ایران، گفتمان اصلی طیف‌های تازه سیاسی
علی صوفی، فعال سیاسی اصلاح‌طلب: گفتمان ایران نقش ویژه‌ای در شکل‌گیری طیف‌بندی‌های سیاسی جدید ایفا خواهد کرد ناصر ایمانی، تحلیلگر سیاسی اصولگرا: دوقطبی‌سازی میان ایران و اسلام اشتباهی بزرگ بود
هفت صبح | بهزاد نبوی از چهره‌های سرشناس اصلاح‌طلب و رئیس پیشین جبهه اصلاحات ایران به تازگی گفته است که «محمدباقر قالیباف در جریان مذاکراتی که منجر به امضای تفاهمنامه شد نقش خیلی خوبی داشته است. لازم نیست هر کسی که نقش خوبی دارد اصلاح طلب باشد، یک اصولگرا می‌تواند در جایی نقش خوبی داشته باشد». او همچنین مطرح کرده که «آقای قالیباف هیچ‌وقت نگفته من اصلاح‌طلب هستم یا ما آقای قالیباف را اصلاح‌طلب نمی‌دانیم. همه اینها کسانی هستند که در مقاطعی حرکت‌هایی انجام می‌دهند که ما آن حرکت‌ها را تأیید می‌کنیم».
این سخنان نبوی از نظر سیاسی بسیار مهم به نظر می‌رسد زیرا جدا از حمایت آشکار او از قالیباف، سخنش یک معنای ثانویه نیز دارد؛ آنکه اکنون مانند سابق خط‌کشی روشنی میان اصلاح‌طلبان و اصولگرایان وجود ندارد و هر فردی که بتواند در جهت منافع ملی گامی بردارد –فارغ از جبهه سیاسی‌اش- می‌تواند مورد حمایت قرار بگیرد؛ امری که در گذشته شاهدش نبودیم. شاید این شرایط تازه محصول وضعیت جنگی باشد زیرا حالا آنچه برای همه مهم می‌نماید، خروج از بحرانی است به نام جنگ یا سایه مداوم جنگ و در برای خروج از این شرایط اگر قالیبافِ اصولگرا نیز اقدامی مثبت کند می‌تواند مورد حمایت اصلاح‌طلبان قرار بگیرد و بالعکس اگر اصلاح‌طلبی موضعی در جهت حفظ منافع ملی بگیرد، با استقبال اصولگرایان مواجه می‌شود که این همگرایی هم سازنده است و هم تأمین‌کننده مصالح و منافع ملی.
اما فرای این مسئله به نظر می‌رسد برداشته‌شدن خط‌کشی‌های مرسوم ناشی از تفاوت اقتضائات سیاسی نیز می‌تواند باشد؛ به نحوی که از یک‌سو دو جریان اصلی سیاسی به همراه طیف موسوم به اعتدالی نتوانسته‌اند مانند سابق جامعه را نمایندگی کنند؛ این شرایط صرفا معطوف به دوران جنگ نیست و پیش از این و مشخصا در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری 1403 مشاهده کردیم با وجود شکل‌گیری دوقطبی پزشکیان-جلیلی اما در دور اول مشارکت بیش از 40 درصد نرفت و در دور دوم انتخابات با وجود آنکه تنها دو نامزد در صحنه حاضر بودند مشارکت به حدود 50 درصد رسید؛ آن هم با احتساب آراء باطله و رأی‌های سفید.
از همان زمان مشخص شد که دیگر گفتمان مرسوم اصولگرایان و اصلاح‌طلبان در میان مردم خریدار ندارد و اگر هم فردی انتخاب می‌شود با رأیی بسیار پایین‌تر از ادوار گذشته راهی پاستور یا بهارستان می‌شود. حتی از مقطعی اختلافات میان اصولگرایان و اصلاح‌طلبان نیز برای مردم جذابیتی نداشت و اگر دو فرد با یکدیگر به مناظره درباره تفاوت‌های اصلاح‌طلبی و اصولگرایی می‌پرداختند، چندان با بازنشر گسترده‌ای مواجه نمی‌شد تا آنکه در جنگ 12 روزه و 40 روزه مردم نشان دادند به میدان می‌آیند اما نه با فراخوان اصلاح‌طلبان یا اصولگرایان بلکه برای ایران.
