چهره دیگر مدارس تهران که ناخوشایند است!
مدیران برخی مدارس کمبود نیمکت را به آموزش‌وپرورش اطلاع داده‌اند، اما پاسخ گرفته‌اند که اداره تجهیزات کافی در اختیار ندارد
هفت صبح، مرتضی مهدی‌زاده| کوله‌پشتی‌های رنگارنگ روی شانه‌های کوچکشان تاب می‌خورد و قدم‌های کوتاهشان یکی‌یکی آنها را به نمازخانه می‌رساند. کلاس‌اولی‌ها گوشه‌ای از فرش را پیدا می‌کنند، کوله‌ها را کنار دستشان می‌گذارند و دفتر و مدادهایشان را بیرون می‌آورند. پاهای کوچکشان روی فرش جمع شده و چشم‌های کنجکاوشان به معلم دوخته شده است.
زنگ کلاس به صدا درآمده، اما اینجا نه ردیفی از نیمکت‌ها دیده می‌شود و نه میزی که بچه‌ها پشت آن بنشینند و مشق بنویسند. نمازخانه حالا کلاس درس آنهاست. جایی که باید نخستین الفباها و مشق‌هایشان را روی فرش یاد بگیرند. آنها هنوز در آغاز راه سوادآموزی‌اند، اما پیش از آنکه نوشتن و خواندن را یاد بگیرند، با کمبود ابتدایی‌ترین امکان یک کلاس درس روبه‌رو شده‌اند. یک نیمکت ساده برای نشستن.
این تصویر شاید در نگاه اول باورنکردنی به نظر برسد اما، به گفته برخی معلمان و کارشناسان آموزشی، هنوز در تعدادی از مدارس مناطق حاشیه‌ای اطراف تهران، کلاس‌هایی وجود دارد که دانش‌آموزانشان به دلیل کمبود نیمکت، ناچارند روی زمین بنشینند و درس بخوانند. کمبود یکی از ابتدایی‌ترین امکانات مدرسه، مسئله‌ای است که در میان بحث‌های مربوط به عدالت آموزشی کمتر به چشم می‌آید. اما برای کودکی که با شوق راهی مدرسه شده تا خواندن و نوشتن را یاد بگیرد، نشستن چندساعته روی زمین چیزی نیست که بتوان به سادگی از کنار آن گذشت.
کمبود، پشت دیوارهای مدرسه
کمبود امکانات آموزشی، مسئله‌ای نیست که فقط به ساخت مدرسه و تامین کلاس درس محدود شود. گاهی دانش‌آموزان در مدرسه حضور دارند، معلم سر کلاس است و زنگ درس هم به صدا درآمده، اما ابتدایی‌ترین وسایل برای یادگیری در اختیارشان نیست. از نیمکت و میز گرفته تا تجهیزات کمک‌آموزشی و امکاناتی که یک کلاس را به محیطی مناسب برای درس خواندن تبدیل می‌کند.
برای پیدا کردن چنین مدارسی کافی است کمی در بین والدین دانش آموان مناطق شهرهای پیرامونی تهران پرس و جو کنید. نمونه‌ای از آن مدرسه «ز» در فاز ۸ پردیس است که در کلاس دختران ریزنقش کلاس‌اولی آن خبری از نیمکت و میز نیست. بچه‌ها کنار هم روی فرش نشسته‌اند.
بعضی دفترهایشان را روی پا گذاشته‌اند، بعضی مداد به دست منتظرند معلم درس را شروع کند و بعضی برای دیدن نوشته‌های تخته، سرشان را کمی بالاتر می‌گیرند. دست‌های کوچکشان به جای آنکه روی میز کلاس تکیه داشته باشد، میان دفتر و زانوهایشان در رفت‌وآمد است. آنها آمده‌اند الفبا یاد بگیرند، مشق بنویسند و مثل همه هم‌سن‌وسال‌هایشان پشت نیمکت بنشینند اما، فعلا در نمازخانه درس می‌خوانند و گوشه‌ای از فرش، جای خالی نیمکت‌هایشان را پر کرده است.
این تصویر را می‌توان در نقاط مختلف کشور دید. از جنوب و مناطق مرزی گرفته تا حاشیه شهرهای بزرگ. در شوش خوزستان، کمبود میز و نیمکت، دانش‌آموزان را به نشستن روی زمین کشانده است. در هرمزگان، بخشی از کلاس‌های درس از تجهیزات فناوری آموزشی محروم‌اند و در مناطق کم‌برخوردار سیستان‌وبلوچستان نیز تامین امکانات آموزشی همچنان یکی از نیازهای جدی مدارس است.
