خنکای پرهزینه | خطرات کولر گازی قاچاق
بیش از ۷۰درصد تجهیزات وارداتی تهویه مطبوع فاقد استانداردهای لازم یا دارای کیفیت پایین هستند و بهصورت تقلبی با برندهای معروف جعلی وارد میشوند
هفت صبح| بیش از یک میلیون دستگاه کولر گازی، معادل نیمی از نیاز بازار، از مسیرهای غیررسمی تأمین میشود، در حالی که تولید واقعی داخل کمتر از ۲۰۰ هزار دستگاه است. این یعنی بازار ایران با حجم عظیمی از کالاهای قاچاق و بیکیفیت مواجه است که نهتنها به مصرفکنندگان ضربه میزند، بلکه مصرف انرژی را نیز به شدت افزایش میدهد.
بسیاری از این سیستمها راندمان پایین، طراحی غلط و نصب غیراصولی دارند. اگر بتوان تنها ۱۰درصد از مصرف این تجهیزات را در زمان اوج بار کاهش داد، میتوان بخش قابلتوجهی از نیاز شبکه برق را پوشش داد. برای نمونه، مجموع مصرف برق شهرکهای صنعتی کشور حدود ۴۴۰۰ مگاوات است و کاهش مصرف تجهیزات سرمایشی میتواند به اندازه ساخت ظرفیت جدید نیروگاهی برای کشور ارزش داشته باشد.
صنعت تهویه مطبوع ایران با حجم بازاری بیش از ۱۰۰هزار میلیارد تومانی، یکی از صنایع راهبردی و هایتک کشور محسوب میشود. با این حال، این صنعت با چالشهای جدی از جمله هجوم کالاهای قاچاق بیکیفیت و و... مواجه است. صنعت سیستمهای تهویه مطبوع ایران بر اساس آخرین برآوردها، حجم بازاری بزرگ و بیش از ۶۰۰ شرکت در بخشهای تولید، طراحی، اجرا و خدمات پس از فروش در آن فعال هستند که برای ۶۳ هزار نفر اشتغالزایی کردهاند. این صنعت به عنوان یکی از صنایع هایتک کشور شناخته میشود و ارتباط مستقیمی با صنایع فولاد، مس، آلومینیوم، پتروشیمی و صنعت ساختمان دارد.
از دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ که نخستین واحدهای تولیدی این صنعت در ایران شکل گرفتند، تا دهههای بعد که شرکتهای پیشرو ایرانی با تکیه بر دانش مهندسان داخلی، سیستمهای هواساز، چیلر، فن کویل و سیستمهای کنترل هوشمند را وارد خط تولید کردند، این صنعت همواره در حال رشد و مبارزه با چالشها بوده است.
خطرات ورود تجهیزات تهویه و سرمایشی بدون تست
مهدی بستانچی، رئیس انجمن سیستمهای تهویه مطبوع ایران، در گفتوگو با خبرنگار هفتصبح با اشاره به افزایش تجهیزات سرمایشی و گرمایشی، قلابی و درجه ۲ در بازار ایران گفت: «بخش عمده این تجهیزات به صورت واردات کولبری و ته لنجی اتفاق میافتد که در نتیجه آزادسازی اخیر اتفاق افتاده که متأسفانه سازمان توسعه تجارت بدون استعلام از وزارت صمت، واردات این تجهیزات را آزاد کرده است، در حالی که باید ابتدا استعلامات لازم انجام شود.
تجهیزاتی مانند چیلرها، مصرفکنندگان عظیم برق هستند و در هیچ جای دنیا اجازه واردات چنین کالاهایی بدون انجام تستهای استاندارد و کیفی صادر نمیشود. متأسفانه بیش از ۷۰ درصد از این تجهیزات فاقد استانداردهای لازم هستند و یا بهصورت تقلبی (با برندهای معروف جعلی) و یا بهصورت درجه دو وارد میشوند. برخی از این کالاها از کشورهای آسیایی مانند پاکستان وارد میشوند که کیفیت بسیار پایینی دارند و حتی ممکن است باعث بروز حوادثی مانند برقگرفتگی یا آتشسوزی شوند.»
