تهران شهر مجسمه‌های گمشده!
سال ۱۳۸۹ نیز دست‌کم ۱۲ تا ۱۴ مجسمه شهری تهران ناپدید شدند و سرنوشتشان تاکنون مشخص نشده است
هفت صبح| مجسمه‌ها در ایران گاهی پیش از آنکه فرصت پیدا کنند در حافظه شهروندان جا باز کنند، ناپدید می‌شوند! یک روز سردیسی از میدان و پارکی غیب می‌شود، روز دیگر اثری برنزی از مقابل یک بنای تاریخی به سرقت می‌رود و حالا نوبت به پنج مجسمه ارزشمند از یک گالری رسیده است. ظاهراً در این جغرافیا، آثار هنری هم برای دیده شدن به امنیت نیاز دارند، هم باید برای زنده ماندن در محل نگهداری خود نیز بجنگند. بامداد جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵، پنج مجسمه بزرگ برنزی از آثار محمد فاسونکی از بالکن گالری باشگاه در تهران به سرقت رفتند.
این آثار که در ابعاد بزرگ ساخته شده‌اند، حدود ساعت پنج صبح از محل نگهداری خود خارج شده‌اند. طبق صحبت‌های حسین محسنی، مدیر گالری آرتیبیشن و باشگاه، ارزش اعلام‌شده این مجموعه بیش از ۵۰ هزار دلار برآورد شده است، همچنین تصاویر و مشخصات آثار برای شناسایی و جلوگیری از خریدوفروش آنها منتشر شده‌اند. ماجرا فقط سرقت چند مجسمه نیست؛ مسئله این است که چرا آثار هنری در کشوری که ادعای حمایت از فرهنگ و هنر دارد، تا این اندازه در برابر سرقت آسیب‌پذیرند؟ آیا برای حفاظت از سرمایه‌های هنری سازوکار مشخصی وجود دارد یا امنیت آثار به امکانات محدود هر گالری و میزان حساسیت مدیران آن وابسته است؟
سال ۱۳۸۹ پرونده‌ای که هنوز خاک می‌خورد
برای درک ابعاد ماجرا باید کمی به عقب برگشت؛ به سال ۱۳۸۹، زمانی که تهران با موجی عجیب از ناپدید شدن مجسمه‌های شهری روبه‌رو شد. سردیس شهریار، مجسمه ستارخان، باقرخان، دکتر شریعتی، ابن‌سینا، صنیع خاتم و چند اثر دیگر در فاصله‌ای کوتاه از جایگاه خود ناپدید شدند. گزارش‌های آن زمان از سرقت دست‌کم 12 تا 14 مجسمه در سطح پایتخت حکایت داشتند؛ آثاری که برخی از آنها صدها کیلوگرم وزن داشتند و جابه‌جایی‌شان بدون تجهیزات و برنامه‌ریزی قبلی به‌سادگی امکان‌پذیر نبود.
ابعاد این ماجرا به اندازه‌ای بود که پای شهرداری، پلیس و دستگاه قضایی به میان آمد. حتی درباره جمع‌آوری تعدادی از مجسمه‌ها برای تعمیر و بازسازی یا جابه‌جایی آنها اظهارنظرهایی مطرح شد که با واکنش و تکذیب سخنگوی شهرداری نیز همراه بود. پس از بالا گرفتن اعتراض‌ها و بازتاب گسترده رسانه‌ای، بخشی از این آثار با توضیحاتی مانند تعمیر، مرمت یا انتقال به محل دیگر دوباره به چرخه شهری بازگشتند؛ با این حال، سرنوشت همه مجسمه‌های ناپدیدشده هرگز به‌روشنی مشخص نشد.
