فرزندآوری با جیب خالی!
سیاست‌های تشویقی دولت نتوانسته‌اند خانواده‌های بدون فرزند و تک‌فرزند را به فرزندآوری بیشتر ترغیب کنند
هفت صبح| تا به حال شده به کوچه‌ها و پارک‌های شهر نگاه کنید و احساس کنید آن شور و حال قدیمی، آن هیاهوی کودکانی که در هر محله و هر خیابانی به چشم می‌آمد، کم‌کم دارد جای خودش را به یک سکوت سنگین می‌دهد؟ این فقط یک حس شخصی نیست؛ این یک واقعیت تلخ و علمی است که در حال رخنه کردن در لایه‌های جامعه ما است. ما در حال تجربه یک اتفاق بسیار بزرگ هستیم: «پیر شدن ملت». انگار در ایران، مدتی است که صدای گریه نوزادان کم شده و نسل‌های جدید، جای خود را به جمعیت‌های بسیار کوچک‌تر می‌دهند.
این یعنی ما در مسیر یک سقوط جمعیتی هستیم که اگر به فکرش نباشیم، آینده‌ای بسیار عجیب و غریب در انتظار ماست. سازمان ثبت احوال کشور در گزارش‌های جدیدش، آماری را منتشر کرده که هر شهروند عادی که آن را بخواند، لرزه بر اندامش می‌افتد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که در میان مادرانی که سه فرزند یا بیشتر دارند، سهم مادران زیر ۵۰ سال تنها حدود ۳۴ درصد است. این یعنی اکثریت این مادران پرجمعیت، از نسل‌های قدیمی هستند که دیگر به زودی وارد دوران یائسگی می‌شوند. این یک زنگ خطر است؛ چون یعنی ما با یک «خلأ بزرگ» روبه‌رو هستیم و دیگر قرار نیست نسل جدیدی از این مادران به وجود بیاید.
بازماندگان دوران کنترل موالید
اما چرا این اتفاق دارد می‌افتد؟ چرا نسل‌های جدید دیگر دوست ندارند خانواده‌های پرجمعیت داشته باشند؟ حاتم حسینی، جمعیت‌شناس، با نگاهی بسیار دقیق و کمی تلخ، این موضوع را برای ما باز می‌کند. او معتقد است که نباید با دیدن این آمار، خوش‌خیال شد و فکر کرد سیاست‌های افزایش جمعیت دارد جواب می‌دهد.
حسینی در این خصوص می‌گوید: «باید واقع‌بین باشیم. خانواده‌های بزرگ که ما در آمار می‌بینیم، عمدتاً متعلق به نسل‌های گذشته هستند. نسل‌های جدیدتر، به دلیل کاهش شدید نرخ باروری، به سمت خانواده‌های کوچک‌تر حرکت کرده‌اند. در واقع، اکثر این مادران پرجمعیت، بازماندگان دوران «کنترل موالید» هستند؛ یعنی همان دورانی که سیاست‌ها بر تنظیم خانواده و محدود کردن زاد و ولد تمرکز داشت. نسل‌های جدید که حالا در حال ازدواج هستند، دقیقاً از همان نسل‌های کنترل‌شده و کم‌جمعیت هستند. بنابراین، حتی اگر سیاست‌ها عوض هم شود، انتظار نمی‌رود که شاهد افزایش چشمگیر مادران پرجمعیت باشیم؛ چرا که الگوی ذهنی و اجتماعی این نسل، کاملاً با نسل‌های قبل فرق کرده است.»
تهران؛ شهر مهاجران و تولدهای نامرئی
بر اساس آمار ثبت احوال، ۱۲درصد از مادران دارای سه فرزند و بیشتر در استان تهران زندگی می‌کنند. بعد از آن، خراسان رضوی با ۹ درصد، خوزستان با ۷ درصد و سیستان و بلوچستان با ۵ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. شاید در نگاه اول بپرسید: «چرا تهران بیشترین سهم را دارد؟ مگر در تهران امکانات بیشتری برای بچه دار شدن هست؟»
اما پاسخ این سوال، برخلاف تصور عمومی است. حسینی این موضوع را به یک عامل بسیار مهم نسبت می‌دهد: «مهاجرت». او می‌گوید تهران به دلیل ویژگی مهاجرپذیری‌اش، یک وضعیت متفاوت دارد. تهران قطب اصلی مهاجرت در کشور است و بخش قابل توجهی از این خانواده‌ها از مناطق محروم و دورافتاده به تهران آمده‌اند تا فرصت شغلی بهتری پیدا کنند. حتی ممکن است بخشی از این جمعیت از کشورهای دیگر، از جمله افغانستان، مهاجرت کرده باشند و اینجا بچه دار شده باشند. پس این سهم بالای تهران، به خاطر فرهنگ بومی تهران نیست، بلکه به خاطر حضور مهاجرانی است که الگوهای باروری متفاوتی دارند.
از سکوت گیلان تا هیاهوی سیستان
جالب‌ترین بخش آمارها، تفاوت عمیق بین شمال و جنوب است. در سیستان و بلوچستان، ۶۵ درصد از مادران دارای سه فرزند و بیشتر، زیر ۵۰ سال سن دارند. در هرمزگان این عدد ۴۹ درصد و در خراسان جنوبی ۴۳درصد است. یعنی در جنوب، هنوز بچه دار شدن در سنین پایین یک واقعیت است. اما حالا بروید سراغ شمال؛ در مازندران این عدد به ۱۵ درصد و در گیلان به ۱۴ درصد می‌رسد. یعنی در شمال، مادرانی که سه تا بچه داشته باشند و زیر ۵۰ سال باشند، انگشت‌شمارند.