در همین‌جاست که یک پرسش مهم به وجود می‌آید؛ آنکه در دوران پساجنگ با تغییر مطالبات و دغدغه‌های عمومی و البته متفاوت‌شدن اقتضائات سیاسی، آیا دیگر ردپایی از اصلاح‌طلبی و اصولگرایی در عرصه سیاسی ایران نخواهیم دید؟ و اگر چنین شود، آیا ممکن است طیف‌های تازه سیاسی حتی با نام‌هایی تازه به وجود آیند؟ و از همه مهم‌تر گفتمان غالب این طیف‌ها یا به بیان دیگر محور اصلی گفتمانی که بر سر آن اختلاف و رقابت پیش می‌آید چیست؟ آیا می‌توان گفت که بعد از این جدای از تفسیرها و تعبیرهای سیاسی پیشین، امروز خود ایران می‌تواند به عنوان یک محور اصلیِ تعیین‌کننده در رویکردهای سیاسی طیف‌های تازه مطرح باشد؛ به این نحو که دوری یا نزدیکی به گفتمان ایران باعث شکل‌گیری طیف‌های جدید سیاسی می‌شود؟
مردم از اصلاح‌طلبی و اصولگرایی عبور کرده‌اند
علی صوفی، فعال سیاسی اصلاح‌طلب و دبیرکل حزب پیشرو اصلاحات، در پاسخ به این پرسش که آیا دوران اصلاح‌طلبی و اصولگرایی به پایان رسیده است، به «هفت‌صبح» گفت: «به نظر من، مردم ایران از دو جریان اصلاح‌طلب و اصولگرا عبور کرده‌اند. واقعیت این است که مرزبندی‌ای که میان اصولگرایی و اصلاح‌طلبی وجود داشت، مدت‌هاست از بین رفته و اهداف این دو جریان نیز تقریبا به یکدیگر نزدیک و مشترک شده است. وجه دیگر این مسئله، عبور مردم از هر دو جریان است. مردم از اصولگرایی و اصلاح‌طلبی عبور کرده‌اند و دیگر امیدی به این دو جریان ندارند. این دو جریان در جامعه نقش چندانی ندارند.
تنها جایی که همچنان می‌توان حضور هر سه طیف سیاسی را مشاهده کرد، خانه احزاب است که اصولگرایان، اصلاح‌طلبان و مستقل‌ها را در بر می‌گیرد. با این حال، خانه احزاب در اساسنامه خود به‌عنوان یک تشکل صنفی به ثبت رسیده و مواضع سیاسی صریحی ندارد؛ از همین رو، فعالیت آن نیز ماهیتی صنفی دارد. اصلاح‌طلبان تلاش می‌کنند ارتباط خود را با مردم حفظ کنند، اما در این میان، شخص آقای خاتمی نقش اصلی را در جریان اصلاحات ایفا می‌کند. اگر آقای خاتمی را از این جریان کنار بگذاریم، جبهه اصلاحات نیز ارتباط چندانی با مردم نخواهد داشت.
این جبهه تلاش می‌کند مواضعی متناسب با دغدغه‌ها و مطالبات مردم اتخاذ کند، اما واقعیت این است که جبهه اصلاحات، منهای آقای خاتمی، در جامعه تأثیر و نفوذ چندانی ندارد. اصلاح‌طلبان و اصولگرایان نتوانسته‌اند اعتماد عمومی را جلب کنند. اعتماد مردم به جریان‌های سیاسی، اعم از اصلاح‌طلب و اصولگرا، مدت‌هاست که خدشه‌دار شده است و مردم تلاش می‌کنند مطالبات خود را در قالب اعتراضات مدنی مطرح کنند. در شرایط کنونی نیز که کشور درگیر جنگ است، مردم ملاحظاتی را در نظر می‌گیرند و فعلا از طرح اعتراضات خودداری می‌کنند و منتظرند تا بحران به پایان برسد و پس از آن، مطالباتشان را پیگیری کنند».
در موضوع جنگ فرقی میان اصلاح‌طلبان و اصولگرایان نیست
او در واکنش به صحبت‌های اخیر بهزاد نبوی، مطرح کرد: «در شرایط فعلی، همان‌طور که آقای نبوی به‌درستی گفته است، اولویت نخست، جنگ است. اکنون کسانی که می‌توانند برای پایان دادن به جنگ نقش‌آفرینی کنند و کشور را از وضعیت نه جنگ و نه صلح خارج سازند، باید در این مسیر تلاش کنند تا زمینه دستیابی به مصالحه‌ای مشروع و شرافتمندانه فراهم شود.
