هفت صبح| دریای خزر در حال کوچکتر شدن است و پسروی آب آن، زنجیره غذایی دریای شمال را مختل خواهد کرد. کارشناسان بر این باورند که کوچک شدن خزر، کل این اکوسیستم را تحت تاثیر قرار میدهد اما پسروی آب دریا بیشترین تاثیر را بر نواحی ساحلی که محل تغذیه ماهیان است، خواهد داشت. اگر آب دریا همچنان عقب برود، گونههای مهاجمی مثل شانهدار خزر ممکن است در این پهنه آبی جابهجا شوند، در حالی که ریسک ادامه حیات برای کفزیخوارها شامل ماهیان سفید و خاویار ماهیان افزایش یافته و ادامه زندگی برای آنها دشوار میشود.
سناریوهای آینده برای دریای خزر چندان خوشبینانه نیست و پیشبینیهای مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر وابسته به وزارت نیرو از ادامه پسروی آب این دریا خبر میدهد. آمارها نشان میدهد که طی پنج سال، سطح آب دریای خزر تقریباً یک متر کاهش یافته و احمدرضا لاهیجان زاده، معاون دریایی سازمان حفاظت محیطزیست نیز میگوید که روند کاهش آب دریای خزر سرعت گرفته است. او با تکیه بر پیشبینیها و مدلهایی که آینده خزر تا 2050 را ترسیم میکنند، از کاهش ادامهدار سطح آب خزر طی 10 سال آینده خبر داده و احتمال میدهد که ارتفاع آب دریای شمال، حدود دو متری کاهش یابد. در چنین شرایطی، زیستمندان خزر چه تاثیری از این پسروی میگیرند؟
تاثیرپذیری تمام گونهها از پسروی دریا
حسن فضلی عضو هیئت علمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر در گفتوگو با هفت صبح پایین آمد سطح آب را عاملی برای تاثیرپذیری همه گونهها میداند و بر این باور است که در چنین شرایطی مناطق حساس ساحلی که محل تغذیه گونههای آبزی بوده و بهعنوان سفره آنها به حساب میآید، خشک میشود و گونههایی که در این مناطق هستند از دسترس خارج میشوند.
به گفته او، در شرایط پسروی خزر، سواحل شمالی این دریا بیشتر تحت تاثیر قرار میگیرند زیرا اگر سطح آب یک متر پایین بیاید، بخش وسیعی از مناطق ساحلی شمال دریا خشک شده و از دسترس خارج میشود. در بخش جنوبی دریا یعنی سواحل ایران هم حال و روز نواحی شرقی کشور مثل استان گلستان چندان خوب نیست و تاثیرپذیری بیشتری نسبت به سواحل غربی دارد؛ زیرا شیب دریا در گلستان کم است و اثرات پسروی آب دریا خود را بیشتر نشان میدهد.
در حال حاضر تالاب گمیشان و خلیج گرگان در معرض خشک شدن هستند و به این ترتیب سفرههای تغذیه آبزیان از دسترس خارج میشوند. مناطقی که خشک میشود، ممکن است محل زندگی بچه ماهی هم باشد اما از آنجا که خزر یک اکوسیستم یکپارچه است، هر تغییری در میزان آب، کل این اکوسیستم را تحت تاثیر قرار میدهد. فضلی حمایت از آبزیان در شرایط پسروی آب خزر را اقدامی دشوار توصیف میکند زیرا اگر آب در خلیج گرگان دو یا سه متر دیگر کاهش یابد، دیگر نمیتوان کاری کرد و احیای این خلیج هزینهبر و دشوار است؛ در نتیجه باید خودمان را با شرایط جدید وفق دهیم و همه اقدامات نظیر بهرهبرداری و غیره را با شرایط جدید همخوان کنیم.
ریسک بالاتر برای کفزیخوارها
این عضو هیئت علمی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر با تاکید بر اینکه پسروی خزر بر کل اکوسیستم دریا و گونههای آن اثر میگذارد، ریسک ادامه حیات برای گونههایی که از کف تغذیه میکنند و کفزی خوار هستند را بیشتر توصیف میکند. ماهی سفید و ماهیان خاویاری گونههایی هستند که اغلب از کف تغذیه میکنند و از روند پسروی آب خزر بیشتر تاثیر میگیرند. البته پسروی آب دریا بر گونههای پلانکتونی هم تاثیرگذار است.