این پرونده هنوز یکی از نمونه‌های قابل تأمل در مدیریت شهری و حفاظت از هنرهای عمومی است. بیش از یک دهه از آن اتفاق گذشته، اما همچنان نمی‌توان با اطمینان گفت همه آثار به محل اصلی خود بازگشته‌اند یا سرنوشتشان مشخص شده است. پرسش‌ها همچنان پابرجاست: آن مجسمه‌ها کجا رفتند؟ کدام‌یک واقعاً مرمت یا جابه‌جا شدند و کدام‌یک برای همیشه از دسترس خارج شدند؟ آیا برخی به چرخه خریدوفروش ضایعات فلزی راه پیدا کردند یا سرنوشتی دیگر داشتند؟ مهم‌تر از همه، چرا با وجود حساسیت رسانه‌ای و ورود نهادهای مسئول، هنوز گزارش جامع و شفافی از سرنوشت تمام این آثار منتشر نشده است؟ ظاهراً در این ماجرا، حتی ناپدید شدن مجسمه‌ها هم نتوانست به اندازه کافی ماندگار باشد تا کسی مسئولیت پیدا کردنشان را بر عهده بگیرد.
هنر در محاصره بی‌تدبیری؛ امنیت آثار با چه کسی است؟
سرقت پنج مجسمه از یک گالری، پرسش دیگری را نیز پیش می‌کشد: مسئولیت حفاظت از آثار هنری در فضاهای خصوصی تا کجا بر عهده گالری‌دار است و نهادهای متولی چه نقشی دارند؟ گالری محل نمایش و معامله آثار هنری است و طبیعی است که مسئولیت اولیه حفاظت از مجموعه‌های تحت اختیار خود را بر عهده داشته باشد. با این حال، نبود سازوکارهای حرفه‌ای بیمه، فقدان استانداردهای روشن امنیتی و ضعف نظارت بر بازار آثار هنری، مسئله‌ای فراتر از مسئولیت یک مجموعه خصوصی است.
آثار برنزی به دلیل ارزش مواد اولیه و امکان ذوب شدن، در معرض تهدیدی دوگانه قرار دارند؛ هم ممکن است به عنوان اثر هنری به سرقت بروند و هم به عنوان فلز قابل فروش. این همان نقطه‌ای است که امنیت هنر با اقتصاد غیررسمی و بازار ضایعات پیوند می‌خورد. اگر نظام ثبت و شناسایی آثار، شناسنامه مالکیت، مشخصات فنی و امکان ردیابی معاملات وجود نداشته باشد، پیدا کردن یک اثر سرقت‌شده به کاری دشوار تبدیل می‌شود.
در چنین شرایطی، انتشار تصاویر آثار پس از سرقت، هرچند اقدامی ضروری است، نمی‌تواند جایگزین نظام پیشگیری شود. دوربین‌های مداربسته، سامانه‌های هشدار، ثبت مشخصات آثار، کنترل ورود و خروج و بیمه تخصصی باید به استانداردهای اولیه فعالیت گالری‌های حرفه‌ای تبدیل شوند. از سوی دیگر، نهادهای انتظامی و فرهنگی نیز باید سازوکاری برای ثبت و پیگیری متمرکز آثار هنری مسروقه داشته باشند تا خریدوفروش چنین آثاری در بازار رسمی و غیررسمی با دشواری بیشتری همراه شود.
بیمه آثار هنری؛ حلقه مفقوده بازار هنر ایران
سرقت آثار هنری در ایران فقط حاصل ضعف حفاظت فیزیکی یا بی‌احتیاطی صاحبان مجموعه‌ها نیست؛ بخشی از این بحران را باید در فقدان یک نظام حمایتی جست‌وجو کرد که قرار بوده سال‌ها پیش شکل بگیرد، اما همچنان در پیچ‌وخم وعده‌ها، جلسات کارشناسی و بروکراسی اداری گرفتار است. در حوزه بیمه تخصصی آثار هنری، طی دولت‌های مختلف هیچ اقدام مؤثر، پایدار و قابل قبولی که بتواند خیال هنرمندان، گالری‌داران و مجموعه‌داران را آسوده کند، به سرانجام نرسیده است، موضوعی که هر بار پس از یک سرقت، آتش‌سوزی یا آسیب به آثار مطرح می‌شود و با فروکش کردن حساسیت رسانه‌ای دوباره به فراموشی سپرده می‌شود.