چنین مصالحه‌ای می‌تواند کشور را از این اَبَربحران نجات دهد و زمینه را برای مشاهده آثار آن در بهبود وضعیت معیشتی مردم فراهم کند. در پی این تحول، می‌توان امیدوار بود که اعتماد عمومی نیز احیا شود و مردم بار دیگر بتوانند نقش خود را در حاکمیت ایفا کنند. از این منظر، در ارتباط با مسئله جنگ، دیگر تفاوتی میان اصولگرایی و اصلاح‌طلبی وجود ندارد. به هر حال، هر یک از این دو جریان که بتوانند نقشی بازدارنده ایفا کنند، به پایان جنگ کمک کنند و زمینه دستیابی به مصالحه را فراهم آورند، اقداماتشان ارزشمند خواهد بود. جریان‌های سیاسی از چنین اقداماتی حمایت می‌کنند و مردم نیز با سکوت خود از آن حمایت می‌کنند».
در پساجنگ احزاب می‌کوشند فضا سیاسی شود
این فعال سیاسی همچنین درباره اینکه فضای سیاسی در دوران پساجنگ به چه سمتی پیش خواهد رفت، اعلام نظر کرد: «تفاوتی که پیش‌بینی می‌شود در آینده به وجود بیاید، پررنگ‌تر شدن نقش نظامیان در ساختار حاکمیت است. اکنون تحلیل‌های مختلفی درباره شکل و ماهیت نظام سیاسی پس از جنگ مطرح می‌شود. محور اصلی بخش عمده این تحلیل‌ها آن است که ساختار سیاسی کشور در دوران پساجنگ، بیش از گذشته با حضور نظامیان همراه خواهد بود.
طبیعی است که جریان‌های سیاسی خواهند خواست که یک عرصه با حضور سیاسیون همراه باشد و احتمالا یک دولت توسعه‌گرای ملی شکل بگیرد؛ دولتی که بتواند زمینه حضور، تشکل‌یابی و فعالیت سیاسی نیروهای مختلف را فراهم کند و امکان رقابت میان آنها را برای کسب کرسی‌های مجلس، ریاست‌جمهوری، شوراهای اسلامی شهر و روستا و سایر نهادهای انتخابی به وجود آورد و در چنان شرایطی، فعالیت سیاسی در فضای کشور شکل بگیرد و نیروهای سیاسی بتوانند در چارچوبی رقابتی به فعالیت بپردازند. در آن فضا، جریان‌های سیاسی می‌کوشند کشور هرچه بیشتر به سمت فعالیت‌های سیاسی و رقابت‌های حزبی پیش برود».
اصلاح‌طلبان و اصولگرایان به مسئله ایران بی‌توجه بودند
او در پاسخ به این پرسش که در شرایطی که نه اصلاح‌طلبان و نه اصولگرایان در سال‌های متمادی بر موضوع ایران تأکید نمی‌کردند، آیا در دوران پس از جنگ، ایران می‌تواند به عنوان دال مرکزی گفتمان‌های سیاسی و اجتماعی مطرح شود یا خیر، توضیح داد: «درست است و اصلاح‌طلبان از زمانی که قدرت را در اختیار گرفتند، تأکید چندانی بر مسئله ایران نداشتند. با این حال، شعار «ایران برای همه ایرانیان» از سوی طیف چپ، که بعدها به اصلاح‌طلبان معروف شدند، در جریان رقابت انتخاباتی مجلس ششم مطرح شد. در آن دوره، نوعی پرهیز از گرایش‌های ملی وجود داشت و حتی جریان نهضت آزادی نیز به دلیل برخورداری از گرایش‌های ملی‌گرایانه مورد انتقاد قرار می‌گرفت و به آن حمله می‌شد. برخی جریان‌ها، گرایش‌های ملی‌گرایانه را ضد مذهب تلقی می‌کردند.
