انگشت میدری روی زنگ تورم

هفت صبح| قرار بود کالابرگ، مرهمی بر زخم گرانی باشد؛ قرار بود وقتی قیمت مواد غذایی از توان خرید خانوارها جلو می‌زند، دولت با افزایش اعتبار این طرح، بخشی از فاصله ایجادشده را جبران کند. اما بازار ایران ظاهراً برای این نسخه هم پاسخ آماده‌ای داشت. هنوز خبر افزایش اعتبار کالابرگ از یک میلیون به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان منتشر نشده بود که قیمت اقلام اصلی سبد غذایی هم تغییر کرد. تخم‌مرغ، مرغ، ماکارونی و لبنیات، هرکدام به شکلی خودشان را با رقم تازه کالابرگ تطبیق دادند. انگار بازار منتظر نشسته بود تا بداند دولت چقدر به جیب مردم پول اضافه کرده است تا به همان اندازه، سهم بیشتری از آن را مطالبه کند.

ماجرا از جایی شروع شد که اعتبار کالابرگ شماری از شهروندان از یک میلیون تومان به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسید. افزایش ۵۰۰ هزار تومانی که در ظاهر خبر خوبی برای خانوارهای کم‌درآمد بود. اما در فاصله‌ای کمتر از دو هفته، در برخی شهرها قیمت کالاهای پرمصرف چنان تغییر کرد که شیرینی این افزایش اعتبار خیلی زود به کام خانوارها تلخ شد.

بازار زودتر از خانوارها به استقبال کالابرگ رفت

شانه 30 تایی تخم‌مرغ که پیش از این حدود ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشت، به شانه‌ای ۷۰۰هزار تومان رسید. مرغ که کیلویی حدود ۳۰۰ هزار تومان فروخته می‌شد، حالا در برخی بازارها به ۳۶۰هزار تومان رسیده است. یک بسته ۴۰۰ گرمی ماکارونی که تا همین اواخر ۶۰ هزار تومان قیمت داشت، حالا ۸۰ هزار تومان فروخته می‌شود. در بازار لبنیات هم افزایش قیمت‌ها در برخی اقلام به حدود ۳۰ درصد رسیده است. این ارقام، روایت بازار در روزهای اخیر و قیمت‌هایی است که مصرف‌کنندگان با آن روبه‌رو شده‌اند؛ بازاری که ظاهراً قرار نیست برای اجرای سیاست حمایتی دولت صبر کند.

حالا کافی است اعداد را کنار هم بگذاریم. دولت ۵۰ درصد به اعتبار کالابرگ اضافه کرده است. در همان حال، شانه تخم‌مرغ ۴۰درصد گران شده، قیمت مرغ ۲۰درصد بالا رفته و ماکارونی حدود ۳۳درصد افزایش قیمت داشته است. لبنیات هم در برخی اقلام رشد حدود ۳۰درصدی را تجربه کرده است. به بیان ساده، بخش مهمی از افزایش اعتبار پیش از آنکه به سفره برسد، در قیمت‌های تازه بازار جذب شده است. تازه این اول ماجراست و افزایش‌های جدیدی برای هفته‌های آتی پیش‌بینی می‌شود.

 ۵۰۰ هزار تومان بیشتر، چند قلم کالای کمتر

البته مسئله به یک شانه تخم‌مرغ و یک بسته ماکارونی محدود نمی‌شود. این اقلام به دلیل مصرف روزانه و تکرارشونده، جایگاه مشخصی در سبد خرید خانوار دارند. خانواده‌ای که با اعتبار یک میلیون تومانی برای ماه خود برنامه‌ریزی می‌کرد، حالا با ۵۰۰ هزار تومان اعتبار بیشتر روبه‌رو شده است؛ اما وقتی قرار است همان کالاهای قبلی را با قیمت‌های تازه بخرد، محاسباتش دوباره به هم می‌ریزد. گاهی افزایش اسمی درآمد یا اعتبار، پیش از آنکه فرصتی برای بهبود زندگی ایجاد کند، در بازار قیمت‌ها هضم می‌شود.

