چمدانهای پر، کارنامههای خالی
در سه ماه گذشته حدود ۱۰ تا ۱۲هیئت خارجی اعزام شدهاند اما منتقدان خروجی مشخصی برای آنها نمیشناسند
هفت صبح| طی روزهای اخیر، برخی از نمایندگان اتاق بازرگانی ایران با توجه به وضعیت کشور نسبت به بیعملی اتاق بازرگانی گلایهمند شدهاند و حتی معتقدند که در حال حاضر تصمیمگیران پارلمان بخش خصوصی درک درستی از موقعیت کشور ندارند و البته اقداماتی هم انجام میدهند که عمدتا هزینه ساز و بینتیجه است. بر اساس گفتوگویی که با یکی از اعضای هیئترئیسه اتاق بازرگانی انجام شده، برای نمونه انتخاب ۴۰ نفر برای اعزام به یک کنفرانس بینالمللیCOP31)) هیچ مبنای مشخصی نداشته است.
یعنی تیمی از معاونت کمیسیونها انتخاب شده و معیار هم مشخص نبود که چطور انتخاب شدند. البته موضوع مورد نقد فقط به انتخاب این هیئت نیست، چون همین الان یک هیئت در چین و هفته پیش هیئتی در روسیه هستند و هفته آینده هم هیئتی دیگر عازم است. در دو سه ماه گذشته، فکر میکنم ۱۰ تا ۱۲ هیئت به کشورهای مختلف رفتهاند اما هیچ دستاوردی نداشتهاند. نکته تلختر، درباره هیئت اعزامی به ترکیه است که حدود ۴۰ نفر بودند و حتی یک سخنرانی و ملاقات در حاشیه کنفرانس نداشتند.
نقد اصلی به عملکرد اتاق بازرگانی، فراتر از هزینهها به اسم ماموریت کاری است، در شرایطی که بخش خصوصی باید موتور محرکه دیپلماسی اقتصادی باشد، به نظر میرسد اتاق بازرگانی همچنان نگاهش به دولت است و تجارت خارجی کشور عمدتاً به چین و روسیه محدود شده است. این محدودیت، در حالی است که ایران با کشورهای همسایه، آسیای مرکزی، آفریقا و آمریکای لاتین ظرفیتهای تجاری بکری دارد که به دلیل نبود دیپلماسی اقتصادی فعال از سوی بخش خصوصی، مغفول مانده است. در واقع، اتاق به جای اینکه با اعزام هیئتهای تخصصی و هدفمند، بازارهای جدیدی را برای بخش خصوصی باز کند، عملاً به یک تماشاگر در معادلات تجاری تبدیل شده و توپ را به زمین دولت انداخته است.
ریشه مشکل نظام حکمرانی اتاق
ریشه مشکلات مدیریتی اتاق بازرگانی در ساختار حکمرانی اتاق است، در حال حاضر نباید به صورت انتزاعی به یک خروجی نگاه کنیم، نظام حکمرانی اتاق باید اصلاح شود. همچنین فرایندهای داخلی اتاق باید اصلاح شود. در اول این دوره، کمیته تحول در اتاق بازرگانی تشکیل شد و اما کمیته هم خیلی کاری از پیش نبرد. تا زمانی که فرایندها اصلاح نشوند، هر سفری، حتی سفرهای داخلی و تخصیص بودجه به موضوعات مختلف، ممکن است بدون بازدهی باشد: وقتی فرایند داشته باشد، برای هیئت شاخص گذاشته میشود، افراد مرتبط شناسایی میشوند و برنامه حضور تصویب میشود. وقتی فرایند نداشته باشد، حالا چه سفر خارج، چه سفر داخل، ممکن است رندوم یک جا خوب باشد، یک جا پول خرج شود و به نفع نباشد.
رویه کنونی نشاندهنده فضایی است که در آن، نقد درونی به عملکرد اتاق، به دلیل ترس از «هجمه» و ایجاد حاشیه، پنهان میماند. در حالی که شفافیت و پاسخگویی، اولین شرط اصلاح ساختار است، پنهانکاری و سکوت رسانهای، نه تنها مشکل را حل نمیکند، بلکه به تداوم وضع موجود کمک میکند. اگر قرار است اتاق بازرگانی به جایگاه واقعی خود به عنوان «خانه بخش خصوصی» بازگردد، باید نقدها علنی شوند و رسانهها به عنوان صدای بخش خصوصی، عملکرد هیئترئیسه را زیر ذرهبین ببرند.