اصلاح‌طلبان نیز در آن مقطع بر دوگانه اسلام و ایران دامن می‌زدند. با این حال، اصلاح‌طلبان به‌تدریج تلاش کردند تمرکز بیشتری بر مسئله ایران داشته باشند. اصولگرایان نیز با ملی‌گرایی مخالف بودند و آن را در تقابل با اسلام می‌دانستند و آنها تا پیش از جنگ ۱۲روزه نیز توجه چندانی به مسئله ایران نداشتند. در واقع، نکته‌ای که شما مطرح کردید، درست است؛ جریان‌های سیاسی مرسوم، یعنی اصلاح‌طلبان و اصولگرایان، در مقاطع طولانی به مسئله ایران توجهی نداشتند و حتی در مواردی در تقابل با آن قرار می‌گرفتند. اما پس از جنگ ۱۲روزه، این فضا به‌طور کامل تغییر کرد و حتی مجموعه حاکمیت نیز توجه ویژه‌ای به مسئله ایران نشان داد زیرا همه مشاهده کردند که مردم در برابر دشمن ایستادند.
دشمن روی این مسئله حساب کرده بود که اگر با حمله نظامی، اوضاع کشور به هم بریزد، مردم به خیابان‌ها خواهند آمد و کار نظام را یکسره خواهند کرد اما در عمل مشاهده کرد که مردم با تکیه بر ایران‌دوستی خود، پشت نیروهای مسلح ایستادند. این اتفاق، هم برای مخالفان نظام و هم برای کسانی که در داخل کشور در برابر ایرانیت موضع می‌گرفتند، درس‌آموز بود. پس از آن، نیروهای سیاسی و مجموعه حاکمیت تلاش کردند توجه بیشتری به مسئله ایران داشته باشند. محور اصلی مواضع همه این جریان‌ها به این سمت رفت که باید پای ایران ایستاد و توجه ویژه‌ای به مردم داشت و مسئولان دریافتند که از منظر امنیت ملی، این مردم بودند که در کنار نیروهای مسلح توانستند نظام را حفظ کنند».
«ایران» گفتمان اصلی در شکل‌گیری طیف‌های تازه سیاسی خواهد بود
صوفی در خصوص گفتمان اصلی طیف‌های تازه سیاسی در دوران پساجنگ نیز بیان کرد: «در گذشته، در ذهن برخی افراد نوعی تقابل میان ایران و اسلام وجود داشت، اما پس از جنگ ۱۲روزه، این تقابل از بین رفت. به یاد داریم که برخی با فردوسی مخالف بودند یا صداوسیما تلاش می‌کرد نمادهای ایرانی را مطرح نکند، اما پس از آن شاهد بودیم که تأکید بر شاهنامه و نمادهای ملی تا چه اندازه افزایش یافت. البته در جنگ بعدی، این رویکرد تا حدودی کم‌رنگ شد. با به میدان آمدن مردم در خیابان‌ها، جریانی تلاش کرد بر این موج سوار شود و وجه مذهبی را در مقابل وجه ملی قرار دهد؛
این در حالی بود که رهبر شهید انقلاب به آن مداح گفتند که «ای ایران» بخوان. با وجود این، متأسفانه با وقوع جنگ ۴۰روزه، برخی جریان‌ها بار دیگر بر این دوقطبی دامن زدند. من احساس می‌کنم جریانی که در برابر ایرانیت موضع دارد، همچنان حضور دارد و در دوران پساجنگ، گفتمان ایران نقش ویژه‌ای در شکل‌گیری طیف‌بندی‌های سیاسی جدید ایفا خواهد کرد. نکته دیگر آن است که همان‌طور که مردم در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۴۰۳ نشان دادند که تمایلی ندارند تندروها در عرصه تصمیم‌گیری حضور داشته باشند؛ به نظر من، در دوران پساجنگ نیز مردم این طیف از نیروهای سیاسی را پس خواهند زد و تندروها جایگاه ویژه‌ای در عرصه سیاست ایران نخواهند داشت».
تقسیم‌بندی اصولگرایی-اصلاح‌طلبی خیلی کهنه شده است
ناصر ایمانی، تحلیلگر سیاسی اصولگرا نیز درباره تداوم یا پایان دو جریان اصولگرایی و اصلاح‌طلبی در دوران پس از جنگ، به «هفت صبح» گفت: «درباره صحبت‌های آقای بهزاد نبوی که گفته است لازم نیست هر کس نقش خوبی دارد اصلاح طلب باشد، یک اصولگرا می‌تواند در جایی نقش خوبی ایفا کند، باید گفت که عملکرد گذشته اصلاح‌طلبان و اصولگرایان نشان نمی‌دهد که آنها همواره چنین رویکردی داشته‌اند. بااین‌حال، امیدواریم در آینده شاهد چنین اتفاقی باشیم. در گذشته مواردی وجود داشته است که اصلاح‌طلبان عملکرد خوبی داشته‌اند، اما اصولگرایان از آنها حمایت نکرده‌اند.
