قمار از روی نیمکت مدرسه | وقتی شرطبندی جای درس را گرفت
برخی دانشآموزان ابتدا برای سرگرمی وارد میشوند و بردهای نخست به ادامه بازی ترغیب میشوند اما با افزایش باختها برای جبران پول ازدسترفته دوباره وارد شرطبندی میشوند
هفت صبح| گاهی ماجرا با یک لینک شروع میشود. نه با قمارخانهای در گوشه شهر، نه با پول زیادی که روی میز گذاشته شده، بلکه با لینکی که در یک صفحه مجازی دیده میشود. بعد هم در یک گروه برای دانشآموزی فرستاده میشود یا از دوستی به دوست دیگر میرسد. دیگر خبری از آن تصویر قدیمی قمار، پشت درهای بسته و دور از چشم خانواده نیست. حالا چند لمس روی صفحه گوشی کافی است تا گزینههای مختلف شرط بندی مقابل چشم یک نوجوان قرار بگیرد. از پیشبینی نتیجه مسابقه گرفته تا بازیها و انتخابهای دیگری که هر کدام وعده پول بیشتری میدهند.
چیزی که ممکن است برای یک دانشآموز فقط کنجکاوی، سرگرمی یا امتحان کردن شانس بهنظر برسد، میتواند شروع ورود به دنیایی باشد که بیرون آمدن از آن همیشه به سادگی ورودش نیست. نگرانی درباره ورود دانشآموزان به دنیای شرط بندی حالا جدیتر از یک هشدار معمولی است. مسئولان آموزشوپرورش بارها درباره پیامدهای این سایتها و ضرورت مراقبت خانوادهها هشدار دادهاند و حتی در آزمونهای غربالگری دانشآموزان نیز پرسشهایی درباره مواجهه با سایتهای شرط بندی و قمار مطرح شده است. نشانهای از اینکه این موضوع به یکی از آسیبهایی تبدیل شده که باید آن را دید و دربارهاش پرسید. با این حال، هنوز آمار رسمی و جامعی از تعداد دانشآموزانی که وارد این فضا شدهاند، وجود ندارد.
جایی که هنوز عدد نداریم
اگر قرار باشد بفهمیم این اتفاق در ایران تا چه اندازه میان دانشآموزان رواج پیدا کرده، خیلی زود به یک جای خالی میرسیم. جایی که باید یک عدد روشن وجود داشته باشد اما هنوز چنین عددی در دست نیست. با وجود هشدارهایی که درباره مواجهه نوجوانان با سایتها و بسترهای شرطبندی مطرح شده، آمار رسمی و سراسری که نشان دهد چه تعداد یا چه درصدی از دانشآموزان ایرانی وارد این فضا شدهاند، منتشر نشده است. پژوهشهای موجود بیشتر به ابعاد روانی، اجتماعی و رفتاری قمار آنلاین یا گروههای سنی جوانتر پرداختهاند و نمیتوان نتایج آنها را به کل دانشآموزان کشور تعمیم داد.
با این حال، نبود عدد به معنای نبود نشانه نیست. اظهارنظرهای تخصصی اخیر درباره قمار آنلاین در ایران از کاهش سن شروع این رفتار به حدود ۱۵سالگی خبر میدهند. سنی که بسیاری از نوجوانان هنوز دانشآموزند. درباره تعداد کاربران فعال در بسترهای قمار آنلاین کشور نیز اعداد قابل توجهی مطرح شده اما این آمار مربوط به کل کاربران است و نمیتوان آن را به دانشآموزان نسبت داد.
شاید همینجا یکی از مهمترین ابهامهای ماجرا شکل میگیرد. چند دانشآموز فقط لینک یک سایت را دیدهاند؟ چند نفر وارد آن شدهاند؟ چند نفر برای نخستین بار پول گذاشتهاند و چند نفر این کار را تکرار کردهاند؟ پاسخ این سوالها یکی نیست، همانطور که مواجهه با شرطبندی، شرطبندی کردن و قمار مشکلزا یک معنا ندارند. ایران هنوز برای این تفکیک، یک تصویر آماری جامع در اختیار ندارد.
