاسی ایران است را سیراب کرده و آبی به سمت کشورمان سرازیر نشده است. رئیس پژوهشکده هامون هم آب دریافتی توسط تالاب هامون را ناچیز توصیف میکند.
نهم دی ماه بود که ساکنان ولایت (استان) فراه افغانستان با به اشتراک گذاشتن عکسها و فیلمهایی نشان دادند که آب در منطقه باغپل شهر فراه با شدت زیاد در جریان است. آنها با اشتراک گذاشتن این عکسها و تصاویر وعده دادند که هامون سیراب میشود. همزمان، تصاویر دیگری نیز منتشر شد که از رسیدن آب رود فراه به نزدیکی دو تونل انحراف آب سد بخشآباد خبر میداد اما آیا با وجود این سیلاب، هامون سیراب شده است؟
آب به مرزهای سیاسی ایران نرسید
تصاویر ماهوارهای 10 دی نشان میدهد که بارشهای افغانستان باعث ورود آب به هامون صابوری از سمت هاروت رود و فراهرود شده است. همچنین هامون پوزک از سمت خاشرود هم اندکی آب دریافت کرده است. بااینحال، کماکان هیچ آبی از سمت هیرمند (هلمند) به سمت سد کمالخان و هامون هیرمند جاری نشده است. آبی که وارد تالابهای هامون شده بخشهایی از تالاب که در سمت افغانستان بوده را سیراب میکند و براساس تصاویر عکسهای هوایی، این آب به مرزهای سیاسی ایران نمیرسد.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که آب موجود در گودزره افغانستان که حاصل از آخرین انحراف آب توسط سد کمال خان در سال 2024 است، هنوز در گودزره باقی مانده و اگر افغانستان اقدام به انحراف بیدلیل این آب در سال گذشته نکرده بود و سیلاب به هامون راه مییافت، امروز حال و روز تالاب بهتر بود. بسیاری از کارشناسان نگرانند که بار دیگر افغانستان سیلاب را به سمت گودزره هدایت کند و اجازه ندهد که این آب وارد تالاب هامون شود. از سوی دیگر، این فعالان هشدار میدهند که اگر سد بخشآباد تکمیل شود، دیگر هیچ آبی به تالابهای هامون نمیرسد.
سد بخشآباد مانع رسیدن آب به هامون میشود
با این تفاسیر آیا باید نگران ادامه حیات تالاب هامون باشیم؟ هاشم خندان بارانی رئیس پژوهشکده هامون در گفتوگو با هفتصبح توضیح میدهد: ما در استانداری گفتیم که اصلاح سرریز سد بخشآباد باید توسط وزارت امور خارجه یا نهادهای دیگر پیگیری شود زیرا اگر سد بخشآباد افغانستان کامل شود، احتمالا هیچ آبی به ایران نمیرسد. او درباره وضعیت تالاب هامون پس از سیلابهای اخیر میگوید: اندکی آب به این تالاب در بارندگی اخیر رسیده و نمیدانیم این روند ادامهدار است یا خیر.
در این چند روزه مقدار خاصی آب به تالاب وارد نشده، ولی امیدواریم در چند روز آینده با ادامه بارشها به حجم قابلتوجهی آب در تالاب برسد. البته خندان بارانی تاکید میکند که باید بارشهای بالادست بیشتر شود تا امکان ورود آب بیشتر به تالاب فراهم شود اما فعلا بارشی در منطقه نداریم. به گفته او، سیلابی که به تالاب رسیده احتمالا ناشی از سیلابهایی است که سدهای افغانستان نتوانستهاند آن را کنترل کنند.
رئیس پژوهشکده هامون بدون رعایت حقابه زیست محیطی تالاب، امیدی برای احیای این اکوسیستم آبی ارزشمند ندارد زیرا ایران یک حقابه قانونی دارد که فقط 850 میلیون متر مکعب است و این رقم اصلا جوابگوی نیازهای تالاب نبوده و صرف شرب میشود. برای احیای تالاب هامون حقابه زیست محیطی تالاب دست کم حدود هفت میلیارد متر مکعب در سال است که باید تامین شود و در جلسات روی این عدد بحث شده است.
اختلافات حل نشده
مسئله حقابه ایران از هیرمند یکی از قدیمیترین اختلافات میان دو کشور ایران و افغانستان است که ریشه آن به جدایی هرات از ایران در سال ۱۸۵۷ و مناقشات مکرر برسر تقسیم آب بازمیگردد. طبق معاهده ۱۳۵۱، افغانستان موظف است سالانه ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب به ایران تحویل دهد اما گزارشها نشان میدهد که در سالهای اخیر، چه در دوره دولت اشرف غنی و چه پس از روی کار آمدن طالبان، این حقابه بهطور کامل تأمین نشده است.
سد کمالخان که در سالهای اخیر تکمیل شده، یکی از موانع اصلی تحقق حقابه تالاب هامون است که انحراف آب به سمت گودزره هم بر مشکلات این سد افزوده است. کارشناسان تاکید دارند که باید نگاه فنی و دیپلماسی فعال، زمینه هماهنگی با دولت افغانستان را برای بازگشایی کامل دریچههای سدهای ساخته شده در حوضه آبریز رودخانه هامون فراهم کرد. از نگاه کارشناسان حل مسئله حقابه هامون بدون توجه به ابعاد اقتصادی و سیاسی مسئله، امکانپذیر نیست.
