برندهای تقلبی ابزاری برای دیده شدن و تعریف هویت
نیاز به دیدهشدن، ترس از معمولیبودن و نگرانی از آینده اقتصادی خرید کالاهای فیک و گرانقیمت را به راهی برای نمایش جایگاه اجتماعی تبدیل کرده است
هفت صبح| بررسی رفتارهای روزمره در کافهها و اماکن عمومی تهران، از یک تغییر الگوی مهم خبر میدهد؛ تبدیل شدن اشیا به ابزار پیامرسانی اجتماعی. در یکی از کافههای خیابان شریعتی، در میان یک گفتوگوی کاری بین چند نفر، یکی از حاضران با پرسیدن ساعت، فرصتی برای «نمایش» یا «پز» دادن فراهم میکند؛ فردی که مقابل وی نشسته با بالا کشیدن آستین پیراهنش، ساعتش را با تفاخر به رخ میکشد و زمان را اعلام میکند اما آستینش را پایین نمیآورد!
این حرکت ساده دقیقاً همان چیزی است که او به آن نیاز داشت: «دیده شدن». این صحنه یکی از صدها و شاید هزاران صحنهای باشد که نشان میدهد در جامعه امروز، اشیا دیگر فقط وسیله نیستند، بلکه ابزاری برای پیامرسانیاند. در حقیقت ساعت، کیف، عینک یا حتی یک خودکار ساده، حالا به جای صاحبشان، در حال حرف زدن درباره جایگاه و هویت آنها هستند.
وقتی اشیا جای حرف زدن ما را میگیرند
مشکل ازجایی شروع میشود که در شهر بزرگی مثل تهران، معرفی کردن خودمان با توانایی، اخلاق یا دانش، زمان میبرد و گاهی هیچوقت کامل نمیشود. کسی که برای کسب تخصصش سالها زحمت کشیده، در یک برخورد 10دقیقهای نمیتواند آن را نشان دهد؛ اما یک لوگوی آشنا، در سه ثانیه خوانده میشود.به همین دلیل، میدان نمایش از تن و بدن به دستها و وسایل انتقال پیدا کرده است. دیگر بحث فقط لباس نیست. کسی که پول یک کاپشن «برند» را ندارد، ممکن است کیف یا ساعت یا عطرش را نشان بدهد. حتی خودکار هم وارد این بازی شده است؛ در جلسهای اداری، خودکاری که روی میز گذاشته میشود، بیآنکه کسی حرفی بزند، درباره جایگاه صاحبش اظهارنظر میکند. این پز اجتماعی حتی گاهی ممکن است با وسایلی باشد که «اصل» نیستند و به اصطلاح «فیک» هستند!
رضا ۳۱ساله و کارمند یک شرکت خصوصی در تهران، همان کسی است که در آن کافه ساعتش را با افتخار نشان داد. او در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید: «ساعتم اصل نیست، خودم میدانم. اگر بخواهم اصلش را بخرم باید حقوق دو ماهم را بدهم! ولی وقتی کسی از من ساعت میپرسد، حس میکنم یک چیزی را ثابت کردهام. انگار نه درباره ساعت، بلکه درباره خودم سوال پرسیده بودند.» او کمی مکث میکند و اضافه میکند: «شاید مسخره باشد، اما بعد از آن جلسه، رفتار طرف مقابل با من فرق کرد.»
وقتی فیک گران از بینام خوب جلو میزند
اینجا به نقطهای میرسیم که منطق اقتصادی معمولی از کار میافتد. وقتی قدرت خرید پایین میآید، انتظار داریم مردم سراغ گزینههای ارزانتر بروند. اما در بازار تهران، خیلیها عکس این کار را میکنند. آنها به جای سه یا چهار وسیله بینام و نشان اما باکیفیت، یک وسیله با لوگو میخرند؛ حتی اگر آن وسیله تقلبی باشد و قیمتش هم کم نباشد. کالاهایی که گاهی با حقوق یک ماه آنها برابری میکند نکته دقیقا همینجاست: فیک باید گران باشد تا به چشم بیاید. اگر یک کیف تقلبی ارزان باشد، دیگر پیامی برای مخابره کردن ندارد و کسی آن را جدی نمیگیرد. پس بازار هم مجبور است قیمت این وسایل را بالا نگه دارد تا توهم باورپذیر بماند. نتیجه این است که فرد، پول واقعی میدهد تا یک اعتبار غیرواقعی بخرد.
سارا، ۳۴ ساله و فروشنده یکی از پاساژهای مرکز شهر، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید: «مشتریها اول قیمت را نمیپرسند، اول میپرسند چقدر شبیه اصل است. بعضیها میگویند ما کیفیت را نمیخواهیم، ما میخواهیم کسی که نگاه میکند، شک نکند.» او ادامه میدهد: «یک بار مشتریای گفت اگر ارزانتر بفروشی، نمیخرم؛ چون فیکهای ارزان طوری هستند که همه متوجه میشوند!»