همچنین اصولگرایانی بوده‌اند که عملکرد مثبتی داشته‌اند، اما از سوی اصلاح‌طلبان مورد حمایت قرار نگرفته‌اند. اما درباره بحث مطرح‌شده از سوی شما باید گفت که ما اکنون در دوران تحولات بنیادین در جهان به سر می‌بریم و در حال گذار از شکل کنونی جهان به شکل و نظم دیگری هستیم. این دگرگونی‌ها تنها به عرصه سیاست و مناسبات بین‌المللی محدود نمی‌شود، بلکه در حوزه‌های نظری، علمی و تئوریک نیز به‌وضوح قابل مشاهده است. بسیاری از نظریه‌های اقتصادی و جامعه‌شناختی که طی دو یا سه قرن گذشته شکل گرفته بودند، در چند سال اخیر با تحولات و دگرگونی‌های اساسی مواجه شده‌اند و مبانی نظری پیشین در بسیاری از این حوزه‌ها زیر سؤال رفته‌اند.
از نظر عملی و اجرایی نیز جهان تغییرات شگرفی را تجربه کرده است. در ایران هم تقسیم‌بندی سیاسی میان اصولگرایی و اصلاح‌طلبی بسیار کهنه شده و دیگر کارایی گذشته را ندارد. این دو اردوگاه در مقطعی شکل گرفتند که هرکدام از مبانی نظری مشخصی برخوردار بودند. یک جریان بر حمایت از ساختار نظام تأکید داشت، هرچند نسبت به برخی عملکردها و سیاست‌های آن انتقاداتی مطرح می‌کرد. در مقابل، جریان دیگر نسبت به ماهیت نظام موضعی انتقادی داشت و حتی در مواردی که اصل نظام را زیر سؤال نمی‌برد، ساختار و عملکرد آن را مورد انتقاد و تشکیک قرار می‌داد. به این ترتیب، دو جریان سیاسی موسوم به اصلاح‌طلب و اصولگرا شکل گرفتند».
جنگ و بحران‌های اقتصادی و سیاسی صف‌بندی‌های سیاسی را تغییر داد
او درباره شرایط کنونی عرصه سیاسی را اینگونه توصیف کرد: «در دو یا سه سال گذشته، شرایط به‌کلی تغییر کرده است. جنگ‌های تحمیلی، مسائل اقتصادی و بحران‌های سیاست داخلی، صف‌بندی‌های سیاسی را دستخوش تغییر کرده‌اند. به همین دلیل، اکنون شاهدیم بسیاری از افرادی که پیش‌تر در جریان اصلاح‌طلبی قرار داشتند یا اساسا در هیچ‌یک از این تقسیم‌بندی‌ها نمی‌گنجیدند و حتی منتقد یا مخالف نظام بودند، در برخی موارد مواضعی اتخاذ کرده‌اند که نشان‌دهنده تأیید جدی عملکرد نظام در حوزه‌هایی مشخص است؛
هرچند این مواضع لزوما به معنای حمایت آنها از کلیت نظام نیست. به بیان دیگر، افرادی که پیش‌تر منتقد یا مخالف نظام محسوب می‌شدند، اکنون ممکن است در برخی زمینه‌ها عملکرد نظام را به‌شدت تأیید کنند. این تحولات نشان می‌دهد که تعاریف و مرزبندی‌های سیاسی به‌شدت تغییر کرده‌اند. در دو-سه سال گذشته، از برخی اصلاح‌طلبان اظهارنظرهایی شنیده‌ایم که اگر نام گوینده مشخص نبود، باور نمی‌کردیم چنین مواضعی از سوی یک اصلاح‌طلب مطرح شده باشد. در مقابل، اصولگرایانی نیز وجود داشته‌اند که خود را به نظام مقید می‌دانستند، اما سخنانی علیه نظام مطرح کرده‌اند که باورپذیر نیست».