در جنوب کرمان، شهرهایی مانند منوجان، رودبار جنوب و ریگان با کمبود فضای آموزشی روبه‌رو هستند. اینها تنها نمونه‌هایی از دشواری‌هایی است که دانش‌آموزان در نقاط مختلف کشور با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. دشواری‌هایی که گاهی از نداشتن یک کلاس مناسب فراتر می‌رود و به ابتدایی‌ترین نیاز دانش‌آموز، یعنی داشتن جایی برای نشستن و نوشتن، می‌رسد.
اما اینجا تهران است. پایتخت کشور، شهری که برج‌ها و بزرگراه‌هایش هر روز بلندتر و شلوغ‌تر می‌شوند. در حاشیه همین کلان‌شهر، هنوز بوی محرومیت از ابتدایی‌ترین امکانات آموزشی به مشام می‌رسد. در مدارسی که فاصله چندانی با پایتخت ندارند، هنوز دانش‌آموزانی هستند که سهمشان از مدرسه، با کمبودهایی آغاز می‌شود که قرار بود سال‌ها پیش برطرف شده باشند. در حاشیه شهری که مدام گسترش پیدا می‌کند، بعضی نیازهای اولیه مدارس همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند.
سه نفر روی یک نیمکت
مدرسه تازه‌ساز است اما هنوز کمبودهای زیادی دارد. در بعضی کلاس‌ها، تعداد دانش‌آموزان آن‌قدر زیاد است که حتی برای نشستن روی نیمکت هم باید جایی برای خودشان دست‌وپا کنند.سارا از والدین یکی از دانش‌آموزان و عضو انجمن مدرسه یکی از شهرهای حاشیه تهران روایت مشابهی از این کمبودها دارد.
وی در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که این مدرسه از همان ابتدای ساخت کمبودهایی داشته است. نیمکت‌ها آن‌قدر کم بودند که گاهی سه دانش‌آموز روی یک نیمکت می‌نشستند. جا آن‌قدر تنگ بود که اگر یکی از بچه‌ها می‌خواست از نیمکت بیرون بیاید، دو نفر دیگر هم باید بلند می‌شدند تا راه برایش باز شود. این وضعیت برای دانش‌آموزان کلاس ششم که بعضی‌هایشان جثه درشت‌تری داشتند، سخت‌تر بود.
سارا می‌گوید بعضی از مادرها هم چندان پیگیر این کمبودها نیستند و با خودشان می‌گویند بچه‌ها اگر کمی روی زمین بنشینند یا جای راحتی نداشته باشند، اتفاق خاصی نمی‌افتاد! حالا هم با اضافه شدن کلاس‌ها و بیشتر شدن تعداد دانش‌آموزان، جمعیت بعضی کلاس‌ها به 30تا 40 نفر رسیده و کمبود جا و نیمکت همچنان وجود دارد.
کیفیت آموزش، وابسته به جیب خانواده‌ها
مدرسه‌ای که یک دانش‌آموز در آن درس می‌خواند، نباید به محل زندگی و توان مالی خانواده‌اش وابسته باشد. اما به گفته یک کارشناس آموزشی، امروز امکانات و حتی کیفیت آموزش در بسیاری از مدارس، از همین عوامل تاثیر می‌گیرد.
محمدرضا نیک‌نژاد، کارشناس آموزشی، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید مدارسی که در مناطق برخوردار قرار دارند، معمولا امکانات و کیفیت آموزشی بهتری دارند. چون خانواده‌های ساکن این مناطق توان مالی بیشتری دارند و می‌توانند برای مدرسه هزینه کنند. در مقابل، مدارس مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار با کمبود امکانات روبه‌رو هستند. این تفاوت فقط به میز و نیمکت محدود نمی‌شود و حتی روی کیفیت آموزش و جذب معلم هم اثر می‌گذارد. معلمان توانمند هم معمولا تمایل کمتری به حضور در مدارسی دارند که امکانات مناسبی ندارند.