خلأیی به اندازه یک جهان
اما این خلأ آماری فقط مختص ایران نیست که بتوان آن را به حساب نبود داده در کشور گذاشت. در بخشهای دیگری از جهان، پژوهشگران سالهاست تلاش میکنند اندازه این رفتار را در میان نوجوانان اندازهگیری کنند و اعداد بهدستآمده نشان میدهد فاصله میان نوجوانان و بازار شرطبندی آنلاین، در بسیاری از کشورها کمتر از چیزی است که شاید تصور شود.
به بیانی در نقاط مختلف جهان، دسترسی نوجوانان به شرطبندی آنلاین به موضوعی جدی تبدیل شده و آمارهای منتشرشده از ابعاد متفاوت این پدیده خبر میدهند. در آرژانتین، بر اساس دادههای یونیسف در سال ۲۰۲۵، یکچهارم نوجوانان گفتهاند دستکم یکبار شرطبندی کردهاند. ۴۷ درصد نیز با پلتفرمها و برنامههای قمار آنلاین آشنا بودهاند.
در اروپا نیز تصویر چندان متفاوت نیست. نتایج پیمایش سال ۲۰۲۴ در ۳۷ کشور و با مشارکت بیش از ۱۱۳هزار دانشآموز ۱۵ و ۱۶ ساله نشان میدهد ۲۳ درصد آنها در ۱۲ ماه گذشته با پول قمار کردهاند و ۱۴ درصد تجربه قمار آنلاین داشتهاند. در میان دانشآموزانی که قمار کردهاند، ۸.۹ درصد نیز نشانههایی از قمار مشکلزا داشتهاند. نگاهی به روند این آمار، بخش مهمتری از ماجرا را نشان میدهد. سهم دانشآموزانی که در اروپا قمار آنلاین را تجربه کردهاند، از ۷.۹ درصد در سال ۲۰۱۹ به ۱۴ درصد در سال ۲۰۲۴ رسیده است؛ یعنی تقریبا دو برابر شده است. در همین مدت، افزایش قمار آنلاین در میان دختران حتی بیشتر بوده و از ۲.۷ به ۸.۷ درصد رسیده است.
ورود به شرطبندی از مسیر یک دوست
همهچیز برای مسعود از یک سوال شروع شد: دوست صمیمیاش با گوشی تلفن همراهش چه کار میکند؟ او تقریبا همیشه گوشی به دست داشت. در مدرسه، خانه و حتی در مسیر رفتوآمد. مسعود هر بار سوال میکرد، جواب روشنی نمیگرفت. کنجکاویاش بیشتر شد و آنقدر پیگیر شد تا بالاخره دوستش درباره گروهی از بچههای مدرسه برایش گفت. گروهی که در آن لینک سایتهای شرطبندی منتشر میشد. مسعود، ۱۶ ساله، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید بعد از اینکه درباره این گروه فهمید، خودش هم وارد سایتهای شرطبندی شد.
ابتدا فقط برای سرگرمی بازی میکرد اما چند بار برنده شدن باعث شد بیشتر به بازی ادامه دهد. بعد از مدتی پولهایش را از دست داد و مدام باختهایش بیشتر شد. به همین دلیل تلاش کرد با ادامه شرطبندی آنها را دوباره به دست بیاورد. وقتی پول توجیبی مسعود تمام شد، متوجه شد در همان گروه میتواند از اضافه کردن افراد جدید هم پول دریافت کند. او هم دانشآموزانی را که میدانست در سایتهای شرطبندی فعالیت میکنند، به گروه اضافه کرد. اما هنوز به گفته خودش به جز چند بار اول، دوباره نتوانسته برد را تجربه کند.
