علائم سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی (Stroke) یک عارضه ناگوار است که اغلب عوارض بسیار زیادی برای بیمار به همراه دارد و کیفیت زندگی او را به طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. این عارضه به شکل انحصاری بر مغز و عملکردهای مرتبط با آن تاثیر می‌گذارد و به‌همین دلیل، بدن را با اختلالات شدید مواجه می‌کند. اینجاست که شناخت علائم سکته مغزی و به‌کار گرفتن اقدامات درمانی ضروری در لحظات اولیه به بیمار کمک می‌کند از عوارض تا حد زیادی نجات پیدا کند. 

سکته مغزی چیست؟

سکته مغزی به معنی پاره شدن یک رگ خونی در مغز و بروز خونریزی داخلی است. همچنین اگر به هر دلیلی خون‌رسانی به مغز مسدود یا به‌ شدت کاهش پیدا کند، این عارضه ایجاد می‌شود. در واقع، پارگی یا انسداد رگ‌ها مانع رسیدن خون و اکسیژن کافی به بافت‌های مغز می‌شود و عملکرد طبیعی آن را مختل می‌کند. خون از طریق گلبول‌های قرمز و پروتئینی به نام هموگلوبین، وظیفه جابه‌جایی مواد مغذی و دفع دی‌اکسید کربن را بر عهده دارد و اختلال در این فرآیند می‌تواند پیامدهای جدی به همراه داشته باشد.

در صورتی که اکسیژن کافی به سلول‌های مغزی نرسد، بافت مغز در مدت زمان کوتاهی دچار آسیب شدید شده و حتی پس از چند دقیقه سلول‌های‌ آن شروع به از بین رفتن می‌کنند. به همین دلیل، اعضای مختلف بدن که تحت کنترل ناحیه آسیب‌دیده مغز هستند، عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهند. از آنجایی که سکته مغزی یک اورژانس پزشکی بسیار مهم محسوب می‌شود؛ پس از مشاهده علائم اولیه، مراجعه سریع به مراکز درمانی در کاهش عوارض و افزایش شانس بهبودی بیمار نقش حیاتی دارد.

سکته به دلیل پاره شدن رگ‌های مغز یا انسداد آن‌ها رخ می‌دهد.

انواع سکته مغزی

برای این عارضه بسته به علت بروز آن دسته‌بندی‌های مختلفی در نظر گرفتند. اما بیش از 87 درصد سکته‌های مغزی ناشی از انسداد یا کاهش خون‌رسانی به مغز هستند. در ادامه انواع سکته مغزی را بررسی می‌کنیم.

۱. سکته مغزی ایسکمیک

سکته مغزی ایسکمیک (Ischemic stroke) به دلیل انسداد رگ‌ها و نرسیدن خون به مغز ایجاد می‌شود. اصلی‌ترین دلیل این عارضه، وجود لخته خون است که باعث مسدود شدن شریان‌های مغز می‌شود. بدین ترتیب، به بخشی از مغز خون و اکسیژن کافی نمی‌رسد که این امر موجب مرگ سلول‌های آن خواهد شد.

۲. سکته‌ مغزی هموراژیک

به پاره شدن رگ خونی که با خونریزی مغزی همراه است، سکته هموراژیک (Hemorrhagic stroke) می‌گویند. پس از بروز این عارضه، خون‌رسانی به مغز قطع شده و علائم سکته مغزی نمایان می‌شود. خونریزی مغزی معمولا با علائم زیر همراه است و در صورت عدم درمان به‌ موقع باعث به کما رفتن فرد یا حتی مرگ می‌شود:

• عدم تحمل نور
• احساس سفتی گردن
• حالت تهوع و استفراغ
• سردرد شدید و ناگهانی

۳. سکته ساقه مغز

ساقه مغز تنها حدود نیم اینچ (تقریبا ۱/۳ سانتی‌متر) قطر دارد، اما تمام فعالیت‌های اساسی سیستم عصبی مرکزی از جمله فشار خون و تنفس را کنترل می‌کند. بروز سکته در این ناحیه می‌تواند علائم پیچیده‌ای داشته باشد که تشخیص آن‌ها دشوار است. فرد ممکن است دچار سرگیجه و عدم تعادل شدید شود؛ بدون اینکه مهم‌ترین نشانه سکته یعنی ضعف در یک سمت بدن را تجربه کند. از سایر علائم این بیماری می‌توان به دوبینی، اختلال تکلم و کاهش سطح هوشیاری اشاره کرد.