وی با بیان اینکه حجم قاچاق تجهیزات تهویه مطبوع بسیار قابلتوجه است، افزود: «تخمین زده میشود که میزان قاچاق در حوزه تهویه مطبوع، حدود چند همت (هزار میلیارد تومان) باشد. این موضوع نشان میدهد که قاچاق در این صنعت بهصورت سازمانیافته انجام میشود. اگرچه نمیتوانم بهطور قطعی تأیید یا رد کنم که این قاچاق سازمانیافته است، اما با توجه به تخصص ایرانیان در سازماندهی امور، احتمال سازمانیافته بودن آن بسیار بالاست. این موضوع نیازمند بررسی جدی و برخورد قاطع با متخلفان است.»
بستانچی با تاکید بر اینکه بسیاری از این تجهیزات فاقد استانداردهای ایمنی هستند، تصریح کرد: «این کالاها نهتنها مصرف انرژی بالایی دارند، بلکه خطرات جانی و مالی نیز برای مصرفکنندگان ایجاد میکنند. بهعنوان مثال، نشتی جریان برق، برقگرفتگی و آتشسوزی از جمله حوادثی هستند که در نتیجه استفاده از این تجهیزات غیراستاندارد رخ میدهند. متأسفانه، برخی از این کالاها با برندهای معروف جعلی و با ظاهری کاملاً مشابه بازار عرضه میشوند و مصرفکننده بهسادگی فریب میخورد. بنابراین، ضرورت دارد که نهادهای نظارتی با جدیت بیشتری وارد عمل شده و جلوی این روند را بگیرند.»
رئیس انجمن سیستمهای تهویه مطبوع با اشاره به لزوم هماهنگی بین دستگاهی، گفت: «وزارت صمت و سازمان توسعه تجارت باید با هماهنگی یکدیگر، واردات تجهیزات سرمایشی و گرمایشی را کنترل کنند و پیش از هرگونه واردات، استعلامات لازم از مراجع ذیصلاح انجام شود. همچنین، باید استانداردهای اجباری برای این تجهیزات تدوین و اجرا شود تا مصرفکنندگان از خرید کالاهای بیکیفیت و خطرناک در امان بمانند. انجمن سیستمهای تهویه مطبوع آماده همکاری با نهادهای دولتی برای ساماندهی این حوزه است.»
وی تاکید کرد: «دولت به عنوان نهاد ناظر، کالاهای پرمصرف را ممنوع کند و اجازه ندهد تجهیزات کمبازده در بازار عرضه شوند. در کشورهای اروپایی، با وجود گرمای شدید، چنین مصرف بالایی ندارند، چون نظارت بر تجهیزات سرمایشی جدی است. دولت باید آزمایشگاههای مستقل تأسیس کند، استانداردهای حداقلی تعیین کند و خرید تجهیزات کمبازده را برای دستگاههای اجرایی ممنوع سازد.
بستانچی با تاکید بر اینکه مصرفکننده در این میان مقصر نیست، تصریح کرد: وقتی در بازار تجهیزات بدون نظارت عرضه میشوند و مصرفکننده ناچار به خرید آنهاست، نمیتوان از او انتقاد کرد. وظیفه رگولاتور است که کالاهای پرمصرف را محدود کند و تعرفههای برق را بهگونهای هدفمند کند که مصرفکنندگان به سمت تجهیزات کممصرف سوق داده شوند. همچنین دولت باید تجهیزات فرسوده را جایگزین کرده و ساختمانهای دولتی را ملزم به استفاده از سیستمهای کارآمد کند. متأسفانه هفته پیش در یکی از ساختمانهای دولتی، تجهیزاتی دیدم که متعلق به ۵۰ سال پیش بود و این نشاندهنده بیتوجهی به بهینهسازی در خود نهادهای دولتی است.
وی تاکید کرد: «بخش قابلتوجهی از تجهیزات سرمایشی مانند چیلرها که حدود ۹۰ درصد آنها برندهای غیرایرانی هستند، یا بهصورت رسمی وارد شدهاند یا در داخل کشور توسط تولیدکنندگان زیرپلهای و بدون نظارت ساخته میشوند. این در حالی است که دولت برای افزودن هر مگاوات نیروگاه خورشیدی به شبکه، حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون دلار هزینه میکند، در حالی که با نصف این هزینه میتوان با جایگزینی تجهیزات پرمصرف، مصرف برق را بهطور قابلتوجهی کاهش داد.»