حسینی می‌گوید این تفاوت اصلاً عجیب نیست؛ چون الگوهای رفتاری در سیستان با گیلان و مازندران زمین تا آسمان فرق می‌کند. او معتقد است گیلان و مازندران سال‌هاست که پیشگام «باروری پایین» بوده‌اند. در حالی که باروری در کل ایران طی دو دهه اخیر زیر سطح جایگزینی بوده است، سیستان و بلوچستان همچنان باروری بالاتری داشته است. این نشان می‌دهد که در شمال، مردم خیلی زودتر از بقیه به سمت خانواده‌های کوچک حرکت کرده‌اند و حالا مازندران در شمار سالخورده‌ترین استان‌های ایران قرار گرفته است.
وقتی دارو را به جای اشتباه می‌زنیم!
حالا می‌رسیم به بحث جنجالی «سیاست‌های تشویقی». دولت با قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، کلی وعده و بسته تشویقی داده است. اما آیا این پول‌ها واقعاً اثر کرده است؟ حسینی در این مورد نگاهی انتقادی دارد و می‌گوید این سیاست‌ها برخلاف انتظار سیاست‌گذار عمل کرده‌اند.داستان این است که این مشوق‌ها به جای اینکه اثر کنند و باعث شوند زوج‌های جوان در شهرهایی مثل رشت یا ساری بچه‌دار شوند، رفته‌اند سراغ همان مناطقی که از قبل باروری‌شان بالا بوده است.
در واقع، سیاست‌ها در لایه‌های پایین اجتماعی اثر کرده‌اند، نه در مناطقی که با کاهش شدید تولدها درگیر هستند. حاتم حسینی هشدار می‌دهد که این وضعیت نشان‌دهنده ناکارآمدی است؛ چون هدف اصلی باید تغییر الگوی فرزندآوری در میان زوج‌هایی باشد که هنوز فرزندی ندارند یا فقط یک فرزند دارند. اگر فقط تعداد فرزندان در خانواده‌های پرجمعیت زیاد شود، این به معنای موفقیت نیست.
سن مادری و سقوط زیر یک میلیون تولد
یکی دیگر از بحث‌های داغ در این زمینه افزایش سن فرزندآوری است. حسینی می‌گوید میانگین سن مادری در کشور احتمالاً از ۲۸سال رد کرده است. هرچند آمارها را به صورت قطره‌چکانی پخش می‌کنند، اما واقعیت این است که سنین مادری بالا رفته است. دلیلش هم روشن است؛ استرس اقتصادی و ترس از آینده.وقتی می‌بینیم تعداد تولدها در سال به زیر یک میلیون مورد رسیده است، یعنی زنگ خطر به شدت به صدا در آمده است. حاتم حسینی معتقد است نمی‌توان برای دلخوش کردن، به افزایش تعداد فرزندان در خانواده‌های پرجمعیت استناد کرد. مسئله اصلی این است که آیا سیاست‌ها توانسته‌اند زوج‌های بدون فرزند را متقاعد کنند یا خیر؟ اگر سهم خانواده‌های تک‌فرزند یا بدون فرزند در طول زمان افزایش پیدا کند، یعنی ما در حال حرکت به سمت یک بن‌بست جمعیتی هستیم.
درس تلخ از کره‌جنوبی و خطر سقوط
و بالاخره اینکه حسینی هشدار می‌دهد که انتظار افزایش باروری، حتی با بهترین بسته‌های تشویقی، انتظاری نادرست است. او با اشاره به تجربه‌های بین‌المللی می‌گوید وقتی باروری بیش از دو دهه زیر سطح جایگزینی بماند، دیگر بازگشت به عقب بسیار سخت است.او تجربه کره جنوبی را مثال می‌زند و می‌گوید باروری در آنجا به سطوح بسیار پایین‌تری سقوط کرده است. در آن شرایط، جامعه دچار «سقوط جمعیتی» می‌شود؛ وضعیتی که در آن تعداد تولدها برای جبران مرگ‌ومیر و مهاجرت کافی نیست و رشد جمعیت منفی می‌شود. این همان کابوسی است که اگر در ایران مدیریت نشود، به واقعیت تبدیل می‌شود.
سخن آخر؛ جامعه‌ای در میان دو راهی
گزارش ما نشان داد که ایران در یک دوراهی خطرناک قرار دارد. از یک طرف مناطقی مثل سیستان و بلوچستان هستند که باروری بالایی دارند و از طرف دیگر مناطقی مثل گیلان و مازندران که در حال پیر شدن هستند. حاتم حسینی هشدار داد که ما نمی‌توانیم با دستور دادن یا دادن مبلغی اندک، مردم را به فرزندآوری ترغیب کنیم. تا زمانی که امنیت شغلی و مسکن ارزان فراهم نشود، هر چقدر هم که آمارها را دست‌کاری کنیم، باز هم با یک بحران جمعیتی روبه‌رو هستیم. جمعیت فقط عدد نیست، بلکه کیفیت زندگی است و تا وقتی کیفیت زندگی برای یک جوان تامین نشود، صدای گریه نوزادان در بسیاری از خانه‌ها کمتر و کمتر شنیده خواهد شد.