یک پدیده از چهار زاویه
اما چه چیزی ما را به اینجا رسانده است؟ به گفته کارشناسان پاسخ این سوال را میتوان در چند بخش بررسی کرد که اتفاقا همه آنها جزو زندگی روزمره ما هستند.عامل اول، همان چیزی است که همه ما تجربه کردهایم: ما آدمها دوست داریم در چشم دیگران خوب دیده شویم. وقتی مطمئن نیستیم که با تواناییهایمان دیده میشویم، سراغ چیزی میرویم که سریع دیده میشود. یک نشان، این کار را در چند ثانیه انجام میدهد.
عامل دوم، به اعتماد درونی برمیگردد. کسی که از خودش و جایگاهش مطمئن نیست، نیاز دارد یک چیز بیرونی این کمبود را پر کند. برای همین بعضیها وقتی کیف برند دستشان میگیرند یا ساعت گران میبندند، انگار یک قطعه از شخصیتشان را از بیرون قرض گرفتهاند. وقتی آن وسیله را برمیدارند، آن حس هم برمیدارد.عامل سوم، ترس از گم شدن در جمعیت است. در شهری با میلیونها آدم، معمولی بودن تبدیل به یک ترس شده است. برند، سریعترین راه برای این است که از توده بیرون بزنی، حتی اگر این بیرون زدن واقعی نباشد.
و یک زاویه دیگر که در سالهای اخیر وزن زیادی پیدا کرده، همان صفحههای اجتماعی است. در آن فضا، هر عکس یک اجرای کوچک است و هر اجرا لباس و وسیله صحنه میخواهد. وقتی همه در حال نمایشاند، تماشاچی بودن سخت میشود. مهدی، 46 ساله که نانوایی قدیمی در مرکز تهران است در گفتوگو با «هفتصبح» در این زمینه میگوید: «قبلا آدمها سالی یک بار برای عید لباس میخریدند. الان برخی از آدمها و بهخصوص جوانان و نسل زدیها، هر ماه یک چیزی میخرند چون هر ماه میخواهند یک عکس جدید بگیرند و در صفحات مجازیشان بگذارند والبته هیچکس دو بار با یک چیز عکس نمیگذارد!»
برند به جای مدرک
اگر بخواهیم این ماجرا را در یک جمله جمع کنیم، باید بگوییم برند در جامعه ما امروزه نقش یک کارت شناسایی را بازی میکند. مدرک تحصیلی، سابقه کاری و تخصص، همه زمان میخواهند تا خوانده شوند. اما یک لوگو، فوری خوانده و دیده میشود. به همین دلیل، در یک میدان نابرابر، نشانه جای محتوا را گرفته است.البته همه هم این بازی را قبول ندارند. اکبر، ۵۸ ساله و بازنشسته که در یک پاساژ پوشاک مشغول خرید است، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید: «ما قدیم لباس میخریدیم که تنمان باشد و دوام بیاورد. حالا مردم پول میدهند که چیزی بخرند که اصل هم نیست، فقط برای اینکه در جمع کم نیاورند. این یعنی خودشان را فراموش کردهاند.» این جمله، شاید ساده به نظر برسد، اما دقیقا همان نقطهای را نشان میدهد که بحث ما از آن شروع شد.
دروغی که همه میدانند، ولی کسی نمیگوید
ولی شاید مهمترین و در عین حال عجیبترین نکته این رویه آن باشد که در بسیاری از این موارد، هیچکس فریب نمیخورد. خود فرد میداند که آن ساعت تقلبی است، اطرافیانش هم احتمالا میدانند. اما هر دو طرف توافق نانوشتهای دارند که به روی هم نیاورند. چیزی شبیه یک نمایش جمعی که همه در آن نقش دارند و کسی سعی نمیکند دست آن یکی را رو کند، چون کنار زدن پرده برای هر دو طرف گران تمام میشود.
این نمایش، هزینه دارد. هزینهاش را هم کسی میدهد که به جای رسیدگی به نیازهای اولیهاش، پول یک نشان را میدهد. اما اگر بخواهیم منصف باشیم، باید بگوییم این انتخاب آنقدرها هم بیعقلانه نیست. در جامعهای که فرصتهای واقعی برای دیده شدن کم است و شایستگیها به سختی خوانده میشوند، به دست گرفتن یک نشان، ارزانترین راه برای دیده شدن است.
لایههای پنهان برندسازی فیک
در بحثهای اقتصادی، معمولاً فقط از اعداد و ارقام حرف میزنند؛ اما پشت هر خرید، یک داستان روانشناختی نهفته است. وقتی بخشی از جامعه، با وجود درآمد محدود، بخش زیادی از منابع خود را صرف خرید برندها یا کالاهای لوکس میکند، دیگر با یک پدیده ساده روبهرو نیستیم، بلکه با یک واکنش دفاعی در برابر فشارهای زندگی مواجهیم. دکتر محمد نجفی عالیکلائی، روانشناس و آسیبشناس اجتماعی، در گفتوگو با «هفتصبح»، در تحلیل ریشههای این رفتار میگوید که این ریشهها را میتوان در دو محورنیاز به «دیده شدن» و «فرار از ناامیدی ناشی از عدم قطعیت آینده» جستجو کرد.
