عشق از حاکم اجازه نمی‌گیرد؛ نگاهی به سریال سرخ و سیاه
«سرخ و سیاه» ساخته آیدا پناهنده عاشقانه‌ای تاریخی در بستر قدرت و نابرابری است که با فضاسازی چشمگیر، بازی‌های قوی و روایت نسل‌ها، امیدبخش ظاهر می‌شود
هفت صبح| چه چیزی یک عاشقانه تاریخی را از روایت‌های آشنا جدا می‌کند؟ پاسخ «سرخ و سیاه» در همان قدم‌های اول روشن می‌شود: عشق در این قصه دور از هیاهوی جامعه شکل نمی‌گیرد؛ درست وسط میدان قدرت، فقر، ترس و نابرابری قد می‌کشد. آیدا پناهنده در تازه‌ترین تجربه‌اش برای شبکه نمایش خانگی، ما را به ایران دوره قاجار می‌برد؛ به شهری که در آن هنر می‌تواند راهی به خانه حاکم بگشاید، ولی انتخاب زندگی شخصی هزینه دارد. این مجموعه در قالب دو فصل و چهارده قسمت طراحی شده است. چهار قسمت نخست نشان می‌دهد با سریالی روبه‌رو هستیم که به لباس‌های قجری و یک رابطه پرمانع بسنده نمی‌کند و از دل قصه‌ای شخصی، مناسبات اجتماعی را به تصویر می‌کشد.
قصه‌ای که از عشق شروع می‌شود و به قدرت می‌رسد
نوروز، نقاش و خوشنویسی جوان با بازی علی شادمان، با فانوس، زنی از طایفه‌ای دوره‌گرد با بازی ندا جبرائیلی، روبه‌رو می‌شود. برخوردشان از همان ابتدا فراتر از یک دلبستگی معمولی می‌رود. خانواده فانوس با خشونت مأموران حاکم مواجه شده و نوروز برای حمایت از او وارد معرکه‌ای می‌شود که قواعدش را خودش ننوشته است. حاکم شهر با بازی پارسا پیروزفر در سوی دیگر این میدان ایستاده؛ مردی که بر امنیت و سرنوشت دیگران نفوذ دارد.
جذابیت قصه در همین نابرابری است. نوروز با رقیبی عاطفی طرف نیست؛ او باید در برابر نظمی بایستد که حق تصمیم‌گیری را برای گروهی محفوظ می‌داند و دیگران را به اطاعت وامی‌دارد. فانوس هم به معشوقی گرفتار و بی‌اراده تقلیل پیدا نمی‌کند. او گذشته، ترس‌ها و خواسته‌های خودش را دارد و تجربه‌اش از جهان با تجربه نوروز یکسان نیست. این تفاوت به رابطه آنها بُعدی انسانی می‌دهد.
آیدا پناهنده و جهانی که با تصویر روایت می‌شود
یکی از امتیازهای جدی «سرخ و سیاه»، کیفیت ساخت و انسجام جهان بصری آن است. دوربین علی قاضی به ثبت منظره‌های زیبا و قاب‌های تزئینی قانع نمی‌شود؛ جای آدم‌ها در تصویر، فاصله میان شخصیت‌ها و جزئیات پس‌زمینه، گاهی اطلاعاتی را منتقل می‌کنند که دیالوگ‌ها از بیانش عبور می‌کنند. عمق میدان و میزانسن‌های حساب‌شده، فضای شهر را زنده نگه می‌دارند. حرکت دوربین نیز به فضای تاریخی حالتی سیال می‌دهد.
طراحی صحنه و لباس از همین منطق پیروی می‌کند. خانه‌ها و کوچه‌ها رنگ‌ورو‌رفته‌اند، فضاها از تجمل فاصله دارند و تیرگی محیط، فشار فقر و ناامنی را به چشم می‌آورد. تفاوت پوشش و محیط زندگی طبقات، بخشی از روایت را پیش می‌برد. حتی فرش در بعضی قاب‌ها از وسیله‌ای تزئینی فراتر می‌رود و به نشانه‌ای از منزلت و کشمکش بدل می‌شود. تدوین عماد خدابخش به ضرباهنگ اثر کمک کرده و موسیقی نیز با خویشتن‌داری به کار رفته است؛ تصمیمی که تلخی فضای داستان را حفظ می‌کند.
نکته جالب توجه، استفاده از جزئیاتی است که در نگاه نخست ممکن است چندان مهم به نظر نرسند، ولی در ترکیب با یکدیگر معنای تازه‌ای می‌سازند. سکوت خانه‌ها، فضاهای خالی، لباس‌های تیره و حتی غیبت نشانه‌های معمول زندگی روزمره، تصویری از جامعه‌ای می‌سازند که در آن بقا به دغدغه اصلی آدم‌ها تبدیل شده است. این انتخاب‌ها به سریال هویت بصری مستقلی می‌بخشند و نشان می‌دهند گروه سازنده برای بازسازی یک دوره تاریخی، به ظواهر بسنده نکرده است. سریال در این بخش‌ها به بلوغی چشمگیر رسیده است.
