باک بنزین و انبار نارضایتی
فداحسین مالکی: از آقای پزشکیان میخواهیم مانع سخنان غیرمسئولانه برخی مقامات دولت شود منصور حقیقتپور: باید بهگونهای عمل کنیم که نیازهای روزمره مردم به بحران امنیتی تبدیل نشود
هفت صبح| دولت به تازگی تصمیمات تازهای برای مدیریت سوخت در کشور اتخاذ کرده است؛ از جمله آنکه بناست کارتهای سوخت جایگاهها حذف شود و بنزین با سه نرخ و سه میزان ۶۰ لیتر با بهای هزار و ۵۰۰تومان، ۵۰ لیتر با بهای ۳هزار تومان و ۵۰ لیتر با بهای ۱۰ هزار تومان صرفا از طریق کارت سوخت شخصی افراد عرضه شود. به بیان دیگر مردم بعد از این تنها ۱۶۰ لیتر بنزین در اختیار خواهند داشت و بیش از آن بنزینی در اختیارشان قرار نمیگیرد.
نکته دیگر آن است در استانهایی که طرح اخیر در آنها اجرایی شده است، بنزین سوپر نیز عرضه میشود اما نه با بهایی حتی نزدیک به این تعداد، بلکه با قیمت لیتری ۱۱۰ هزار تومان. یعنی هر کس که ۱۶۰ لیترش به پایان رسید میتواند بنزین بزند اما برای مثال برای ۳۰ لیتر بنزین که کمتر از یک باک پر است، باید ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان پول پرداخت کند. عددی که بسیار بالاست.
روایت قائمپناه
جعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور چند روز پیش در تشریح وضعیتی که پیش خواهد آمد گفته بود: «امروز یارانه سوخت ایران به عراق، افغانستان و پاکستان منتقل میشود. وقتی قیمت هر لیتر بنزین در پاکستان به 260هزار تومان میرسد، قاچاق حتی هزار لیتر سوخت نیز برای قاچاقچی صرفه اقتصادی دارد و همین اختلاف قیمت، انگیزه خروج غیرقانونی سوخت از کشور را افزایش میدهد.
یکی از تصمیمات در دست پیگیری، جمعآوری تدریجی کارتهای آزاد سوخت جایگاهها در استانهای مختلف کشور است؛ چراکه این کارتها از عوامل زمینهساز سوءاستفاده و قاچاق سوخت هستند. چند صد یا چند هزار خودروی نیسان آبی وجود دارند که کار آنها جمعآوری سوخت و انتقال آن به مناطق مرزی برای خروج از کشور است. این طرح هماکنون در ۱۱ یا ۱۲ استان اجرا شده و بهتدریج استانهای دیگر، از جمله استانهای همجوار هرمزگان نیز مشمول آن خواهند شد. هدف این است که امکان انتقال سوخت از یک استان به استان دیگر با استفاده از کارتهای آزاد جایگاهها و سوءاستفاده از سهمیهها محدود شود».
قائمپناه درست میگوید و قاچاق سوخت در کشور وجود دارد و باید جلوی آن گرفته شود اما او و دولت یک موضوع مهم را نادیده میگیرند؛ آنکه برای جلوگیری از سوخت زندگی روزمره مردم مختل میشود و عملا امکان رفتوآمد عادی مردم سلب میشود. در این روزها برخی در نقد اینکه برای جلوگیری از قاچاق سوخت گفتند که دولت برای اصلاح ابرو، چشم را کور میکند! به این معنا که برای جلوگیری از قاچاق سوخت، یک آسیب بزرگ ملی به وجود میآورد و همه مردم را گرفتار مسئله بنزین میکند. از سوی دیگر برخی مطرح کردند که آیا مبادی عبور و خروج کشور مشخص نیست و نمیتوان جلوی قاچاق را گرفت و تنها راه در مضیقه قرار دادن مردم است؟ و چرا دولت سازوکاری برای کشف و برخورد با قاچاقچیان اتخاذ نمیکند؟
روایت سقاب اصفهانی
اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت انرژی نیز در تشریح طرح اخیر دولت اعلام کرد که با توجه به مشکلات موجود در تأمین سوخت، مردم نباید مانند گذشته به کارتهای سوخت جایگاهها متکی باشند و لازم است برای مصرف بنزین، بهویژه در زمان سفر، برنامهریزی کنند. او گفت که «مردم میتوانند به هرجا که میخواهند سفر کنند، هر کجای کشور هم بروند از این میزان سوختی که در کارتشان هست، میتوانند استفاده کنند. این سوخت سهمیه اولش تا سه ماه قابل ذخیره است، یعنی من اگر برنامه سفری دارم باید از قبلش پیشبینی کنم، اگر برنامه سفری دارم سوخت را ذخیره کنم و میتوانم بروم به استان جنوبی یا مشهد.