در بازارهای حرفه‌ای هنر، بیمه آثار در زمان نگهداری، نمایش، جابه‌جایی و حضور در نمایشگاه‌ها بخشی از الزامات فعالیت فرهنگی است. یک اثر ممکن است میلیون‌ها دلار ارزش داشته باشد، ولی بدون پوشش بیمه‌ای مناسب، تمام سرمایه هنرمند، مجموعه‌دار یا گالری‌دار با یک حادثه از بین برود. در ایران، حتی هنوز سازوکار شفافی برای ارزش‌گذاری، اصالت‌سنجی و تعیین میزان خسارت آثار هنری وجود ندارد. شرکت بیمه باید بتواند ارزش هنری و تاریخی اثر را در کنار ارزش مواد اولیه آن ارزیابی کند؛ زیرا قیمت یک مجسمه برنزی را نمی‌توان با وزن برنز مصرف‌شده در آن محاسبه کرد. ارزش اثر به هویت هنرمند، اصالت، سابقه نمایش، جایگاه آن در کارنامه هنری و ویژگی‌های منحصربه‌فردش وابسته است.
مسئله اینجاست که این مشکلات سال‌هاست شناخته شده‌اند، درباره آنها جلسه برگزار شده و وعده تدوین دستورالعمل داده شده است، ولی خروجی ملموسی که بتواند به یک نظام بیمه‌ای قابل اتکا تبدیل شود، دیده نمی‌شود. مدیریت فرهنگی در این حوزه نیز بیشتر به واکنش پس از حادثه شباهت دارد تا برنامه‌ریزی پیشگیرانه. گویی باید اثری به سرقت برود یا گنجینه‌ای آسیب ببیند تا دوباره مسئولان به یاد بیاورند که حفاظت از سرمایه‌های هنری نیز بخشی از وظایف آنهاست.
از سوی دیگر، مسئولیت شهرداری‌ها در حفاظت از مجسمه‌های شهری نباید به نصب و رونمایی از آثار محدود شود. هر اثر هنری که در فضای عمومی قرار می‌گیرد، باید دارای برنامه نگهداری، پایش امنیتی، پوشش بیمه‌ای و سازوکار پاسخگویی باشد. تجربه سال ۱۳۸۹ نشان داد که بی‌توجهی به این مسئولیت می‌تواند به ناپدید شدن مجموعه‌ای از آثار ارزشمند منجر شود؛ تجربه‌ای که ظاهراً هنوز برای متولیان فرهنگی و شهری درس‌آموز نبوده است.
سرقت پنج مجسمه محمد فاسونکی نیز نباید چند روز دیگر به یکی از خبرهای فراموش‌شده حوادث فرهنگی تبدیل شود. همان‌طور که سرنوشت بخشی از مجسمه‌های ناپدیدشده تهران همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی مانده، این بار هم خطر آن وجود دارد که پس از مدتی، پرسش‌ها بی‌پاسخ بمانند و مسئولیت‌ها میان نهادهای مختلف دست‌به‌دست شوند. آثار هنری برخلاف خبرها با گذشت زمان دوباره به جای خود بازنمی‌گردند. کشوری که برای ساخت و رونمایی از آثار هنری مراسم برگزار می‌کند، ولی برای حفاظت از آنها برنامه‌ای ندارد، فقط مجسمه‌هایش را از دست نمی‌دهد؛ بخشی از حافظه و سرمایه فرهنگی خود را قربانی بی‌برنامگی می‌کند.
