برق تهران روی سقف خانهها
هزینه نصب نیروگاه خورشیدی پنجکیلوواتی حدود ۳۵۰ تا ۴۵۰ میلیون تومان برآورد شده و تسهیلات بانکی بخشی از آن را پوشش میدهد
هفت صبح| درحالی که تهران با آلودگی هوا و نبود امکان احداث نیروگاه در مرکز شهر دستوپنجه نرم میکند، ساخت نیروگاههای خورشیدی راهبردی است که میتواند تولید برق را از نیروگاههای بزرگ به سقف خانهها منتقل کند. اما این مسیر، پیش از هر چیز نیازمند مطالعه دقیق شبکه، تأمین مالی و مدل اقتصادی روشن برای خانوارهاست. ظرفیت نیروگاههای خورشیدی پشتبامی کشور از ۱۷۰ مگاوات در ابتدای دولت به ۶۵۰ مگاوات رسیده و هدفگذاری برای رسیدن به ۵ هزار مگاوات در حال پیگیری است. ایران با ثبت ۵۱ هزار خانه مجهز به مولد تجدیدپذیر پشتبامی، در رتبه هفتم جهان قرار دارد، اما فاصلهاش با کشورهایی مانند چین (بیش از ۷.۳ میلیون سامانه خانگی) و هند (بیش از ۵.۵ میلیون سامانه) همچنان نجومی است.
فرهاد شبیهی، مدیرعامل شرکت برق منطقهای تهران، در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با تشریح ظرفیت پشتبامها برای توسعه انرژی خورشیدی اظهار کرد: «در تهران، پشتبامها شناسایی شدهاند تا بتوانند وارد شبکه شوند. چون ما در مرکز تهران نمیتوانیم نیروگاه بزنیم و شهر تهران آلودگی خاص خودش را دارد. پس باید از ظرفیتهای نیروگاههای خورشیدی استفاده کرد.»
شبیهی با تأکید بر ضرورت مطالعه شبکه پیش از تزریق تصریح کرد: « ۳۰۰ هزار پشتبام قابلیت نصب پنلهای خورشیدی دارند و انتظارمان این است که با بررسی شبکه موجودی که در منطقه وجود دارد، تعیین کنند ظرفیت مجازی را که میتوانند پنل نصب کنند و قابلیت تزریق به شبکه را داشته باشد.»
شبیهی درباره وضعیت اتصال به شبکه برق خاطرنشان کرد: «فکرکنید بیماری رفته در بیمارستان و میخواهد آمپول تزریق کند، اگر در رگ جذب نشود، هر چقدر فشار بدهید، سرم تزریق نمیشود. برق یک شبکه زنده است؛ اگر پیشبینی مورد نیاز شبکه درست انجام نشود و تزریق صورت نگیرد، یک لوپی از تلفات ایجاد میشود. مشاوران باید در لایه دوم به شرکت توزیع متناظر خود مراجعه کنند، همکاران ما کمکشان کنند و مناطقی که نیاز شبکه وجود دارد را اطلاعرسانی کنند تا در همان نقاط سرمایهگذاری شود.»
ظرفیت تولید پنلهای خورشیدی در کشور وجود دارد
محمدرضا رحیمی، رئیس پژوهشگاه انرژی، در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با اشاره به قانون توسعه زنجیره تولید برق خورشیدی اظهار کرد: «قانون ملی توسعه سامانهها و زنجیره تولید برق خورشیدی در کشور توسط مجلس مصوب و ابلاغ شده و در راستای آن، وزارت نیرو و بخش خصوصی موضوع را پیگیری میکنند. مطالعاتی در این زمینه برق خورشیدی انجام شده و فناوریهایی در حال انتقال هستند.»
رحیمی با اشاره به تسلط چین بر بازار جهانی پنلهای خورشیدی، تصریح کرد: «با توجه به توسعهای که در کشورهایی مثل چین پیدا شده و تقریباً بازار دنیا را در اختیار گرفته کشور ما هم باید ببیند ورودش به کدام حلقه تولید پنلهای خورشیدی بهصرفهتر است، هم از نظر اقتصادی، هم از نظر فنی و هم از نظر دانشی که وجود دارد.»
رحیمی با تشریح زنجیره تولید پنل خورشیدی خاطرنشان کرد: «در حلقههای پنل خورشیدی تولید سلول، از مواد اولیه معدنی شروع میشود در حلقه بعد تولید سیلیکون با خلوص بالا اهمیت دارد. تمام اینها را مطالعه کردیم که هر بخشی چقدر نیازمند سرمایهگذاری است، ارزش افزودهاش چقدر است و کدام بخشها قابلیت ورود کشور را بیشتر دارد. بر مبنای همین مطالعه مزیتهای سرمایهگذاری در ایران مشخص است.»
رحیمی با ارزیابی رقابتپذیری تولید داخلی تصریح کرد: «قیمت چین برای پنلهای خورشیدی قطعاً نسبت به قیمتی که الان در کشور ما تولید میشود، ارزانتر است ولی پتانسیل در کشور وجود دارد که این زنجیره محصولات مورد نیاز کشور توسعه پیدا کند. در کنار متولیان موضوع که بخش خصوصی هستند، این فضا را ایجاد کنیم، چون به هر حال در کشور نیاز وجود دارد و این امکان وجود دارد که توسعه فناوری اتفاق بیفتد.»