فقط مسئله این است که کارت جایگزین یعنی کارت جایگاهی نیست. من باید کیلومتری که میخواهم بروم و سفری که میخواهم بروم را برنامهریزی کنم، دیگر نمیتوانم بگویم میروم مشهد وسطش شاهرود یا فلان جا هم میروم اینگونه دیگر نمیشود باید برنامهریزی کنند. آن چیزی که در مسیر باید توجه داشته باشند این است که کارت جایگاهی فعلا در بعضی استانها جمع شده است. ما واقعا مشکل تأمین داریم، الان شرایط تأمین طوری نیست که مدل قبل جلو برویم، اگر این مدل جلو برویم ممکن است با یک پدیدهای یک سری جایگاهها خاموش شوند».
سخنان سقاب اصفهانی نیز دارای اشکال است. به نظر میرسد که او واقعیتر از قائمپناه سخن میگوید و صراحتا دلیل این طرح را کمبود سوخت در کشور عنوان کرد اما در راهکاری که برای مردم ارائه میدهد، میگوید مردم اگر میخواهند مسافرت بروند، سهمیه ۶۰ لیتر اول را ذخیره کنند و نمیگوید ذخیره آن ۶۰ لیتر یعنی آنکه مثلا از سه ماه قبل دست به خودروی خود نزنند زیرا تا وقتی آن ۶۰لیتر مصرف نشود، دو سهمیه ۵۰ لیتری بعدی فعال نمیشود! سهمیه ۳ هزار و ۱۰ هزار تومانی نیز که قابل ذخیره نیست. سخنان سقاب اصفهانی بیش از آنکه راهکاری واقعی برای مردم باشد، به نوعی باعث عصبانی شدن مردم شده است زیرا نه واقعی است نه همدلانه.
روایت عارف و یک نماینده سابق
البته فعلا مشخص نیست که سرنوشت بنزین در کشور همانطوری است که سقاب اصفهانی و قائمپناه میگویند یا خیر؛ چه آنکه روز گذشته احمد امیرآبادی فراهانی، نماینده پیشین مجلس در پستی در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «با یکی از مسئولان ارشد وزارت نفت صحبت میکردم. سخنان دکتر سقاب اصفهانی را تکذیب کرد و گفت کارت سوخت جایگاههای بنزین جمعآوری نمیشود». او در ادامه خطاب به سقاب اصفهانی نوشته است: «دکتر لطفا حرف نزن، مصاحبه نکن، روی مخ مردم نرو!»
با استناد به ادعای امیرآبادی فراهانی میشود چنین برداشت که طرح مذکور آن طور که مطرح شده، اجرا نخواهد شد؛ چنانکه محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور نیز روز گذشته اعلام کرد: «گاهی در حاشیه برخی جلسات، مسائلی مطرح میشود که الزاما راهبرد و تصمیم دولت نیست. تقاضای من از همکاران در دولت این است که حتی وقتی دولت در آستانه اتخاذ تصمیمی قرار دارد، اما هنوز آن تصمیم نهایی نشده است، درباره آن صحبت نکنند. تا پیش از تصمیمگیری نهایی، ممکن است تصمیمات کارگروهها یا کمیتهها اصلاح شوند یا تغییر کنند؛ بنابراین نباید موضوعاتی را که هنوز قطعی نشدهاند، بهعنوان تصمیم رسمی دولت مطرح کرد».