او معتقد است آموزش‌وپرورش طی دو تا سه دهه گذشته، تامین بخشی از هزینه‌های مدارس را به خانواده‌ها واگذار کرده است. در چنین شرایطی، هر خانواده‌ای که توان مالی بیشتری داشته باشد، می‌تواند امکانات بهتری برای مدرسه فرزندش فراهم کند. اما خانواده‌های کم‌درآمد از عهده این هزینه‌ها برنمی‌آیند. بنابراین کیفیت آموزش دانش‌آموزان بیش از آنکه به نیاز و استعداد آنها وابسته باشد، به وضعیت اقتصادی خانواده و محله‌ای که در آن زندگی می‌کنند گره می‌خورد.
تصور عمومی این است که کمبود امکانات آموزشی بیشتر در مناطق دورافتاده و محروم کشور وجود دارد. اما فاصله از مرکز شهر هم همیشه به معنای دیده شدن محرومیت نیست. حتی در اطراف پایتخت و بعضی مناطق مرکزی تهران، مدارسی هستند که از امکانات اولیه آموزشی محروم‌اند.
نیک‌نژاد که سال‌ها در مدارس تهران تدریس کرده، می‌گوید: خیلی‌ها فکر می‌کنند همه مدارس تهران امکانات خوبی دارند، اما واقعیت این نیست. در بعضی مناطق حاشیه تهران و حتی بخش‌هایی از مرکز شهر، مدارس با کمبودهای جدی روبه‌رو هستند. گاهی وضعیت بعضی مدارس از مناطقی که معمولا به‌عنوان مناطق محروم شناخته می‌شوند هم دشوارتر است. این محرومیت‌ها چون در پایتخت اتفاق می‌افتند، کمتر به چشم می‌آیند و درباره‌شان صحبت می‌شود.
او معتقد است محرومیت دانش‌آموزان مناطق حاشیه‌ای تهران از امکانات اولیه مدرسه و پیگیری نشدن این کمبودها از سوی آموزش‌وپرورش، نشان‌دهنده بی‌توجهی به نیازهای این مدارس است. به اعتقاد او، نمی‌توان همه مشکلات امروز را به شرایط بحرانی، تحریم‌ها و جنگ نسبت داد. چراکه این وضعیت پیش از این هم وجود داشته و شرایط مدارس بهتر نبوده است. مسئولان آموزش‌وپرورش و دولت باید درباره این کمبودها و انجام نشدن وظایف خود پاسخ‌گو باشند.
سهم نابرابر دانش‌آموزان از امکانات
عدالت آموزشی یعنی دانش‌آموزان، هر جای کشور که زندگی می‌کنند، برای درس خواندن امکانات و شرایط مناسبی داشته باشند. به گفته یک عضو کمیسیون آموزش مجلس، این عدالت زمانی برقرار می‌شود که تفاوت امکانات میان مدارس مناطق برخوردار و کم‌برخوردار کمتر شود و همه دانش‌آموزان فرصت یکسانی برای یادگیری داشته باشند.
وحید کنعانی، عضو کمیسیون آموزش مجلس، در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که وقتی رئیس‌جمهور از عدالت آموزشی صحبت می‌کند، منظور فقط این نیست که همه دانش‌آموزان مدرسه داشته باشند. عدالت آموزشی یعنی امکانات و زیرساخت‌های لازم در اختیار همه دانش‌آموزان قرار بگیرد. دانش‌آموزی که در یک منطقه حاشیه‌ای به مدرسه می‌رود، باید به امکاناتی دسترسی داشته باشد که دانش‌آموزان مناطق برخوردار از آن استفاده می‌کنند.
او با اشاره به کمبود امکانات در مناطق جنوبی و حاشیه‌ای تهران می‌گوید که گزارش‌های زیادی درباره مشکلات مدارس این مناطق به گوشش رسیده است. به گفته او میان امکانات مدارس مرکز تهران و مناطق حاشیه‌ای تفاوت زیادی وجود دارد. این تفاوت فقط به فضای آموزشی محدود نمی‌شود و کتابخانه، امکانات ورزشی و حتی وضعیت بهداشتی مدارس را هم دربرمی‌گیرد. برخی مدارس حاشیه‌ای حتی فضای ورزشی استاندارد و امکانات بهداشتی مناسبی ندارند.
کنعانی رشد سریع جمعیت در جنوب و اطراف تهران که ناشی از تورم و گرانی مسکن و کرایه خانه‌ها در پایتخت است را یکی از مشکلات این مناطق می‌داند و معتقد است امکانات آموزشی متناسب با افزایش جمعیت گسترش پیدا نکرده است. به گفته او، افزایش تعداد دانش‌آموزان در کلاس‌ها، کیفیت آموزش و یادگیری را تحت تاثیر قرار می‌دهد و باعث می‌شود برخی دانش‌آموزان در رقابت با همسالان خود، به‌ویژه در آزمون‌های سراسری و کنکور، عقب بمانند.