وقتی شرطبندی جای درس را گرفت
زیبا، ۱۵ساله و از دانشآموزان ممتاز مدرسه است. مدتی بود دوستانش را میدید که چند نفره دور هم جمع میشوند و هر کدام پس از چند دقیقه کار با گوشی تلفن همراه، واکنش متفاوتی نشان میدهند. یکی ناگهان فریاد میزند و دیگری از ناراحتی گریه میکند. این رفتارها برای زیبا عجیب بود و کنجکاوش کرد که بداند دوستانش در گوشی چه کاری انجام میدهند.
زیبا در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید پس از پرسوجو، دوستانش درباره شرطبندی برای او توضیح دادند. آنها به او میگفتند که دانشآموز زرنگ مدرسه است و چنین کارهایی با او تناسب ندارد. همین حرفها، به گفته زیبا، باعث شد از روی لجبازی تصمیم بگیرد وارد این فضا شود و به دوستانش نشان دهد که میتواند چنین کاری را هم انجام دهد.
او ابتدا وارد سایتهای شرطبندی شد و در دو سه ماه نخست بیشتر اوقات برنده بود. همین بردها باعث شد حضورش در این فضا ادامه پیدا کند اما بعد شرایط تغییر کرد. باختها شروع شد و بهتدریج درس و مدرسه هم برایش اهمیت قبلی را از دست داد. زیبا میگوید برای ادامه بازی و جبران باختها، بارها از دیگران پول قرض گرفته است. حالا بخش دیگری از انگیزه او برای ادامه شرطبندی، پرداخت همین بدهیهاست اما هر بار که برای جبران پولهای از دسترفته دوباره بازی میکند، بیشتر میبازد.
وقتی شرطبندی از یک کنجکاوی شروع میشود
آشنایی دانشآموزان با شرطبندی، به گفته میلاد نوروزی، اتفاق تازهای نیست و در سالهای اخیر نشانههای آن در برخی مدارس دیده شده است. با این حال، هنوز پژوهش رسمی و سراسری از سوی آموزشوپرورش که نشان دهد چه تعداد از دانشآموزان درگیر این مسئله هستند، منتشر نشده است. نوروزی، کارشناس آموزشی و عضو شورای مرکزی سازمان معلمان ایران که در این مورد پژوهشهای فراوانی کرده است، در گفتوگو با «هفتصبح» میگوید آنچه درباره افزایش گرایش دانشآموزان به شرطبندی میتوان گفت، بیشتر بر اساس مشاهدات میدانی است و نمیتوان از آن یک آمار سراسری استخراج کرد. این مسئله در مدارس مختلف و میان گروههای متفاوت دانشآموزی دیده میشود و نمیتوان منطقه یا شهر مشخصی را به عنوان کانون اصلی این رفتار معرفی کرد.
او معتقد است آشنایی با شرطبندی از طریق فضای مجازی در میان دانشآموزان رشد قابل توجهی را داشته است، مگر اینکه شرایط خانوادگی یا محیط رشد یک نوجوان مانع از مواجهه او با این فضا شده باشد. یکی از شکلهای قدیمیتر این رفتار در میان دانشآموزان، شرطبندی روی نتیجه مسابقات فوتبال بوده و همین موضوع به مرور راه ورود برخی نوجوانان به سایتهای شرطبندی شده است.
نوروزی درباره دلیل جذابیت این فضا برای نوجوانان، به هیجان این دوره سنی اشاره میکند، اما آن را تنها عامل نمیداند. به گفته او، تصور به دست آوردن پول زیاد با مبلغی اندک و وسوسه کسب سود سریع، میتواند نوجوان را بیشتر درگیر کند. از طرف دیگر، تاثیرپذیری نوجوانان از دوستان و همسالان هم نقش مهمی دارد. نوروزی میگوید گاهی همین تصور که «دوستم وارد این مسئله شده، چرا من نشوم؟» باعث میشود نوجوان برای متفاوت نبودن از جمع، وارد تجربهای شود که پیش از آن قصدش را نداشته است.