احتمال وقوع ناآرامیها و تنشهای داخلی
همه اینها در حالی مطرح میشود که به هر حال اکنون در چندین استان کشور طرحی که قائمپناه و سقاب اصفهانی از آن یاد میکنند، در حال اجراست و در ۱۱ تا ۱۲ استان کارت سوخت جایگاهها حذف شده است اما موضوع فرای اینهاست و چه طرح نهایی آنی باشد که قائمپناه و سقاب میگویند یا آن طرح تغییریافتهای باشد که عارف مطرح میکند، اکنون مردم احساس نگرانی شدید از وضعیت بنزین در کشور دارند و به گفته کارشناسان سیاسی و اجتماعی این شرایط میتواند بار دیگر باعث شکلگیری اعتراضاتی در کشور و به وجود آمدن ناامنیهای گسترده شود.
دولت در محاسبات خود توجه ویژهای بر دخل و خرج خود دارد و میخواهد با همین منابع موجود مدیریت سوخت را ساماندهی کند اما در این میان نسبت به پیامدهای اجتماعی آن بیتوجه است. دولت پزشکیان با تجربهای که از آبان سال ۹۶ وجود دارد، سعی میکند تصمیمات بنزینی را به صورت ناگهانی به مردم اعلام میکند و تصورش آن است که در این صورت مردم به خیابان نخواهند آمد اما مسئله این روزها حتی با سال ۹۶ متفاوت است زیرا با طرحی که از سوی مقامات دولت اعلام شده، دیگر نه بحث گرانی قابل پذیرش بنزین، بلکه بحث بیبنزینی مطرح میشود؛
به این معنا که مردم تصور میکنند پس از اتمام سهمیه کارت سوختشان باید خودرویشان را در پارکینگ خانه بگذارند تا سر ماه. این وضعیت برای طیف گستردهای از مردم که در پی فشارهای شدید اقتصادی ناچار به مسافرکشی شدهاند، وضعیت را بدتر و سختتر میکند و حتی اگر تاکسیهای اینترنتی سهمیهای برای رانندگان خود در نظر بگیرند، باز هم کفاف کار روزمره و عادی رانندگان را نخواهد داد. در این وضعیت مردم چه غافلگیر بشوند و چه نشوند، ممکن است دست به اعتراضات خیابانی بزنند و باز هم آن اعتراضات به ناامنی منجر شود و هزینههای سنگینی به بار آورد.
احتمال وقوع جنگ ترکیبی
هر ناآرامیای در شرایط کنونی به شدت متفاوت از گذشته خواهد بود زیرا اکنون آمریکا و اسرائیل به صراحت اعلام کردهاند که منظر وقوع تنش داخلی در ایراناند. به گفته برخی کارشناسان نظامی اکنون آمریکا و اسرائیل در پی راهانداختن جنگی ترکیبی در ایراناند؛ به این معنی که با وقوع هر نوع تنشی در داخل، از یک سو نیروهای تجزیهطلب و ضد ایران را وارد کشور کنند و از سوی دیگر حملات هوایی و ترور مقامات را در دستور کار خود بگذارند؛ به ویژه آنکه اکنون نتانیاهو حیات سیاسی خود را در گرو آغاز جنگی تازه میبیند. نکته عجیب در این میان آن است که دولت در چنین شرایطی مدام بر موضوع بنزین تأکید میکند و گویی شرایط کشور را به قدری عادی میبیند که باید مدیریت سوخت را به هر قیمتی بر اساس طرح دلخواه خود پیش ببرد!
مسئله دیگر آن است که دولت مشخص نمیکند که به هر حال بنزین در کشور وجود دارد یا خیر؟ اگر بنزین به قدر کافی نیست چرا یک نرخ چهارمی یعنی بنزین سوپر ۱۱۰ هزار تومانی نیز مطرح است؟ این نرخ سرسامآور باعث میشود مردم در کنار تحمل فشارهای اقتصادی و بیبنزینی، نوعی تبعیض را نیز احساس کنند و تصور کنند که در این شرایط نیز اگر در ازای هر لیتر ۱۱۰ هزار تومان پول بدهی، باک خودرویت پر خواهد بود!