او کمبود معلم را هم یکی دیگر از مشکلات مدارس این مناطق می‌داند و می‌گوید بعضی معلمان تمایل کمتری به حضور در مناطق حاشیه‌ای دارند. این مسئله در کنار کمبود امکانات و شلوغی کلاس‌ها، شرایط آموزشی دانش‌آموزان را دشوارتر می‌کند.
این عضو کمیسیون آموزش مجلس می‌گوید تامین تجهیزات و امکانات مورد نیاز مدارس را وظیفه آموزش‌وپرورش است این وزارتخانه باید برای برطرف کردن کمبودها برنامه‌ریزی کند. وقتی دانش‌آموزی به دلیل نبود نیمکت مجبور می‌شود در نمازخانه و روی زمین درس بخواند، یا مدرسه از امکانات گرمایشی، فضای مناسب و سرویس بهداشتی برخوردار نیست، نمی‌توان از تحقق عدالت آموزشی صحبت کرد. این امکانات باید در همه مدارس وجود داشته باشد.
کنعانی معتقد است ادامه این وضعیت می‌تواند به استعداد دانش‌آموزان مناطق کم‌برخوردار آسیب بزند. اگر امکانات لازم در اختیار این دانش‌آموزان قرار نگیرد، استعدادهایی که در این مدارس وجود دارند فرصت رشد پیدا نمی‌کنند و ممکن است از بین بروند.
او درباره نقش مجلس در پیگیری این کمبودها می‌گوید کمیسیون آموزش امکان ورود به چنین موضوعاتی را دارد اما برای پیگیری دقیق‌تر باید اطلاعات و گزارش‌های مشخصی به دست این کمیسیون برسد. مدیران مدارس و کارشناسانی که با مشکلات از نزدیک روبه‌رو هستند، می‌توانند با ارائه گزارش و طرح موارد در کمیسیون آموزش، زمینه پیگیری از وزارت آموزش‌وپرورش را فراهم کنند.
کنعانی تاکید می‌کند در صورت ارائه گزارش درباره کمبودهای مدارس حاشیه تهران، کمیسیون آموزش می‌تواند موضوع را از وزارت آموزش‌وپرورش مطالبه و پیگیری کند.
زنگ می‌خورد، کمبودها می‌مانند
زنگ مدرسه که به صدا درمی‌آید، بچه‌ها دفتر و مدادهایشان را جمع می‌کنند و به خانه برمی‌گردند. فرش نمازخانه خالی می‌شود، اما جای خالی نیمکت‌ها همچنان سر جایش است. فردا دوباره همین بچه‌ها به مدرسه می‌آیند. بعضی روی زمین می‌نشینند، بعضی خودشان را روی نیمکت‌های شلوغ جا می‌دهند و بعضی باید منتظر بمانند تا جایی برایشان باز شود. سال تحصیلی پیش می‌رود، زنگ‌ها یکی پس از دیگری به صدا درمی‌آیند و این بچه‌ها بزرگ‌تر می‌شوند. بی‌آنکه کسی پاسخ بدهد چرا برای نشستن و درس خواندن، هنوز باید منتظر یک نیمکت بمانند.
جای خالی نیمکت در کلاس درس
گاهی کمبود یک وسیله ساده، شکل برگزاری کلاس درس را تغییر می‌دهد. وقتی نیمکت به تعداد کافی وجود ندارد، دانش‌آموزان ناچارند درس خواندن را در فضایی متفاوت از کلاس معمولی تجربه کنند. فرناز، معلم یکی از شهرستان‌های پیرامون شهر تهران در گفت‌وگو با «هفت‌صبح» می‌گوید که در منطقه‌ای از این شهر، دو مدرسه یکی پسرانه و دیگری دخترانه، با کمبود صندلی و میز معلم روبه‌رو هستند.
در یکی از این دو مدرسه، کمبود نیمکت به حدی بود که دانش‌آموزان یک کلاس هر روز ناچار بودند در نمازخانه روی زمین بنشینند و درس بخوانند. به گفته او مدیران مدارس پیش‌تر این مشکل را به آموزش‌وپرورش اطلاع داده بودند، اما پاسخ اداره این بوده که نیمکت در اختیار ندارد و با مدارس همکاری نکرده است.