وقتی برد نوجوان را به ادامه راه میکشاند
مسئله به گفته نوروزی فقط ورود اولیه نیست. بخشی از خطر از جایی آغاز میشود که نوجوان، نخستین بردهای خود را تجربه میکند. او توضیح میدهد که بسیاری از دانشآموزان در ابتدای ورود، آگاهی کافی از پیامدهای مالی و رفتاری شرطبندی ندارند و ممکن است ابتدا احساس کنند این کار برایشان سودآور است. همین احساس سودآوری میتواند فرد را به تدریج وارد چرخهای کند که بیرون آمدن از آن دشوار شود.
نوجوانی که ابتدا با مبلغی کم شروع کرده، ممکن است بعد از باخت برای جبران پول از دسترفته دوباره شرطبندی کند و در ادامه برای تامین پول، از خانواده، دوستان یا دیگران کمک بگیرد. در این شرایط، فقط ممنوع کردن یا ترساندن دانشآموزان کافی نیست. اقدامات قانونی و بازدارنده لازم است اما در کنار آنها باید آگاهیبخشی و آموزش جدی گرفته شود. هم برای دانشآموزان و هم برای خانوادهها و مسئولان مدارس.
به گفته این کارشناس آموزشی، حتی برخی والدین و مسئولان مدرسه ممکن است با جزئیات این فضا، اصطلاحات مربوط به شرط بندی و شیوه فعالیت این سایتها آشنایی کافی نداشته باشند. به همین دلیل، نمیتوان از آنها انتظار داشت بدون شناخت مسئله، راهکار موثری برای مقابله با آن پیدا کنند.او همچنین معتقد است نباید مسئولیت را فقط متوجه خانواده یا مدرسه دانست. میان ارزشها و شیوه تربیتی خانواده و مدرسه در برخی موارد هماهنگی وجود ندارد و هر دو نهاد باید در زمینه آگاهیبخشی نقش خود را ایفا کنند.
نوروزی میگوید که گاهی موضوعاتی مانند شرط بندی به دلیل نگرانی از ایجاد کنجکاوی بیشتر، در مدرسه به عنوان یک موضوع حساس یا حتی تابو مطرح نمیشوند، در حالی که سکوت درباره یک آسیب لزوما مانع مواجهه نوجوان با آن نمیشود. اقدامات سلبی، آموزش، آگاهیبخشی و نظارت باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند. چراکه برخورد بازدارنده با نوجوانان ممکن است در برخی موارد نتیجه معکوس داشته باشد و مقاومت آنها را بیشتر کند.
وقتی صفحه گوشی خاموش میشود
چند دقیقه بیشتر طول نمیکشد. صفحه گوشی روشن است، عددها بالا و پایین میروند و نوجوان چشم به نتیجهای دوخته که قرار است چند لحظه خوشحالش کند یا پولی را از او بگیرد. شاید چند دوست هم کنارش باشند. یکی با دیدن برد فریاد بزند و دیگری از باختش عصبانی شود. اما وقتی صفحه خاموش میشود، ماجرا تمام نشده است. برای بعضیها تازه از همانجا شروع میشود. پولی که از دست رفته، بردی که باید جبرانش کند و وسوسهای که میگوید یک بار دیگر امتحان کن.
اینجاست که شرط بندی جایی خطرناک میشود که دیگر هدف، بردن نیست. جبران باخت است. نوجوانی که یکبار برای سرگرمی وارد شده، ممکن است بار دوم برای پس گرفتن پولش برگردد، بار سوم برای جبران باخت قبلی و بار بعد برای پرداخت بدهیهایی که از همین مسیر ساخته شدهاند. آنوقت دیگر یک لینک ساده یا چند دقیقه خیره شدن به صفحه گوشی نیست. پای پول توجیبی، قرض، درس، اعتماد خانواده و آینده نوجوان وسط آمده است. بازی از جایی تمام میشود که نوجوان دیگر برای بردن بازی نمیکند. برای فرار از باخت قبلی ادامه میدهد.
