زنان، پشت دیوارهای نامرئی
سقف شیشهای مسیر پیشرفت زنان را دشوار کرده است، محدودیتهایی که کسی نمیبیند، اما بسیاری از زنان هر روز با پیامدهای آن روبهرو هستند
هفت صبح| هنر همیشه مسیری دشوار بوده است؛ مسیری که عبور از آن تنها به استعداد و ذوق هنری محدود نمیشود و گاهی هنرمند را با چالشهای اقتصادی، اجتماعی و حرفهای متعددی روبهرو میکند. ورود به دنیای هنر، بهویژه برای هنرمندان تازهکار، دشواریهای بیشتری دارد؛ از پیدا کردن فرصت برای نمایش آثار و جلب اعتماد مخاطبان گرفته تا شناخته شدن در فضایی که گاه مسیر پیشرفت در آن برای همه یکسان نیست. این دشواریها برای زنان هنرمند، با موانع دیگری همراه میشود؛ محدودیتهایی که همیشه آشکار نیستند، اما میتوانند مسیر رسیدن به جایگاه حرفهای را طولانیتر و پیچیدهتر کنند.

در چنین شرایطی، حمایت از استعدادهای نوظهور و فراهم کردن فرصت برای دیده شدن آثارشان، یکی از دغدغههای مهم فعالان حوزه هنر است. آزاده حسینجانی، هنرمند و مدیر هنری، از جمله افرادی است که تلاش کرده در کنار فعالیت هنری خود، بستری برای معرفی هنرمندان جوان و تجربهنشده فراهم کند؛ بستری که در آن، فرصت نمایش آثار تنها به نامهای شناختهشده محدود نشود و هنرمندان تازهکار نیز بتوانند نخستین قدمهای حرفهای خود را بردارند. با او که برگزارکننده مجموعه نمایشگاههای «راه هنرمند» است، درباره دشواریهای مدیریت هنری، حمایت از هنرمندان نوپا، اقتصاد هنر، جایگاه گالریها در عصر شبکههای اجتماعی و تجربه زنان در مسیر پیشرفت گفتوگو کردیم.

راه هنرمند، راهی از مرکز جهان هستی به قلب اوست
ماجرای آزاده حسینجانی در دنیای مدیریت هنری از آنجایی شروع میشود که او نمایشگاه را نه یک رویداد ساده و گذرا که یک پروسه عمیق میبیند. او درباره فرایند برگزاری نمایشگاههای هنری و توسعه گروه هنریاش میگوید: «از ایده تا عملیاتی کردن یک طرح نمایشگاهی، در واقع ما با یک پروژه روبهرو هستیم. هر نمایشگاهی به یک پروسه تحقیقاتی نیاز دارد که اگر درست پیش برود، به یک بیانیه خاص و عمیق نمایشگاهی منتج میشود. انتخاب زاویه دید و چشمانداز مناسب، میتواند دیدگاه خاصی را به هنرمندان شرکتکننده بدهد و حتی در خلق اثرشان موثر باشد. این رویکرد، پنجرهای از نور را در برابر دیدگان مخاطبان ایجاد میکند.»
حسینجانی با اشاره به ایده محوری سلسله نمایشگاههای «راه هنرمند» توضیح میدهد: «موضوع چهارمین دوره نمایشگاه ما، درک عمیق همین راه است. راه هنرمند، راهی است از مرکز جهان هستی به قلب او. این راه را باید با معرفت و عشق الهی طی کرد تا بتوان آینهدار این عشق بود. سبزینه وجود هر آدمی نیاز به خاک حاصلخیزی دارد تا گیاه هنر در آن رشد کند. این رشد فردی با آگاهی و تلاشهای روزانه برای فهم عمیقتر اتفاق میافتد.» او تفاوت دورههای مختلف این نمایشگاه را با یک تمثیل زیبا و ملموس بیان میکند:
«تفاوت راه هنرمند با دورههای قبلی در میزان رشد آن است. مثل بذری که میکاریم، جوانه میزند، نهال میشود و کمکم به درختی با شاخسار و سایهسار خاص تبدیل میشود. وقتی شما یک کتاب را برای بار دوم میخوانید، کتاب تغییری نکرده، اما شما عوض شدهاید، رشد کردهاید. در رابطه با انتخاب آثار هم همینطور است؛ در نمایشگاههای ما اثر انتخاب نمیشود، خود هنرمند انتخاب میشود. جهانبینی، چشمانداز و معنای وجودی هنرمند برای ما در اولویت است.»