همچنین بررسی وضعیت مالی و ساختاری نهادهای اقتصادی بخش خصوصی همواره یکی از موضوعات کلیدی در ارتقای بهرهوری و کارآمدی آنهاست. امیرحسین کاوه، فعال صنعتی و عضو سابق هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با انتقادی از وضعیت این نهاد، با اشاره به جایگاه از دست رفته اتاق بازرگانی اظهار داشت: «همیشه اتاق بازرگانی را نباید صرفاً محلی برای مطالبهگری صنفی، برگزاری جلسات یا سفرهای خارجی دید. خود اتاق یک روز میگوید من پارلمان تشکلها هستم، یک روز میگوید محل مطالبهگریام و... اتاق بازرگانی باید نهادی اثرگذار باشد، اما الان به نهادی غیراثرگذار تبدیل شده است.»
کاوه با تشریح جایگاه فعلی اتاق تصریح کرد: «به جای اینکه اتاق سیاستگذار باشد یا روح ناظر بر اجرای سیاستهای اقتصادی کشور باشد، یا همراه سیاستهای اشتباه است، یا موقعی که میخواهند اصلاح کنند، دعوتش میکنند، حرفش را میشنوند و کسانی که دارند اجرا میکنند، کار خودشان را میکنند. یک نمونهاش همین شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی است؛ بزرگترین ارکان دور هم جمع میشوند که قوانین را درست کنند و پیشنهادات اصلاحی بدهند. اما همین شورای گفتوگو در بعضی شهرستانها خوب عمل میکند، چون استانی پیگیری میکند، ولی در اتاق ایران بیشتر به محفلی تبدیل شده که عدهای بالا بنشینند و حرف بزنند و عدهای پایین در دلشان بگویند. این حرفها اشتباه است.»
انتخابات تناسبی نیست اکثریت همه کرسیها را میبرد
کاوه با انتقاد از ساختار انتخابات اتاق تصریح کرد: «بخشی از این ضعف به هیئترئیسه برمیگردد، ولی بخشی به ساختار. قدرت تشکلها کجاست؟ الان در اتاق همه افراد حضور ندارند. سلیقهای شده، چون یک لیست رأی آورده و گروههایی که دیدگاههای مختلف و چهبسا مثبت داشتند، الان در هیئت رئیسه نیستند چون انتخابات بر اساس سیستم تناسبی نیست، اکثریت کل کرسیها را میبرد. پس یکی از موضوعاتی که اتاق را غیراثرگذار کرده، این است که محل حضور واقعی دیدگاههای مختلف نیست.» کاوه با اشاره به جایگاه هیئت نمایندگان خاطرنشان کرد: «هیئت نمایندگان چقدر در برابر هیئترئیسه قدرت دارد؟ ماهی یک بار هیئت نمایندگان بیاید، نیم روز با این همه هزینه دور هم بنشیند و یک سخنرانی گوش کند. اگر مهم است، چرا آنهایی که نمیآیند تکلیفشان معلوم نمیشود؟ یک موضوع این است که دولتیها از اتاق درست نمیشنوند و میگویند «شما کارهای بیاثر میکنید».
کاوه با انتقاد از نبود شفافیت مالی در اتاق تصریح کرد: «طبق قانون باید صورتهای مالی به صورت عمومی منتشر شود، اما گزارش نشده. کدام سایت الان صورت مالی اتاقها را دارد؟ باید در تمام سایتهای عمومی اتاق، صورت مالی هم باشد.»
کاوه با اشاره به سفرهای خارجی اتاق خاطرنشان کرد: «در طول دو سه ماه گذشته نزدیک به ۱۲ هیئت به کشورهای خارجی سفر کردهاند. ما به اصل سفر ایراد نمیگیریم، به ماموریتمحور نبودنش ایراد میگیریم. وقتی اتاق به اجلاس کاپ ۳۱ میرود، اول از همه باید کاهش کربن را اولویت کند؛ بعد چه برنامهای برای اجرا دارد؟ اینکه آنجا سالنها را ببینید و برگردید، اثرگذاری نداشتهاند. سخنرانی رسمی نداشتند و...»