از دو قطبی‌های کاذب آسیب‌های زیادی دیدیم
این تحلیلگر سیاسی همچنین بیان کرد: «اگر برخی همچنان بخواهند بر تقسیم‌بندی دوگانه اصولگرا و اصلاح‌طلب اصرار کنند، مسیر اشتباهی را در پیش گرفته‌اند. امروز باید اردوگاه‌های سیاسی جدیدی شکل بگیرند که مبنای آنها منافع ملی باشد. تمامیت ارضی ایران و دفاع از هر سازوکاری که بتواند این تمامیت را حفظ و تأمین کند، باید از محورهای اصلی شکل‌گیری این اردوگاه‌ها باشد. البته منظور از تمامیت ایران، صرفا حفظ مرزهای جغرافیایی نیست، بلکه تمامیت تمدنی و هویتی کشور را نیز دربرمی‌گیرد. ما در کشورمان به دلیل دوقطبی‌سازی‌های کاذب آسیب‌های زیادی دیده‌ایم و حتی در شرایط کنونی نیز همچنان از این ناحیه آسیب می‌بینیم. برخی جریان‌ها نیز آگاهانه و با اهداف مشخص، چنین دوقطبی‌هایی را ایجاد می‌کنند.
برای مثال، در شرایط فعلی و در موضوع جنگ، دوقطبی جنگ و مذاکره شکل گرفته است؛ درحالی‌که این دوگانه اساسا کاذب است. صرف‌نظر از اینکه در شرایط کنونی چه رویکردی به مصلحت کشور است، باید توجه داشت که بسیاری از کسانی که از نوعی مقاومت سخن می‌گویند، درواقع خواهان مذاکره هستند؛ البته نه مذاکره‌ای که از موضع ذلت انجام شود. از سوی دیگر، برخی از کسانی هم که بر مذاکره تأکید می‌کنند، به دنبال مذاکره از موضع ذلت نیستند؛ بنابراین، نمی‌توان این دو گروه را در دو جبهه متضاد جنگ و مذاکره قرار داد. این تقابل، یک دوقطبی کاذب است که واقعیت دیدگاه‌های سیاسی موجود را به‌درستی منعکس نمی‌کند».
گفتمان اصلی در آینده منافع ایران خواهد بود
ایمانی در پایان در پاسخ به این پرسش که گفتمان اصلی در شکل‌دهی صفوف تازه و جریان‌های جدید سیاسی چه خواهد بود، گفت: «اگر قرار باشد در آینده منافع ملی مبنای شکل‌گیری جناح‌های سیاسی جدید قرار گیرد، دفاع از تمامیت ارضی ایران، فرهنگ ایرانی و تمدن ایرانی باید در کانون توجه این جریان‌ها باشد. همه این مؤلفه‌ها بخشی از منافع ملی کشور محسوب می‌شوند و لازم است شکل‌بندی سیاسی جدیدی بر همین اساس ایجاد شود. در گذشته دوقطبی اسلام و ایران ایجاد شده بود که این دوگانه نیز نادرست بود. البته کسانی که از تمامیت ارضی ایران دفاع کرده‌اند، درعین‌حال به‌شدت مدافع مذهب و اسلام نیز بوده‌اند؛ نمونه بارز این موضوع را می‌توان در هشت سال جنگ تحمیلی مشاهده کرد.
بنابراین، تجربه تاریخی ما نشان می‌دهد که دفاع از ایران و دفاع از اسلام نه‌تنها با یکدیگر تعارضی ندارند، بلکه می‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند. به همین دلیل، دوقطبی‌سازی میان ایران و اسلام اشتباهی بزرگ بود. باید بپذیریم که فرهنگ ایرانی بر دو پایه استوار است. پایه نخست، فرهنگ و ملیت ایرانی با تمام ابعاد، تعاریف و پیشینه چند هزار ساله آن است و پایه دوم، اسلام است. هر نظامی که در طول تاریخ تلاش کرده یکی از این دو پایه هویتی را تضعیف کند، به‌تدریج با واکنش مردم مواجه شده است. در اواخر حکومت پهلوی تلاش شد پایه‌های اسلامی هویت ایرانی تضعیف شود. پس از انقلاب نیز تلاش‌هایی برای زدودن فرهنگ و هویت ملی صورت گرفت، اما این اقدامات هم به نتیجه نرسید؛ بنابراین، باید بر دوپایه‌بودن هویت ایران و ایرانی تأکید کنیم و از هر سازوکاری که بتواند از این دو پایه حمایت و آنها را تقویت کند، دفاع کنیم.»