رسالت هنرمندان فرهیخته، دستگیری از هنرمندان نوپاست
یکی از بحثهای مهم و همیشگی در جامعه هنری، فقدان بسترهای حمایتی از استعدادهای نوظهور و جوانان است. حسینجانی این موضوع را به خوبی درک کرده و برای آن قدمهای عملی و جسورانهای برداشته است. او توضیح میدهد: «یکی از دغدغههای مهم من حمایت از هنرمندان جوان است. ایده نمایشگاه «حس پروانگی» که پیشزمینهای برای «راه هنرمند» شد، از همین نقطه آغاز شد؛ از پیله تا پروانگی. ما از هنرمندانی حمایت کردیم که تا آن زمان در هیچ نمایشگاهی شرکت نکرده بودند. تمامی افرادی که در آن رویداد حضور داشتند، اولین قدم حرفهایشان را در دنیای هنر برمیداشتند و ما این قدم را با هم برداشتیم که جزو افتخارات قلبی من است.»
این هنرمند با لحنی سرشار از احساس از تلفیق تجربه و جوانی در رویدادهایش میگوید: «ما در این مسیر، استادان را در کنار هنرمندان نوپا قرار دادیم. درسته که نمایشگاههای متشکل از اساتید و افراد امضادار کلاس خاص خودش را دارد، اما آیا رسالت یک هنرمند در همین خلاصه میشود؟ از نظر من کسی که از فرهیختگان جامعه است، رسالتش دستگیری از افراد نوپاست.
من این افتخار را دارم که در تمامی نمایشگاههایم تعدادی هنرمند را برای اولین بار معرفی کردهام. با تمام سختیهای فراوانی که در این راه کشیدم هدفم این بود که اگر توانی و اعتباری دارم، از کسانی حمایت کنم که برای ورود به دنیای هنر با چالشهای جدی روبهرو هستند. اگر روزی احساس کنم دیگر در این فضا مفید نیستم، از دنیای هنر خداحافظی خواهم کرد.»
هنرمند برای ادامه فعالیتش نمیتواند از اقتصاد هنر غافل باشد
وقتی از او درباره چالشهای کسب درآمد، فروش آثار و اقتصاد هنر میپرسیم، به یک تناقض بنیادین در روانشناسی هنرمندان اشاره میکند: «این یک چالش جدی است. هنرمندان معمولا درونگرایی خاصی دارند و در خلوت خودشان هنر را معنا میبخشند. تمام این رشد فردی و خلق اثر در خلوت اتفاق میافتد. به همین دلیل تعاملات اجتماعی و ورود به بازار برایشان سخت میشود. هنر واقعی از وجود انسان برمیآید؛ ما آینهدار عشق الهی هستیم، فیلترهای پاکی که عشق الهی از ما عبور کرده و اثری خلق میشود. این اتفاق و این سیر و سلوک معنوی، فقط در خلوت رخ میدهد.»
اما واقعیتهای زندگی، هنرمند را وادار به رویارویی با جامعه و چرخههای مالی میکند. حسینجانی برای حل این تضاد، راهکار جالبی را انتخاب کرده است: «بعد از اینکه در جریان مدیریت گروه هنری قرار گرفتم، احساس کردم این کار باید حرفهایتر انجام شود. من پیشتر ارشد مدیریت تحول خوانده بودم و تصمیم گرفتم مدیریت کسب و کار را نیز ادامه دهم تا علمم را در این رابطه بالا ببرم.
من به مطالعات بینرشتهای اعتقاد عمیقی دارم. یک هنرمند حتی اگر نخواهد نگاه تجاری و بازاری داشته باشد، مجبور است یک چرخه اقتصادی ایجاد کند. لوازم هنری تمام میشوند و باید دوباره خریداری شوند. برای اینکه این چرخه زنده بماند، هنر نباید راکد باشد. هنرمندی که در خلوت خودش بماند شناخته نمیشود؛ باید کارش را در معرض دید قرار دهد تا اگر هنردوستی ارتباط هوشمندانهای با اثر برقرار کرد، آن را خریداری کند و این چرخه به حیات خود ادامه دهد.»
جدال اصالت گالریها با سراب فضای مجازی
در زمانهای که شبکههای اجتماعی پلتفرم اصلی عرضه هنر و دیده شدن شدهاند، نظر او درباره تقابل فضای مجازی و جهان حقیقی قابل تامل است: «فضای مجازی پتانسیل خوبی برای معرفی آثار دارد، اما از نظر من بیشتر حالت یک کاتالوگ و معرفی اولیه را ایفا میکند. گالریها و نمایشگاهها جایگاه پایهای و اصیل خودشان را دارند.
فضای حقیقی همیشه قابل اعتمادتر بوده و حقیقت ماجرا را پوشش میدهد. هیچوقت شبکههای اجتماعی نمیتوانند جایگزین مواجهه حضوری با یک اثر هنری شوند. وقتی شما سبک خاصی دارید، مخاطب با دیدن یک عکس، نمیتواند آن حس واقعی و بافت اثر را درک کند. اعتباری که حضور در فضاهای حقیقی به هنرمند میدهد، با اعتبار مجازی متفاوت است و عیار هنرمند در گالریها مشخص میشود.»