این احساس تبعیض نیز بر دامنه نارضایتیها میافزاید و دولت باید توضیح دهد اگر بنزین ۱۱۰ هزار تومانی به مقدار نامحدود وجود دارد، چرا با توزیع عمومی آن و رسیدن به یک نرخ معقول مانند ۳۰ هزار تومان شرایط را برای همه یکسان نمیکند؟ همه این پرسشها باعث میشود که یک زنگ خطر بزرگ وجود داشته باشد؛ آنکه در شرایط حساس کنونی که سایه جنگ هنوز بر سر کشور گسترده است، هر تصمیم حاشیهسازی در حوزه بنزین میتواند به یک بحران سیاسی-اجتماعی بزرگ تبدیل شود.
واکنش تند مجلس به سقاب اصفهانی و یک مقام وزارت نفت
فداحسین مالکی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس و نماینده زاهدان، در پاسخ به این پرسش که آیا طرحهای اخیر دولت در موضوع بنزین و مصاحبههای مقامات دولتی بر این موضوع باعث ایجاد زمینههای ناآرامی میشود یا خیر، به «هفتصبح» گفت: «در مقطعی، این مسائل از جمله افزایش قیمت بنزین از طریق یکی از مقامات وزارت نفت و آقای سقاب اصفهانی مطرح شد که در همان زمان، با واکنش تند مجلس و کمیسیون امنیت ملی مواجه شد.

اکنون نیز اظهارات غیرمسئولانه آقایان قائمپناه و سقاب اصفهانی، موج تازهای از نگرانیها و واکنشها را به دنبال داشته است. اکنون در برخی استانها، از جمله سیستانوبلوچستان، بحران سوخت جدی است و عجیب است که دولت به جای ساماندهی به نیاز مردم در حوزه سوخت، مسائلی را مطرح میکند که به بحرانها دامن زده میشود. واقعیت این است در شرایطی که دشمن به دنبال بهانهای برای ایجاد بحران، تشدید اختلافات و آسیبزدن به انسجام ملی است، ضروری است از طرح مسائل و موضوعاتی که میتواند زمینهساز چنین وضعیتی شود، جلوگیری کنیم».
ضرورت ممانعت پزشکیان از طرح سخنان غیرکارشناسی
او با خطاب قرار دادن شخص مسعود پزشکیان مطرح کرد: «از آقای پزشکیان درخواست میکنیم به این موضوع ورود کند و مانع از طرح اظهارات و مواضع غیرکارشناسی و غیرمسئولانه از سوی برخی مسئولان دولتی شود؛ چراکه چنین اظهاراتی میتواند به جامعه و موقعیت کشور آسیب برساند و زمینهساز بروز تنش و بحران در جامعه شود. در شرایط کنونی که آمریکا به دنبال آسیبزدن به کشور است، حفظ انسجام ملی از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ بنابراین، انتظار داریم رئیسجمهور با ورود جدی به این موضوع، مانع از تداوم چنین اظهاراتی و اجرای طرحهای غیرکارشناسی شود».
وضعیت بحرانی سوخت در سیستان و بلوچستان
این نماینده زاهدان، درباره وضعیت سوخت در استان سیستان و بلوچستان که گفته میشود کارتهای سوخت در این استان از جایگاهها حذف شدهاند، توضیح داد: «ما در استان سیستان و بلوچستان، به دلیل گستردگی جغرافیایی و پراکندگی جمعیت و مناطق مسکونی، با مشکلات جدی در زمینه تأمین سوخت مواجه هستیم. طول این استان از ابتدا تا انتهای آن بیش از هزار کیلومتر است و مردم در نقاط مختلف استان، بهویژه برای سفر به استانهای کرمان و خراسان برای تأمین سوخت مورد نیاز خود با مشکلات متعددی روبهرو هستند.