کاوه با تشریح ریشههای ضعف اتاق تصریح کرد: «شاخصهایی که باعث شده اتاق بازرگانی کماثر باشد، این است که پاسخگویی در آن زیاد وجود ندارد و هرگونه نقدی را برنمیتابد. اتاق بازرگانی فقط ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر نیست، هزاران فعال اقتصادی داریم، اما راهکار ارتباطی آنها با فعالان اقتصادی معلوم نیست. حتی با هیئت نمایندگان دوره قبل هم معلوم نیست. فراموش میشوند و ناپدید میشوند. کسی که کارخانه داشته و فعال اقتصادی بوده، در دوره نهم بوده، الان در دوره دهم پیدایش نیست. کسی که دوره هشتم بوده، دوره نهم سراغش نمیرود.
چیزی که نیاز داریم این است که یک، تعیین شاخص عملکرد برای هیئت و کمیسیونها باشد. دو، گزارش عملکرد سالانه بدهند. سه، ارزیابی مدیران بر اساس عملکرد باشد، نه تعداد جلسه. تعدادی جلسه که برای ما کارکرد درست نمیکند. این مسئله را باید کی درست کند؟ وقتش همین امروز است. چرا؟ چون امروز باید انجمن نظارت بر انتخابات تشکیل شود. باید افراد مستقل و بیطرف باشند. پس برای استقلال و بیطرفی انتخاباتی و اخلاق انتخاباتی، همین امروز باید رئیس اتاق ایران یک انجمن نظارت مستقل و بیطرف را جلو ببرد.»
هشدار درباره ضرورت اصلاح ساختارها
علیرضا دانیالی، عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران، با تشریح وضعیت کلی اقتصاد کشور اظهار کرد: «اصلاح آییننامهها، تدوین استراتژی و اهداف مشخص، تنظیم بودجه بر اساس برنامه راهبردی و تقسیم کار میان اتاق ایران، اتاقهای شهرستانها و تشکلهای اقتصادی از الزامات شکلگیری اتاق بازرگانی است.»
بخشی از سخنان این عضو هیئت نمایندگان به شفافسازی درباره منابع درآمدی اتاق ایران اختصاص داشت و اعلام کرد: از مجموع ۸۵۲ میلیارد تومان درآمد اتاق ایران، حدود ۸ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان از محل کارتهای عضویت تأمین شده و بیش از ۹۹ درصد درآمدها از محل کارتهای بازرگانی است. ترکیب اعضای هیئت نمایندگان بر اساس نوع کارت بازرگانی و عضویت شفافسازی شود و حضور کمرنگ برخی اعضا در جلسات اتاق باید بررسی شود.» دانیالی در بخش دیگری از سخنان خود، اجرا نشدن برخی تکالیف قانونی اتاق را مورد انتقاد قرار داد و با اشاره به مواد ۵ و ۱۷ قانون بهبود مستمر محیط کسبوکار، بر ضرورت ساماندهی و تقویت تشکلهای اقتصادی و ایجاد سازمان نظام مشاوره مدیریت تأکید کرد و گفت: «سپردهگذاری منابع مالی اتاق در بانکها، باید تعیین تکلیف شود.
این منابع به اجرای وظایف قانونی و حمایت از تشکلها باید بهکار گرفته شود، طبق ماده ۱۳ قانون احکام دائمی برنامههای توسعه کشور، منابع پیشبینیشده برای تقویت تشکلها باید دقیقاً در همین مسیر هزینه شود و نباید در بانکها انباشته گردد.» وضعیت اتاق بازرگانی ایران بسیار ناکارآمد است، از یک سو، اعزام هیئتهای بیبرنامه و بدون خروجی مشخص، که منابع اتاق را هدر میدهد و از سوی دیگر، نبود نظام حکمرانی شفاف که اجازه نقد و اصلاح را نمیدهد.
در شرایطی که کشور با محاصره اقتصادی مواجه است و تجارت خارجی به چین و روسیه محدود شده، اتاق بازرگانی نمیتواند با سفرهای توریستی و هیئتهای ۴۰ نفره بدون سخنرانی، نقش خود را ایفا کند. اصلاح ساختار حکمرانی اتاق، تعریف شاخص برای اعزام هیئتها، انتخاب افراد بر اساس تخصص و نه جایگاه، و شفافیت در گزارشدهی، تنها راههایی هستند که میتوانند اتاق را از یک «نهاد سفرمحور» به یک «نهاد مأموریتمحور» تبدیل کنند. تا آن زمان، سفرها ادامه خواهند داشت، اما خروجی آنها، همچنان صفر خواهد بود.