ابزاری برای دیده شدن و تعریف هویت
دلیل اول از دید نجفی همانطور که گفته شد تلاش برای دیده شدن و تعریف کردن خود در یک گروه اجتماعی است. نجفی در این زمینه معتقد است که آدمها دنبال حس تعلق هستند و میخواهند خودشان را به یک طبقه یا گروه خاص نسبت بدهند. به گفته این استاد دانشگاه، وقتی فردی برند خاصی میخرد، در واقع میخواهد خودش را برای یک گروه اجتماعی خاص قابل قبول کند.
او با اشاره به هرم نیازهای انسانها توضیح میدهد که خرید برند راهی است برای نشان دادن سطح اجتماعی و تعریف جایگاه خود در میان دیگران. این دیده شدن فقط به معنای لباس گرانقیمت نیست؛ هدف، جلب توجه و برگرداندن نگاهها به سمت خود است. برند در اینجا نقش یک ابزار ارتباطی را بازی میکند تا فرد بدون حرف زدن، پیامش را درباره جایگاه و سطح زندگیاش به دیگران برساند. بخشی از این میل، ریشه در تربیت و محیط خانوادگی هم دارد؛ جایی که نیاز به دیده شدن یا درست پاسخ داده شده یا نادیده مانده است.
وقتی برنامه زندگی به هم میریزد
دلیل دوم اما از نگاه نجفی عمیقتر است و مستقیم به وضعیت اقتصادی افراد گره میخورد. براساس این تحلیل وقتی آدمها نمیتوانند برنامه عادی و روتین زندگیشان را طبق روال و عرف جلو ببرند و برای آینده پسانداز کنند، سرخورده میشوند و از آینده مبهمی که در انتظارشان است واهمه دارند. در چنین شرایطی ترجیح میدهند در «حال» زندگی کنند و پولشان را صرف علایق کوچکشان کنند.
نجفی این موضوع را با یک مثال ساده توضیح میدهد: یک جوان با خودش میگوید من هم باید مثل بقیه درس بخوانم، مدرک بگیرم، بروم سربازی، کار پیدا کنم، ازدواج کنم، ماشین بخرم و... اما در شرایط بیثباتی اقتصادی، این مسیر و رویاهای آینده را غیرقابل پیشبینی میکند. وقتی تورم مدام مقصد را دورتر میکند، فرد نمیتواند برای آیندهاش برنامهریزی کند و همین باعث میشود از آینده بیم داشته باشد. این کاهش توان پیشبینی، همان چیزی است که در جامعه ما رخ داده است.
اینجاست که یک واکنش روانی شکل میگیرد. فرد میبیند اهداف بزرگ مثل خانه و ماشین دستنیافتنی شدهاند، دچار حس ناکامی میشود و با خودش میگوید: «وقتی نمیتوانم برای دو میلیارد تومان برنامه بریزم، لااقل همان پول را همین حالا خرج یک چیز کوچک میکنم.» پس به جای پسانداز برای رسیدن به هدفهای دوردست، سراغ پاداشهای کوچک و فوری میرود؛ خرید موبایل، رفتن به رستورانهای لاکچری، پوشیدن لباس برند.
نجفی این رفتار را یک پاسخ کوتاهمدت و تقریباً ناسالم به یک مشکل بزرگ میداند. فرد با این پاداشهای کوچک، حس ناکامی و نرسیدن را کمی جبران میکند تا از فشار روانی خود کم کند. او در این وضعیت، منطقش این است که «اگر بخواهم صرفهجویی کنم و به آینده فکر کنم، هم امروزم را از دست میدهم و هم تورم آینده را از من دورتر میکند.» پس نتیجه میگیرد که دستکم امروز را دریابد.
نتیجه این چرخه آن است که وقتی اقتصاد ثبات نداشته باشد، مردم از برنامهریزی بلندمدت عقب میافتند و به پاسخهای لحظهای پناه میبرند. خرید برند در این میان، هم یک نمایش برای دیده شدن است و هم یک مسکن کوتاه برای بیم از آینده؛ دو دلیلی که در نهایت به یک نقطه میرسند: آدمی که نه دیده میشود و نه میتواند برای فردایش نقشه بکشد، دست به دامن چیزی میشود که همین حالا در دسترس است.
چیزی که هنوز در دست خودمان است
به نظر میرسد تا وقتی ارزش یک آدم در جامعه ما با وسایلی که همراه دارد سنجیده شود، این چرخه ادامه پیدا میکند و حتی با گرانتر شدن فیکها هم متوقف نمیشود. اما یک نکته امیدوارکننده هم وجود دارد: برند، تنها چیزی است که میشود تقلبش را درآورد. دانش، سلیقه واقعی، رفتار محترمانه و توانایی انجام کار، چیزهایی هستند که نسخه تقلبی ندارند.
شاید راه بیرون آمدن از این ماجرا، انقلاب بزرگی در جامعه نباشد. شاید فقط این باشد که چند نفر، در چند جمع کوچک، تصمیم بگیرند یک بار هم که شده، درباره وسایل همدیگر حرف نزنند و درباره کار همدیگر حرف بزنند. همانجا اولین ترک در آن سند شناسایی کاذب برداشته میشود.