نکته قابل تأمل این است که افزایش کالابرگ، تصمیمی مستقل از وضعیت بازار نیست. وقتی دولت از افزایش حمایت غذایی سخن می‌گوید، باید هم‌زمان به این پرسش پاسخ دهد که عرضه‌کنندگان کالاهای مشمول چه واکنشی نشان خواهند داد. آیا قرار است اعتبار بیشتری به حساب مصرف‌کننده واریز شود و بعد تولیدکننده و فروشنده، هرکدام به تناسب شرایط بازار، قیمت تازه‌ای تعیین کنند؟ اگر چنین باشد، دولت عملاً در یک مسیر رفت‌وبرگشتی حرکت می‌کند؛ از یک سو پول بیشتری برای جبران گرانی اختصاص می‌دهد و از سوی دیگر، افزایش قیمت‌ها بخشی از همان اعتبار را از دسترس مردم خارج می‌کند.

وقتی یارانه از قیمت‌ها عقب می‌ماند

احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، هشتم آبان اعلام کرد اعتبار کالابرگ ۳۳ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر که ثبت‌نام خود را تا پایان مهرماه تکمیل کرده‌اند، از یک میلیون به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان افزایش یافته است. او همچنین خبر داد افزایش اعتبار گروه‌های دیگر از پانزدهم آبان اعمال خواهد شد. به این ترتیب، دولت در حال گسترش دامنه طرحی است که هدف اصلی آن حفظ قدرت خرید خانوارهای کم‌درآمد عنوان شده است. اما درست در همین مقطع، بازار مواد غذایی پیام دیگری می‌فرستد: پول بیشتر در دست مصرف‌کننده، بدون مهار عوامل افزایش قیمت، لزوماً به معنای غذای بیشتر روی سفره نیست.

البته نمی‌توان تمام افزایش قیمت‌های اخیر را به افزایش کالابرگ نسبت داد. قیمت مواد غذایی تابع مجموعه‌ای از عوامل است؛ از نرخ مواد اولیه و خوراک دام تا هزینه حمل‌ونقل، دستمزد، بسته‌بندی، انرژی، سیاست‌های ارزی و تصمیم‌های تنظیم بازاری. برای نمونه، در حوزه ماکارونی، افزایش نرخ گندم مصرفی صنایع از ۲۳ هزار و ۸۵۰ تومان به ۶۰ هزار تومان، بر اساس تصمیم ستاد تنظیم بازار، فشار تازه‌ای بر هزینه تولید وارد کرده است. در بازار لبنیات هم بحث افزایش قیمت شیر خام و هزینه‌های تولید مطرح بوده است. پس نمی‌توان از هم‌زمانی افزایش کالابرگ و قیمت‌ها، به‌تنهایی نتیجه گرفت که افزایش اعتبار علت گرانی بوده است. اما همین هم‌زمانی یک پرسش جدی درباره اثربخشی سیاست حمایتی دولت ایجاد می‌کند: چرا هر بار قرار است قدرت خرید مردم تقویت شود، بازار با موج تازه‌ای از افزایش قیمت مواجه است؟

بازار با کالابرگ چه می‌کند؟

گزارش‌های منتشرشده در روزهای اخیر از افزایش قیمت کالاهای اساسی حکایت دارد. قیمت تخم‌مرغ در برخی مراکز عرضه تهران به شانه‌ای ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان رسیده و مرغ نیز در برخی بازارها کیلویی ۳۶۰ هزار تومان فروخته می‌شود. این ارقام نشان می‌دهد فشار قیمت‌ها به یک قلم یا یک شهر محدود نیست و خانوارها با موجی از افزایش هزینه خرید مواد غذایی روبه‌رو هستند.

موضوع اصلی در این میان، سرنوشت سیاست‌های حمایتی است. کالابرگ قرار است قدرت خرید را حفظ کند، اما اگر قیمت کالاهای مشمول مرتب تغییر کند، اعتبار آن هم به شاخصی متحرک تبدیل می‌شود که هر بار باید برای جبران عقب‌ماندگی‌اش رقم تازه‌ای در نظر گرفت. در چنین وضعیتی، دولت به جای آنکه فاصله مردم با سفره مطلوب را کم کند، ناچار است با سرعت بیشتری دنبال قیمت‌ها بدود.