آثار هنری در امان نیستند
گفت‌وگو با حسین محسنی درباره سرقت آثار محمد فاسونکی
سرقت پنج مجسمه برنزی از گالری باشگاه، پرسش‌هایی فراتر از یک دستبرد معمولی ایجاد کرده است؛ از انگیزه سارقان و امکان فروش آثار گرفته تا وضعیت بیمه و مسئولیت نهادهای متولی. حسین محسنی، مدیر گالری آرتیبیشن و گالری باشگاه و دبیر و عضو هیئت‌مدیره انجمن گالری‌داران تهران، در این گفت‌وگو از جزئیات پیگیری سرقت، دشواری معامله آثار هنری مسروقه و مشکلات ساختاری بیمه در ایران می‌گوید. به اعتقاد او، نبود سازوکار تخصصی برای ارزش‌گذاری و بیمه آثار، حتی مجموعه‌های بزرگ و مهم کشور را نیز در موقعیت آسیب‌پذیر قرار داده است.
سرقتی که پرسش‌های زیادی ایجاد کرد
محسنی درباره احتمال انگیزه سارقان برای سرقت این پنج مجسمه می‌گوید: «در تصاویر دوربین‌های مداربسته چند نکته قابل تأمل وجود دارد. در آن ساختمان وسایل دیگری هم بوده که امکان سرقت آنها وجود داشته است؛ از جمله موتورسیکلت و تجهیزات دیگر. با این حال، سارقان مشخصاً سراغ مجسمه‌ها رفته‌اند. همین موضوع باعث می‌شود شیوه سرقت کمی مشکوک به نظر برسد و این احتمال مطرح شود که خود آثار هنری هدف اصلی بوده‌اند، نه لزوماً ارزش فلز به‌کاررفته در آنها. البته در این مرحله نمی‌توان درباره انگیزه سارقان با قطعیت اظهارنظر کرد.»
او در ادامه به ارزش مادی برنز این آثار نیز اشاره می‌کند: «هر مجسمه حدود ۸۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم وزن دارد. حتی اگر فرض کنیم سارقان فقط به قصد استفاده از ارزش فلز برنز این کار را انجام داده باشند، مجموع ارزش برنز حاصل از ذوب این پنج مجسمه، با محاسبات تقریبی، می‌تواند 800میلیون حدود یک میلیارد تومان باشد. البته این عدد فقط برآورد ارزش فلز است و با ارزش واقعی هنری و اصالت آثار قابل مقایسه نیست.» یکی از پرسش‌های مهم، امکان فروش این آثار در بازار داخلی یا انتقال آنها به خارج از کشور است. محسنی معتقد است فروش حرفه‌ای یک اثر هنری، به‌ویژه اثری که سابقه نمایش و عرضه مشخصی دارد، به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
او می‌گوید: «اگر خریدار آشنایی نسبی با بازار هنر داشته باشد، با بررسی گواهی اصالت، مشخصات اثر، ابعاد و سابقه ارائه آن می‌تواند متوجه شود که مجسمه از کجا آمده است. ما اطلاعات آثار، نسخه‌ها و مشخصات آنها را در اختیار رسانه‌ها قرار داده‌ایم تا امکان شناسایی وجود داشته باشد. این مجسمه‌ها در چند محل عرضه شده‌اند و سوابقشان قابل بررسی است. بنابراین فروش حرفه‌ای آنها، چه در بازار داخلی و چه در خارج از کشور، با دشواری همراه خواهد بود؛ زیرا برای معامله یک اثر هنری در بازار معتبر، ارائه گواهی اصالت و مشخصات و پیشینه اثر اهمیت زیادی دارد.»
با این حال، او احتمال فروش به خریداران ناآشنا را منتفی نمی‌داند و توضیح می‌دهد که ممکن است سارقان آثار را به افرادی عرضه کنند که شناخت تخصصی از هنر ندارند و مجسمه را به چشم یک وسیله دکوراتیو یا کالایی با ارزش فلزی می‌بینند. چنین خریدارانی ممکن است حتی مبلغ قابل توجهی نیز برای خرید اثر بپردازند. از سوی دیگر، انتقال آثار به خارج از کشور نیز سناریویی است که نمی‌توان بدون بررسی‌های پلیسی درباره آن اظهارنظر قطعی کرد.