بازی‌هایی که به جهان قصه جان می‌دهند
ترکیب بازیگران از انتخاب‌های هوشمندانه مجموعه است. پارسا پیروزفر در نقش حاکم، از هیاهوی بازی فاصله می‌گیرد و تهدید را در مکث، نگاه و تسلط بر موقعیت نشان می‌دهد. او شخصیتی می‌سازد که قدرتش پیش از خشونت آشکار، در اطمینانش به فرمان‌روایی دیده می‌شود. علی شادمان نیز برای نمایش جوانی که میان دلبستگی، ترس و مسئولیت گرفتار شده، انرژی مناسبی به نقش می‌دهد. نوروز قهرمانی بی‌نقص نیست؛ تصمیم‌هایش از احساس و شتاب تأثیر می‌پذیرند و همین لغزش‌ها او را به آدمی قابل لمس تبدیل می‌کنند.
ندا جبرائیلی در نقش فانوس، بار عاطفی مهمی بر دوش دارد. او در لحظه‌های خشم و درماندگی، لایه‌های متفاوت شخصیتی را آشکار می‌کند که زندگی بارها وادارش کرده برای بقا نقشه بکشد. پردیس پورعابدینی نیز با نقش طاووس، مسیر دیگری برای ورود به قصه باز می‌کند. طاووس از دل زمان حال، گذشته را روایت می‌کند و حضورش یادآور این است که پیامد تصمیم‌های یک نسل می‌تواند سال‌ها بعد در زندگی نسلی دیگر ادامه پیدا کند. بازیگران مکمل نیز به باورپذیری فضای اجتماعی قصه کمک می‌کنند.
نفس‌گیری دشوار در مسیر پرحادثه داستان
«سرخ و سیاه» در چهار قسمت نخست، از نظر ریتم جسور و پرتحرک است. اتفاق‌ها پشت سر هم رخ می‌دهند و سریال از مکث‌های طولانی و توضیح‌های خسته‌کننده دوری می‌کند. نام‌گذاری قسمت‌ها با ارجاع به آثار ادبی نیز لایه‌ای کنجکاوی‌برانگیز به تجربه تماشا افزوده است؛ از اشاره به داستان صادق چوبک تا تداعی رمان «عشق سال‌های وبا»ی گابریل گارسیا مارکز. با این همه، سرعت روایت گاهی فرصت نفس‌کشیدن را از رابطه‌ها می‌گیرد.
پیوند نوروز و فانوس با شتاب شکل می‌گیرد و عمق دلبستگی آنها مجال کافی برای شکل‌گیری نمی‌یابد. برخی تغییرات مهم زندگی شخصیت‌ها نیز چنان سریع از راه می‌رسند که زمینه عاطفی‌شان به اندازه پیامدهای داستانی پررنگ نمی‌شود. پرش زمانی دوازده‌ساله در قسمت چهارم، جهان قصه را گسترش می‌دهد و طاووس و نسل تازه را به مرکز توجه می‌آورد؛ تصمیمی جسورانه که مخاطب را غافلگیر می‌کند. در چند صحنه نیز دیالوگ‌ها کمی ادبی و نمایشی به گوش می‌رسند و برخی جلوه‌های فنی، از جمله لحظه برخورد سنگ در قسمت دوم، با واقع‌گرایی سایر بخش‌ها هم‌سطح نیستند.
نکته مهم این است که سریال برای ادامه مسیر، ظرفیت‌های داستانی فراوانی در اختیار دارد. ورود نسل تازه می‌تواند فرصتی برای بازتعریف روابط و آشکارشدن زوایای پنهان شخصیت‌هایی باشد که تاکنون کمتر مجال حضور پیدا کرده‌اند. طاووس نیز با گذشته‌ای که روایت می‌کند، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال میان دو دوره تبدیل شود. با این حال، این ظرفیت زمانی به نقطه قوت واقعی بدل خواهد شد که سریال برای تصمیم‌ها و واکنش‌های شخصیت‌ها فرصت کافی در نظر بگیرد و اجازه دهد مخاطب پیش از وقوع حادثه، با آدم‌های قصه زندگی کند. با وجود این موارد، چهار قسمت نخست امیدوارکننده‌اند.
«سرخ و سیاه» در فضاسازی، بازیگری، طراحی بصری و ساخت تعلیق، استانداردی بالاتر از بسیاری از تجربه‌های مشابه ارائه می‌کند. قصه‌اش را به حسرت یک عشق ناکام محدود نمی‌سازد؛ از دل رابطه نوروز و فانوس، درباره حق انتخاب، قدرت و زخمی حرف می‌زند که ممکن است از نسلی به نسل دیگر برسد. اگر ادامه مجموعه برای تحول شخصیت‌ها مجال بیشتری فراهم کند و همین دقت فنی را حفظ کند، می‌تواند به یکی از تجربه‌های شاخص شبکه نمایش خانگی در سال جاری تبدیل شود.
