بی‌دار؛ ستاره‌ها در محاصره یک فیلمنامه کم‌جان

هفت صبح| مردی از عشق حرف می‌زند، زنی دنبال امنیت می‌گردد و شهری ترجیح می‌دهد درباره یک فاجعه سکوت کند. «بی‌دار» از برخورد همین سه موقعیت، قصه‌ای می‌سازد که آرامش ظاهری‌اش بوی خطر می‌دهد. تازه‌ترین فیلم حسین امیری دوماری با حضور شهاب حسینی، محمدرضا فروتن و آناهیتا افشار، تماشاگر را ابتدا به قلمرو یک درام اجتماعی می‌برد و سپس در پیچ‌وخم تعقیب، فریب و انتقام رهایش می‌کند.

جذابیت ماجرا دقیقاً همین تغییر چهره است؛ فیلم در بهترین لحظاتش می‌تواند تصور ما را از آدم‌ها بر هم بزند، هرچند همیشه از پس توضیح رفتارشان برنمی‌آید. دوماری که پیش‌تر میان التهاب اجتماعی «جان‌دار»، عاشقانه «یادگار جنوب» و کمدی «کوکتل مولوتف» رفت‌وآمد کرده، این بار بلندپروازانه‌تر به سراغ بازی با انتظار تماشاگر رفته است؛ انتخابی جسورانه که به دقتی هم‌پای جاه‌طلبی‌اش نیاز داشت.

آبروی شهر، زخم یک زن

سماء، معلم جوانی که قربانی تعرض شده، برای تصمیم‌گیری درباره زندگی خود مجالی اندک دارد و با تصمیم دیگران محاصره می‌شود. خانواده نگران حرف مردم است، آینده عاطفی او فرو می‌ریزد و عطا، مردی مشتاق ازدواج، درست در همین آشفتگی جلو می‌آید. دوماری برای آغاز داستان انتخاب هوشمندانه‌ای دارد: فاجعه را از محدوده یک حادثه فردی بیرون می‌کشد و نشان می‌دهد ترس از قضاوت اجتماعی چگونه می‌تواند زخم را عمیق‌تر کند. همین بستر آشنا، بحران سماء را برای مخاطب ملموس می‌سازد.

فیلم در تصویر کردن شکاف میان ظاهر آبرومند خانواده و تنهایی زن آسیب‌دیده نیز لحظاتی مؤثر دارد. سکوت‌های سنگین و فضای بسته برخی صحنه‌ها، حس گرفتارشدن در موقعیتی بی‌راه‌خروج را تقویت می‌کند. نقطه ضعف درست از همین‌جا سر برمی‌آورد: سماء که باید صاحب اصلی روایت باشد، گاه به مسافری تبدیل می‌شود که دیگران مسیرش را تعیین می‌کنند. فیلمنامه برای نشان دادن رنج او وقت می‌گذارد، ولی برای پرورش خشم، تردید و تغییر نگاهش به آدم‌ها آن‌قدر حوصله ندارد. موضوع جسورانه انتخاب شده؛ پرداخت انسانی آن می‌توانست جسورانه‌تر باشد.

ستاره‌ها در میدان مین فیلمنامه

نخستین هم‌نشینی سینمایی حسینی و فروتن، اتفاق کوچکی نیست؛ دو بازیگر با دو شیوه متفاوت در انتقال اضطراب و پنهان‌کاری. حسینی در نقش یوسف، پسرخاله سماء، به نگاه‌ها و مکث‌هایش اعتماد می‌کند. حضورش به‌ویژه از زمانی که جست‌وجوی حقیقت جدی‌تر می‌شود، به روایت ضرباهنگ می‌دهد. فروتن در نقش عطا نیز از ادب ظاهری و آرامشی نگران‌کننده بهره می‌گیرد؛ شخصیتش گاهی پیش از آنکه حرفی بزند، حس ناامنی را منتقل می‌کند. تقابل این دو، از تماشایی‌ترین ظرفیت‌های فیلم است.

آناهیتا افشار نیز در لحظات بهت و فروریختن اعتماد، آسیب‌پذیری سماء را باورپذیر می‌کند. بهناز جعفری در نقش خواهر او، انرژی تازه‌ای به کشمکش خانوادگی می‌دهد؛ ناصر هاشمی نیز با نقش پدری گرفتار مصلحت‌اندیشی، به فشار خانوادگی چهره می‌بخشد. حضور کوتاه پانته‌آ پناهی‌ها هم به‌اندازه‌ای هست که تماشاگر رد بازی او را به خاطر بسپارد. با این همه، بازیگران ناچارند جاهای خالی شخصیت‌پردازی را پر کنند. گذشته و نفوذ یوسف چنان که باید شکل نمی‌گیرد و عطا گاهی به جای انسانی پیچیده، به ماشین اجرای نقشه تبدیل می‌شود. حتی بازی فروتن هم نمی‌تواند همه تناقض‌های رفتاری شخصیت را بپوشاند؛ همان‌طور که افشار برای نمایش دگرگونی سماء به موقعیت‌های بیشتری نیاز دارد.

معمایی با ضربان نامنظم

امتیاز «بی‌دار» این است که به یک ملودرام اشک‌انگیز قانع نمی‌شود. ردگیری عاملان جنایت، سرنخ‌های گمراه‌کننده و جابه‌جایی تدریجی جایگاه مظنون و ناجی، در بخش‌هایی تعلیقی واقعی می‌آفرینند. دوربین با قاب‌های فشرده و فضایی تیره، به این بی‌اعتمادی شکل می‌دهد و فیلم نشان می‌دهد دوماری همچنان به ساختن موقعیت‌های پرفشار علاقه دارد. حتی ایده مرکزی داستان، یعنی تبدیل محبت به ابزاری برای سلطه، ظرفیت بحثی جدی درباره معنای عشق دارد.

بااین‌حال، موتور معما دیر روشن می‌شود و پیش از رسیدن به اوج، بخشی از غافلگیری‌اش را از دست می‌دهد. چند رفتار مهم به اندازه کافی زمینه‌سازی نشده‌اند، حضور کم‌رنگ سازوکار قانونی باورپذیری ماجرا را تضعیف می‌کند و پایان‌بندی، پاسخ عاطفی متناسبی به رنج سماء نمی‌دهد. گاه اطلاعات با گفت‌وگو توضیح داده می‌شود، آن هم جایی که یک کنش کوچک یا مواجهه مستقیم می‌توانست حقیقت را سینمایی‌تر و تکان‌دهنده‌تر آشکار کند. مشکل، باز گذاشتن سرنوشت شخصیت‌ها نیست؛ مسئله این است که فیلم برای گره‌هایش انتظار می‌سازد و در لحظه حساب‌پس‌دادن عقب می‌نشیند. «بی‌دار» تماشایی است، چون می‌تواند اضطراب و کنجکاوی بیافریند؛ ناکامل می‌ماند، چون بیشتر شیفته راز مردان قصه است تا سرنوشت زنی که همه این رازها زندگی‌اش را ویران کرده‌اند.