پیگیری پلیسی و امید به شناسایی سارقان
مدیر گالری باشگاه درباره اقدامات انجام‌شده برای شناسایی عاملان سرقت می‌گوید: «بخشی از دوربین‌های داخل ساختمان در زمان حادثه از دسترس خارج شده بودند و امکان ثبت تصاویر کامل وجود نداشت. با این حال، از چند محل و ساختمان مجاور تصاویر دوربین‌های مداربسته را پیگیری کرده‌ایم. برای دریافت این تصاویر به مکاتبه و نامه پلیس نیاز داشتیم و بخش مهمی از پیگیری‌های ما نیز به همین موضوع اختصاص پیدا کرده است.» او ادامه می‌دهد: «در حال حاضر تصاویری از دو نفر در اختیار داریم و تلاش می‌کنیم با بررسی دوربین‌های اطراف، وسیله نقلیه و پلاک احتمالی آنها را شناسایی کنیم تا اطلاعات تکمیلی در اختیار پلیس قرار بگیرد. امیدواریم این پیگیری‌ها هرچه زودتر به نتیجه برسد و آثار نیز سالم پیدا شوند.»
بیمه‌ای که هنوز با ماهیت هنر آشنا نیست
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این گفت‌وگو، مسئله بیمه آثار هنری است؛ موضوعی که به گفته محسنی، سال‌هاست در انجمن گالری‌داران و میان فعالان هنرهای تجسمی مطرح می‌شود، ولی هنوز به راهکاری عملی و فراگیر نرسیده است.او توضیح می‌دهد: «مشکل اصلی این است که آثار هنری هم مسئله اصالت دارند و هم ارزش‌گذاری آنها پیچیده است. شرکت‌های بیمه نیز با تعداد محدودی از این آثار و بازار نسبتاً کوچک آن مواجه‌اند و هنوز سازوکار مناسبی برای این حوزه شکل نگرفته است. از طرف دیگر، آثار هنری جایگزین‌پذیر نیستند. فرض کنید تابلویی از سهراب سپهری در آتش‌سوزی از بین برود؛ شرکت بیمه نمی‌تواند با پرداخت مبلغی، همان اثر را دوباره به مالک برگرداند. حتی اگر خسارت مالی پرداخت شود، اصل اثر دیگر وجود ندارد.»
به گفته او، بیمه آثار هنری باید تفاوت میان خسارت مالی و فقدان یک اثر منحصربه‌فرد را به رسمیت بشناسد. در سال‌های اخیر گروه‌هایی برای تدوین دستورالعمل‌های مربوط به اصالت‌سنجی و ارزش‌گذاری آثار وارد این حوزه شده‌اند تا شرکت‌های بیمه بتوانند با معیارهای روشن‌تری فعالیت کنند؛ با این حال، روندهای اداری و دولتی بسیار طولانی است و این موضوع هنوز به یک راهکار اجرایی فراگیر تبدیل نشده است.
محسنی در بخش دیگری از صحبت‌هایش به وضعیت موزه هنرهای معاصر تهران اشاره می‌کند و می‌گوید حتی مجموعه‌های بزرگ و مهم کشور نیز با مشکل بیمه آثار روبه‌رو هستند. به اعتقاد او، باید میان بیمه ساختمان و بیمه تخصصی گنجینه هنری تفاوت قائل شد؛ زیرا بیمه یک بنا لزوماً به معنای پوشش خسارت آثار نگهداری‌شده در آن نیست. او تأکید می‌کند: «بیمه آثار هنری در کشور ما هنوز با مشکلات جدی روبه‌روست. این موضوع فقط به گالری‌های خصوصی مربوط نمی‌شود و مجموعه‌های بزرگ و موزه‌ها نیز باید برای آن راهکار مشخصی داشته باشند.»