ظرفیت راهاندازی پنلهای خورشیدی خانگی
پرسش کلیدی برای هر خانوار، هزینه ورود به این عرصه است. بر اساس اعلام مسئولان، هزینه احداث یک نیروگاه خورشیدی خانگی ۵ کیلوواتی، بسته به کیفیت تجهیزات و نوسانات نرخ ارز، از حدود ۳۵۰ تا ۴۵۰ میلیون تومان آغاز میشود. سازمان انرژیهای تجدیدپذیر (ساتبا)، هزینه تأمین تجهیزات و اجرای این نیروگاه را بدون احتساب اینورتر هیبریدی، چند سال پیش ۵۰۰ میلیون تومان برآورد شده بود. البته نیروگاه به صورت هیبریدی (با باتری و اینورتر) بالاتری دارد. در مقابل، تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی بانکی برای متقاضیان در نظر گرفته شده است که میتواند بخشی از این هزینه را پوشش دهد. ساتبا، دوره بازگشت سرمایه این نیروگاهها را حدود چهار و نیم تا پنج سال برآورد کرده است.
یک نیروگاه ۵ کیلوواتی، در صورت استفاده برای مصرف شخصی، توان پاسخگویی به نیاز برق یک خانوار را دارد. بر اساس برآوردها، اگر این نیروگاه به طور متوسط روزانه ۲۴ کیلوواتساعت برق تولید کند، تولید ماهانه آن به حدود ۷۲۰ کیلوواتساعت میرسد. با فرض خرید هر کیلوواتساعت برق به نرخ ۵۸ هزار و ۵۴۰ ریال، درآمد ناخالص ماهانه این نیروگاه حدود ۴ میلیون و ۲۱۴ هزار تومان خواهد بود. همچنین هر پنل ۵ کیلوواتی سالانه حدود ۱۰ هزار کیلوواتساعت انرژی تولید میکند که معادل ۲۵۰۰ لیتر گازوئیل است. برای نصب این ظرفیت، به حدود ۶۰ تا ۸۰ مترمربع فضا نیاز است.
وضعیت تولید برق خانگی در جهان
نگاهی به تجربه جهانی نشان میدهد که تولید برق خانگی به یک جنبش فراگیر تبدیل شده است. چین با بیش از ۷.۳ میلیون سامانه خانگی و هند با نزدیک به ۵.۶ میلیون سامانه مسکونی، پیشتازان بلامنازع این عرصه هستند. بنگلادش با ۴.۱ میلیون سامانه خارج از شبکه و ژاپن با ۳.۸ میلیون سامانه زیر ۱۰ کیلووات، مدلهای موفق خود را تثبیت کردهاند. در اروپا، آلمان با عبور از ۱.۵ میلیون «سامانه بالکنی»، نشان داده که حتی آپارتماننشینان نیز میتوانند سهمی در این انقلاب سبز داشته باشند. در همسایگی ایران، پاکستان با ۴۸۲ هزار سامانه مبتنی بر نتمترینگ و ارمنستان با ۵۰ هزار واحد، فعال ظاهر شدهاند. در سطح جهانی، ظرفیت تولید پراکنده خورشیدی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۲ تراوات رسیده که سه برابر ناوگان انرژی هستهای جهان است.
ایران با تابش خورشید درخشان و از نظر پتانسیل طبیعی در موقعیت ممتازی قرار دارد. اما عبور از مرز ۵۱ هزار واحد و ورود به باشگاه میلیونیهای جهان، نیازمند سه اقدام همزمان است؛ نخست، تامین مالی از طریق گسترش تسهیلات بانکی و کاهش هزینه تجهیزات فراهم شود. دوم، اتصال به شبکه با مطالعه دقیق ظرفیت تزریق در هر منطقه بررسی شود و سوم، مدل اقتصادی روشن برای خانوارها که بازگشت سرمایه را تضمین کند. تجربه جهانی نشان میدهد که تولید برق خانگی، دیگر یک انتخاب لوکس یا دغدغه زیستمحیطی صرف نیست، بلکه یک راهبرد اقتصادی برای کاهش ناترازی، افزایش تابآوری شبکه و مشارکت مردم در تولید انرژی است. حالا نوبت ایران است که با رفع موانع، این ظرفیت خفته را به یک جنبش ملی تبدیل کند.
براساس این گزارش تهران، به دلیل آلودگی و نبود امکان احداث نیروگاه در مرکز شهر، تنها مسیر توسعه تجدیدپذیر در پشتبامها وجود دارد. ۳۰۰ هزار پشتبام شناسایی شده، اما توسعه آنها بدون مطالعه شبکه، نه تنها مفید نیست، بلکه میتواند به تلفات و ناپایداری منجر شود. از این رو باید ظرفیت مجاز تزریق در هر منطقه را تعیین کرد و شرکتهای توزیع، مناطق مستعد سرمایهگذاری را به سرمایهگذاران معرفی کنند. در سوی دیگر، برق منطقهای تهران با پذیرش ریسک و بدون اتکا به سوپروایزر خارجی، بالای هزار مگاوات نیروگاه ساعت در مدار ممکن شده است.
به همین دلیل توسعه خورشیدی در تهران باید با نقشه راه و مطالعه شبکه پیش برود، از طرف دیگر ایران در توسعه زنجیره خورشیدی میتواند در بسیاری از حلقهها که مزیت دارد و به صرفههای مقیاس رسیده تولید کند، برخی حلقهها زنجیره تولید پنل با ارزش افزوده بالاتر، نیاز سرمایهگذاری کمتر و قابلیت دانشی بیشتر دارند و حتی میتوانند با نمونه چینی رقابت کنند، قانون ملی توسعه زنجیره خورشیدی، چارچوب این حرکت را فراهم کرده و اکنون نوبت انتخاب هوشمندانه حلقهها و توسعه فناوری متناسب با ظرفیتهای کشور است.