با وجود این شرایط، سهمیهای که برای استان سیستان و بلوچستان در نظر گرفته شده، بسیار ناچیز است و پاسخگوی نیازهای مردم نیست. در چنین شرایطی، مصاحبهها و اظهارات آقایان نیز میتواند به مشکلات موجود دامن بزند و شرایط را دشوارتر کند. ازاینرو، رئیسجمهور باید بهطور جدی به این موضوع ورود کند و با بررسی دقیق شرایط استانهایی مانند سیستان و بلوچستان، از اجرای طرحهای غیرکارشناسی و طرح اظهاراتی که میتواند موجب تشدید مشکلات، ایجاد بحران و آسیبدیدن انسجام ملی شود، جلوگیری کند. درخواست من از رئیسجمهور این است که برای حل این مسئله اقدام جدی انجام دهد».
لزوم حلپلکانی مسئله سوخت
منصور حقیقتپور، فعال و تحلیلگر سیاسی و عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس نهم نیز در پاسخ به این پرسش که برای جلوگیری از آسیبهای سیاسی و امنیتی تصمیمگیریها در حوزه بنزین چه باید کرد، به «هفتصبح» گفت: «درباره مسئله انرژی باید بهصورت اساسی چارهاندیشی کنیم و برای حل آن، به اقدامات تدریجی و برنامهریزیشده نیاز داریم. ما سالانه بین ۶۰ تا ۷۰ میلیارد دلار یارانه انرژی پرداخت میکنیم؛ به بیان دیگر، رقمی معادل دو برابر هزینههای کشور را صرف یارانه انرژی میکنیم؛ بنابراین، باید برای اصلاح این وضعیت اقدام کنیم و این مسئله را بهتدریج حلوفصل کنیم. یکی از ضرورتهای این مسیر، اصلاح وضعیت خودروهای پرمصرف و حرکت به سمت تولید و استفاده از خودروهای کممصرف است.

به یاد دارم که از دولت دوم و مجلس دوم به بعد، همواره این بحث مطرح بوده است که برای مدیریت مصرف انرژی و حل مشکلات ناشی از آن چه باید کرد. امروز باید بهگونهای عمل کنیم که نیازهای روزمره مردم به بحران امنیتی تبدیل نشود. برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که قصد دارد با خودروی شخصی خود به مشهد سفر کند. قطعا سهمیه ماهانه ۶۰ لیتر بنزین، حتی اگر امکان ذخیرهسازی آن نیز وجود داشته باشد، برای انجام چنین سفری کافی نیست؛ بنابراین، باید علاوه بر سهمیهای که از طریق کارت سوخت در اختیار مردم قرار میگیرد، امکان خرید بنزین با قیمتی منطقی نیز فراهم شود تا مردم برای تأمین سوخت مورد نیاز خود با مشکل مواجه نشوند».
احتمال شخصیبودن مواضع قائمپناه و سقاب اصفهانی
او در واکنش به سخنان اخیر قائمپناه و سقاب اصفهانی نیز مطرح کرد: «درباره مواضع آقای قائمپناه و سقاب اصفهانی نمیدانم آیا این سخنان بیانگر نظر شخصی ایشان است یا موضع رسمی دولت را منعکس میکنند. اگر این اظهارات موضع دولت بوده است، انتظار میرفت با طرحی پختهتر، دقیقتر و کارشناسیشدهتر همراه باشد؛ درحالیکه چنین به نظر نمیرسید. اگر دولت قصد دارد چنین طرحی را اجرا کند، بهتر است ابتدا آن را برای چند ماه در یک یا دو استان بهصورت آزمایشی به اجرا بگذارد تا نتایج و پیامدهای آن بهطور دقیق بررسی شود. در این زمینه باید میان دو مسئله، یعنی فشار ناشی از افزایش قیمت سوخت و کمبود آن بر کشور از یک سو و مخاطرات امنیتی و اجتماعی احتمالی از سوی دیگر، راهحلی میانه و منطقی پیدا کنیم».
فشار بر مردم، پرمخاطرهتر از اقدام آمریکا
این فعال سیاسی درباره احتمال وقوع جنگی دوباره در صورت بروز ناآرامیهای داخلی نیز توضیح داد: «آمریکاییها تاکنون هم جنگ ترکیبی و هم جنگ غیرترکیبی را علیه ایران تجربه کردهاند، اما جنگ ترکیبی نیز برای آنها نتیجهای نداشته و نتوانستهاند از این طریق به اهداف خود دست پیدا کنند؛ بنابراین، نگرانی اصلی نباید صرفا متوجه تهدیدهای خارجی باشد؛ مسئله مهمتر، نحوه عملکرد دولت در مدیریت شرایط داخلی است.