او خزر را تحت تنشهای مختلفی توصیف میکند که جدا کردن اثرگذاری هر یک از این عوامل بر جمعیت آبزیان، امکانپذیر نیست. در حال حاضر بحث گرم شدن سطح آب خزر، تبعات تغییر اقلیم، پسروی آب دریا، بحث بارندگی و تبخیر و ... در کنار هم قرار گرفتهاند و هر یک از این عوامل، اثر یکدیگر را تشدید میکنند. بنابراین در قالب یک جمله نمیتوان در رابطه با شرایط خزر اظهارنظر کرد.
بحرانیتر شدن شرایط گونههای در معرض خطر
همه گونههای آبزی موجود در خزر ریسک انقراض در شرایط یکسانی قرار ندارند و هر پنج گونه ماهی خاویاری بهعنوان ساکنان دیرینه خزر، این روزها در لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت IUCN قرار دارند و بدون شک تحولات خزر بر جابهجایی نام آنها در ردههای مختلف لیستهای تولیدی، اثرگذار خواهد بود. فریدون عوفی عضو هیئتعلمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور در گفتوگو با هفت صبح، پسروی آب خزر را بر بحرانیتر شدن شرایط گونههای در معرض خطر دریای شمال تاثیرگذار میداند.
به گفته او، هر تغییری در آب خزر شامل پسروی یا حتی پیشروی یا هر تغییر و تحولی که طی فرآیند تغییر زیستگاه پیش میآید، مطمئنا روی زیستمندان آن تاثیر میگذارد اما برای آنکه بدانیم گونههای خاص چه تاثیری میگیرند، دوره زمانی تاثیرگذاری و ماندگاری تغییرات آنها چگونه است و مسائلی از این دست، نیازمند کار تحقیقاتی در این رابطه هستیم. این عضو هیئتعلمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور با اشاره به مطالعات موردی انجام شده در گذشته، بیشترین تاثیر پسروی آب خزر را بر ناحیه ساحلی و زیستگاه آبزیان اعلام میکند اما تاکید میکند که وضعیت تعداد گونههای این زیستگاه مورد مطالعه قرار نگرفته است.
عوفی درباره شرایط گونه مهاجمی مثل شانهدار خزر که وابسته به بدنه آبی است، توضیح میدهد که طبیعتا پراکنش این گونه جابهجا میشود اما گونههایی که ادامه حیاتشان وابسته به زیستگاه است، بیشترین تاثیر از پسروی آب دریا را تحمل میکنند. مثلا بنتوزها تحت تاثیر خشک شدن نواحی ساحلی دچار آسیب میشوند و زنجیره غذایی دریا به هم میریزد. اگر جمعیت بنتوز مختل شود، گونههای کفزیخوار شامل ماهی سفید و ماهی خاویاری متاثر میشوند. شاید گونههای مهاجر دریا به رودخانه (آنادِرم) هم از این روند تاثیر بگیرند. همه این موارد باید بر اساس یک مدل تعیین شده و کار دقیق، مورد مطالعه قرار بگیرند.
این عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور توضیح میدهد که پسروی آب خزر در حد چند سانتیمتر قابل بحث نیست اما اگر این روند بخواهد تا یک دهه ادامه یابد، باید حتما برای تداوم آن سناریو تدوین شود تا بدانیم که اکوسیستم چه تاثیراتی میپذیرد. در حال حاضر سازمان حفاظت محیط زیست پروژهای را پیشنهاد داده است تا یک طرح جامع مطالعات اکوبیولوژی دریای خزر توسط بخش تحقیقات شیلات انجام شود. اگر پروژه به سرانجام برسد، کمبود اطلاعاتی که چندین سال در خزر وجود داشت، برطرف خواهد شد.
با انجام این مطالعه، تمام موارد مرتبط با زیستمندان، پارامترهای غیر زیستی، آلودگیها و تمام عوامل تاثیرگذار و تاثیرپذیر بر دریا و مناطق ساحلی مورد مطالعه قرار خواهد گرفت اما هنوز این کار شروع نشده است و در حال رایزنی برای انجام پروژه هستیم. حال که تمام سناریوها از ادامه پسروی دریای خزر خبر میدهند و خلأهای زیادی درباره تاثیر این پدیده بر زیستمندان این اکوسیستم وجود دارد، انتظار میرود که سازمانهای مربوطه هرچه سریعتر مطالعات مرتبط با روند حیات در این پهنه آبی را مورد توجه قرار گیرد.