روایت یک گذار؛ از فناوری اطلاعات تا محراب بوم نقاشی
بخش جذاب گفتوگوی ما جایی است که آزاده حسینجانی از مسیر شخصیاش میگوید. مسیری که از فضاهای مهندسی و علمی آغاز شد و به دنیای رنگها ختم گردید: «من از ۲۰ سالگی وارد بازار کار شدم. با وجود اینکه دانشجو بودم و خانوادهام هم با کار کردنم در آن مقطع مخالف بودند، اما به دلیل انرژی زیاد و اعتقادم به انجام فعالیتهای مفید، وارد حوزه فناوری اطلاعات شدم. همزمان کار یاد میگرفتم و پیشرفت میکردم. بعد از آن چون رشته تحصیلیام شیمی بود، وارد صنعت داروسازی شدم و آنجا هم مسیر موفقیتآمیزی را با تلاش فراوان طی کردم.»
اما هنر همیشه در سایه زندگی او حضوری پررنگ داشت: «هنر برای من از کودکی یک عشق بود، یک نیاز ناخودآگاه در کنار درس و کار. هیچوقت فکر نمیکردم وارد تعاملات اجتماعیِ هنر شوم. خلوت هنری من برایم مقدس بوده و هست؛ شبیه به یک محراب. تا اینکه حدود هشت سال پیش، خانمی به نام نگار که ارشد پژوهش هنر داشتند، صفحه مرا پیدا کردند و پیشنهاد حضور در یک نمایشگاه را دادند. من تا پیش از آن هیچوقت پیشقدم نشده بودم. برای اولین بار با استرس زیادی شرکت کردم و اصلاً علاقهای به قرار گرفتن در آن جمع نداشتم. اما با چشم خودم دیدم که دو تابلویی که ارائه داده بودم، چقدر مورد استقبال قرار گرفت و هر دو به فروش رفت.»
این موفقیت ناگهانی مسیر زندگی حرفهای او را تغییر داد: «مدت کوتاهی بعد، به پیشنهاد مدیر گالری، اولین نمایشگاه انفرادیام را برگزار کردم. پس از آن، به واسطه ارتباط با هنرمندان و شنیدن درددلهایشان، احساس مسئولیت کردم. متوجه مشکلاتی شدم که هنرمندان جوان با آن دست و پنجه نرم میکردند. همین احساس وظیفه باعث شد «حس پروانگی» را کلید بزنم. من پا به دنیایی گذاشته بودم که با فضای حرفهای آن آشنایی نداشتم، اما تجربیات سالها کار اجرایی در IT و داروسازی به کمکم آمد تا بتوانم بین خلوت هنری، درونگرایی ذاتیام و مسئولیت اجتماعیام تعادل ایجاد کنم. »
زنانی که با زخمهایشان پیش میروند
در پایان گفتوگو، بحث به جایگاه زنان در عرصه هنر و اجتماع میکشد. حسینجانی با اشتیاق از مفهومی در مدیریت به نام «سقف شیشهای» پرده برمیدارد: «بانوان ذاتا خالقند و وقتی در عرصه هنر قرار میگیرند، شگفتی میآفرینند. اما ما در مدیریت مبحثی داریم به نام سقف شیشهای. سقفی که دیده نمیشود، اما به عنوان یک مانع و محدودیت بالای سر بانوان وجود دارد. در یک محیط کاری، آقایان به راحتی بالا میروند، اما زنان تا یک جایی صعود میکنند و به دلیل موانع قانونی یا عرفی نانوشته، متوقف میشوند. بیرحمانهترین بخش ماجرا این است که چون این سقف نامرئی است، جامعه به راحتی زن را متهم میکند که «تو به اندازه کافی تلاش نکردی»، در حالی که مانع وجود دارد اما دیده نمیشود.»
او که خود سالها در فضاهای مختلف کاری جنگیده است، با بغضی پنهان و احترامی عمیق، تمامقد به افتخار زنان میایستد: «به عنوان زنی که سالها در بازار کار بودهام، به جرات میگویم اگر خانمی در جامعه ما به جایگاهی میرسد، حداقل سه برابر یک مرد تلاش کرده و سختی کشیده است. زنان ما برای اثبات خودشان بارها زمین خوردهاند، بارها زیر پایشان خالی شده و گاها با تیرهایی که به پیکرشان اصابت کرده، زخمی و خسته اما استوار در حال حرکتند. باید برای زنانی که در این شرایط نابرابر تلاش میکنند، اهمیت بیشتری قائل شویم و از آنها حمایت کنیم. من از همینجا ایستاده برای تمام این بانوان دست میزنم و امیدوارم هر روزِ ایران و دنیای هنر ما، روشنتر و عادلانهتر از دیروز باشد.»