برندهای مختلف در بازار تهویه مطبوع
تولیدکنندگان داخلی تحت نظارت مستمر سازمان ملی استاندارد و وزارت صنعت، معدن و تجارت فعالیت میکنند و محصولات آنها از استانداردهای مشخصی برخوردار است. برندهایی مانند تیسیال، نکسار، سام، جیپلاس، گرین، پاکشوما، ایران رادیاتور، تک الکتریک، ایستاسیس و ... از جمله تولیدکنندگان کولرهای گازی در ایران هستند. همچنین شرکتهای مانند مهر اصل با بیش از ۳۰ سال سابقه و حدود ۱۰۰۰ کارمند، در زمینه تولید سیستمهای تهویه مطبوع، لولههای مسی و اتصالات فعالیت میکند.
اما بر اساس تحلیل دادههای گمرکی و تجاری، بیش از ۹۰ درصد واردات تجهیزات تهویه و سرمایشی ایران از سه مسیر اصلی انجام میشود؛ چین با تولید انبوه و قیمتهای رقابتی، سهم عمدهای از بازار کولرهای گازی، سیستمهای VRF و چیلرها را در اختیار دارد و بخشی از بازار ایران را از طریق صادرات به ایران در اختیار دارد اما بخش دیگری از محصولات چینی به صورت قاچاق از بازار امارات و عراق وارد ایران میشود.
در واقع امارات متحده عربی به عنوان هاب توزیع منطقهای، همانطور که نقش مهمی در واردات برندهای بینالمللی و تجهیزات آماده تحویل به ایران ایفا میکند در قاچاق به ایران نیز جایگاه ویژهای دارد. بر اساس آمار بانک جهانی، در سال ۲۰۲۲، ایران بیش از ۱۲۰ میلیون دلار کولر گازی از نوع پنجرهای و دیواری وارد کرده است که از این میان، ۶۷ میلیون دلار از چین و ۱۷ میلیون دلار از امارات بوده است.
نکته جالب توجه اینجاست که در شش ماهه اخیر که موضوع جنگ و محاصره دریایی وجود داشته بخشی از این قاچاق ته لنجی از مبدا عمان اتفاق افتاده یعنی تجهیزات تهویه و سرمایشی که قبلاً از مبدا دبی و ابوظبی اتفاق میافتاد حالا به عمان منتقل شده و از آنجا به صورت ته لنجی به ایران آمده است.
البته در واردات رسمی پیش از این ایتالیا و ترکیه نیز با ارائه محصولات باکیفیت و مسیر لجستیکی کوتاهتر، سهم قابلتوجهی در بازار پکیجها، رادیاتورها و ... داشتند که با محدودیت مرزهای جنوبی احتمال میرود حضور برندهای از این کشورها به ویژه ترکیه افزایش یابد.
هشدار انجمن تولیدکنندگان سیستمهای تهویه مطبوع
انجمن تولیدکنندگان سیستمهای تهویه مطبوع ایران در این باره هشدار داده است که بازار داخلی امروز با رقابتی بسیار نابرابر با کالاهای وارداتی بیکیفیت مواجه است. یک تولیدکننده داخلی باید برای تأمین مواد اولیه، ارز، سرمایه در گردش و مجوزها با مشکلات متعددی مواجه شود، اما کالای وارداتی بیکیفیت بهراحتی وارد بازار میشود. این رقابت نابرابر، شرکتهای توانمند این حوزه را که حتی ظرفیت صادرات دارند، با خطر از بین رفتن مواجه کرده است.
از این رو ابتدا باید ظرفیت تولید داخل و استانداردهای مرتبط با آن مشخص و قابل رهگیری شود و پس از آن، برای کالاهای مورد نیاز یا محصولاتی که از نظر فناوری و کیفیت در سطح بالاتری قرار دارند، واردات از مسیر قانونی انجام شود. وجود آزمایشگاههای مرجع، گمرکات تخصصی و کارشناسان مسلط به تجهیزات تهویه مطبوع ضروری است.
همچنین باید ضرایب مصرف انرژی و استانداردهای مرتبط بهدرستی شناخته و اطلاعرسانی و فرهنگسازی شود. دولت باید برای دستگاههای اجرایی خود خرید تجهیزات کممصرف و پربازده را الزام کند و خرید تجهیزات پرمصرف را متوقف سازد. نبود استانداردهای روزآمد و الزامآور، ضعف در نظام کنترل کیفیت، نبود حمایتهای هدفمند دولتی و مهمتر از همه، نبود نگاه استراتژیک به این صنعت بهعنوان یک بخش زیرساختی، از جمله چالشهایی است که باید هرچه سریعتر برای آنها چارهاندیشی شود.