آنچه میتواند نگرانکننده باشد، عملکرد نادرست و تصمیمگیریهای غیرکارشناسی دولت در مواجهه با مسائل و مشکلات داخلی است. طرح جامع اصلاح نظام سوخت باید بهصورت پلکانی، با تعیین مراحل و زمانبندی مشخص، به مردم اعلام شود. اجرای چنین طرحی نیز باید در یک بازه زمانی یکساله و بر اساس برنامهای تدریجی و حسابشده صورت بگیرد تا هم امکان ارزیابی نتایج هر مرحله وجود داشته باشد و هم مردم فرصت کافی برای تطبیق خود با شرایط جدید را داشته باشند».
شناسایی زمینهها پیش از وقوع ناآرامی
حقیقتپور در پایان درباره اینکه چگونه میتوان جلوی ناآرامیها را پیش از وقوع آن گرفت، بیان کرد: «نخستین نکته این است که نباید در مواجهه با چنین شرایطی غافلگیر شویم. باید از قبل برنامهریزی کنیم تا در صورت بروز بحران، تصمیمات دولت با توجیه و اقناع افکار عمومی و از طریق هماهنگی و همراهی مردم اجرا شود. اگر اسرائیل درصدد سوءاستفاده از چنین شرایطی یا سازماندهی اقدامات مخرب باشد، باید عوامل و عناصر مرتبط با آن بهسرعت شناسایی شوند و پیش از آنکه زمینه شکلگیری ناآرامیها فراهم شود، با آنها برخورد شود. در این میان، ضروری است برخوردها متوجه گروههای سازمانیافته و عوامل ایجادکننده ناامنی باشد، نه مردم عادی و کسانی که مطالبات و نیازهای روزمره خود را مطرح میکنند.
از سوی دیگر، گروهها و جریانهای سیاسی نیز باید در چنین شرایطی با یکدیگر همکاری و هماهنگی داشته باشند تا از افزایش تنشها و تحمیل هزینههای بیشتر به کشور جلوگیری شود. نباید همه راهها را به روی مردم ببندیم و آنها را در تأمین نیازهای اولیه خود با محدودیتهای غیرمنطقی مواجه کنیم. باید راهکارهای عملی و جایگزین در اختیار مردم قرار دهیم و صرفا به اعلام محدودیتها اکتفا نکنیم؛ برای مثال، اگر فردی قصد دارد با خودروی شخصی خود به شهرستان دیگری سفر کند، نباید در طول مسیر یا در مقصد با مشکل تأمین بنزین مواجه شود. اینکه به مردم بگوییم با همان سهمیه ۶۰ لیتری کنار بیایند و سفرهای خود را بر اساس آن تنظیم کنند، راهکار منطقی و قابل قبولی نیست.
در واقع، دولت باید مجموعهای از راهکارهای مکمل و ترکیبی را در نظر بگیرد تا ضمن مدیریت مصرف سوخت، نیازهای واقعی مردم نیز تأمین شود. من تصور نمیکنم شرایط کشور به سمت وضعیتی مشابه آبان سال ۹۸ پیش برود زیرا قدرت نظام در ابعاد داخلی و بینالمللی نسبت به آن مقطع افزایش یافته است و میزان همراهی مردم با نظام نیز امروز بیشتر از آن زمان است. مردم در شرایط کنونی هشیارتر شدهاند و نظام نیز در عرصه بینالمللی از اعتبار و جایگاه بیشتری برخوردار است؛ بنابراین، اگرچه مسئله بنزین در شرایط فعلی میتواند از نظر امنیتی و اجتماعی مخاطرهآمیز باشد و در صورت مدیریت نادرست پیامدهایی به دنبال داشته باشد، نباید تصور کرد که لزوما شرایطی مشابه آبان ۹۸ در کشور تکرار خواهد شد».