۴. حمله ایسکمیک گذرا

حمله ایسکمیک گذرا (TIA) همان‌طور که از نام آن پیداست، موقتی بوده و به‌ دلیل کاهش ناگهانی و موقت جریان خون در مغز رخ می‌دهد. متخصصان سکته ایسکمیک گذرا را شبه سکته یا سکته خفیف معرفی می‌کنند. چون علائم معمولا بعد از چند دقیقه از بین می‌روند. اما باید آن‌ها را یک هشدار جدی برای بروز سکته‌ در آینده در نظر گرفت.

۵. سکته خاموش

علائم سکته مغزی خاموش معمولا آنقدر ملایم و گذرا هستند که به راحتی نادیده گرفته می‌شوند. این سکته نوعی سکته مغزی است که در اثر اختلال یا انسداد جریان خون در بخش کوچکی از مغز ایجاد می‌شود، اما معمولا هنگام وقوع علائم عصبی واضح و ناگهانی ایجاد نمی‌کند. برخلاف تصور عموم در این نوع سکته، خبری از نشانه‌های ناگهانی و ترسناک نیست و بسیاری از افراد اصلا متوجه نمی‌شوند که چنین اتفاقی برای مغزشان افتاده است.

شناخت نشانه‌های ظریف این نوع سکته می‌تواند فرصتی برای تشخیص زودهنگام آسیب مغزی و پیشگیری از عوارض جدی‌تر در آینده فراهم کند.

علائم قبل از سکته مغزی

علائم قبل از سکته مغزی ممکن است از چند دقیقه تا چند روز یا حتی چند هفته پیش از وقوع آن ظاهر شوند. از مهم‌ترین علائم می‌توان به حمله ایسکمیک گذرا، سردرد شدید و غیرعادی، مشکلات بینایی و ضعف یک‌طرفه بدن اشاره کرد. سرگیجه، خستگی شدید و تغییر خلق‌وخو نیز ممکن است از نشانه‌های هشداردهنده باشند. حتی اگر این علائم موقتی بودند، لازم است به محض مشاهده آن‌ها به پزشک مراجعه کنید.

علائم سکته مغزی

علائم سکته مغزی معمولا به صورت ناگهانی ظاهر می‌شوند و بسته به ناحیه‌ای از مغز که تحت تاثیر قرار گرفته است، می‌توانند متفاوت باشند. بعضی از علائم شایع شامل بی‌حسی در یک سمت بدن، اختلال در گفتار، مشکل در راه رفتن و عدم تعادل هستند. شناخت این علائم اهمیت زیادی دارند؛ زیرا رساندن فوری بیمار به بیمارستان و درمان به موقع می‌تواند از عوارض جدی سکته مغزی جلوگیری کند

استفراغ بعد از سکته مغزی نشانه چیست؟

استفراغ بعد از سکته مغزی یا هموراژیک معمولا بیمار دچار استفراغ می‌شود که این امر سلامتی را به خطر می‌اندازد. زیرا فرد به سرعت مایعات بدن و مواد مغذی را از دست خواهد داد. شایع‌ترین دلایل استفراغ بعد از سکته‌ مغزی عبارت‌اند از:

• عوارض دارویی
• بروز یک سکته دیگر
• ایجاد اختلالات دهلیزی
• آسیب در بخش‌های خاصی از مغز

عوارض سکته مغزی

عوارض بعد از سکته‌ مغزی خفیف یا حتی شدید بین افراد مختلف متفاوت است و به شدت آسیب بستگی دارد. در کنار این عوارض، علت گریه بیمار سکته مغزی نیز ممکن است به تغییرات و اختلالات عاطفی پس از سکته مرتبط باشد. این عوارض عبارت‌اند از:

• درد
• افسردگی
• مشکل در بلع
• اختلال تکلم
• کاهش تمرکز و توانایی فکر کردن
• اختلال در احساسات و عواطف
• فلج ماهیچه‌ها و اندام‌ها در یک یا ۲ سمت بدن
• ایجاد آسیب حسی، حرکتی، عضلانی و شناختی
• ضعف دستگاه تناسلی و کاهش کیفیت رابطه جنسی
• عدم کنترل مثانه یا روده و بروز مشکلاتی نظیر اسهال، یبوست، تکرر ادرار و بی‌اختیاری

علت سکته مغزی چیست؟

متخصصان هم سبک زندگی ناسالم و هم بعضی بیماری‌های زمینه‌ای را علت سکته مغزی می‌دانند. عواملی مانند چاقی، پرفشاری خون، دیابت، مصرف دخانیات و رژیم غذایی ناسالم همگی سلامت عروق خونی مغز را تحت تاثیر قرار داده و خطر بروز سکته را افزایش می‌دهند. آشنایی با این عوامل خطر و کنترل آن‌ها می‌تواند نقش موثری در پیشگیری از سکته مغزی داشته باشد.

روش تشخیص سکته مغزی

پس از رسیدن به بیمارستان، نوع سکته مشخص شده و درمان با سرعت زیاد شروع می‌شود. پزشکان برای تشخیص این بیماری و مشکلات مرتبط با آن از تست‌های مختلف از جمله آزمایش خون، سی‌تی اسکن، ام‌آرآی (MRI) و سونوگرافی کاروتید استفاده می‌کنند.

درمان سکته مغزی

یکی از سوالات پرتکرار بیماران و اطرافیان آن‌ها این است که آیا سکته مغزی خوب می‌شود یا خیر. نوع و مدت زمان سکته ۲ فاکتور اصلی هستند که شیوه درمان و میزان موفقیت آن را مشخص می‌کنند. پزشک متخصص مغز و اعصاب و جراح مغز و اعصاب با همکاری یکدیگر بهترین روش درمانی را برای بیمار در نظر می‌گیرند. متداول‌ترین راه‌کارها شامل موارد زیر هستند:

۱. دارودرمانی

بسته به شرایط بیمار، ممکن است پزشک استفاده از بهترین دارو برای بیماران سکته مغزی، همچون موارد زیر را توصیه کند:

• وارفارین (داروی ضد انعقاد که از لخته شدن خون جلوگیری می‌کند)
• آسپرین و کلوپیدوگرل (داروی ضد پلاکت)
• داروی TPA (فعال‌کننده پلاسمینوژن بافتی)
• آتورواستاتین (برای پایین آوردن کلسترول)
• مهارکننده‌های آنزیم مبدل آنژیوتانسین، مسدودکننده‌های بتا و کانال‌های کلسیمی (داروهای پرفشاری خون)

۲. درمان اورژانسی اندوواسکولار

در روش اندوواسکولار (Endovascular)، متخصص سعی می‌کند رگ مسدودشده را به‌ طور مستقیم درمان کند. این شیوه در بهبود وضعیت بیمار بسیار موثر است.

۳. برداشتن و خارج کردن لخته خون

این شیوه درمانی برای آن دسته از بیمارانی توصیه می‌شود که دارای لخته‌های خونی بزرگ هستند. لخته‌های بزرگ معمولا با مصرف دارو از بین نمی‌روند. متخصص برای این منظور از دستگاهی که به یک کاتتر متصل است، استفاده می‌کند.

۴. روش ترومبکتومی مکانیکی

زمانی‌که داروهای شل‌کننده لخته کارساز نباشند، پزشک متخصص مغز و اعصاب به سراغ این راه‌کار می‌رود. ترومبکتومی مکانیکی به زمان حساس است و باید حتما طی 24 ساعت پس از شروع علائم سکته مغزی انجام شود. بدین شکل که لوله مخصوص در رگ خونی اصلی وارد شده و به سمت لحته خون در مغز هدایت می‌شود. ابزار موجود در لبه لوله می‌تواند لخته را از بین ببرد.

۵. مدیریت فشار خون

فشار خون عامل اصلی سکته مغزی هموراژیک است. به همین دلیل، کنترل آن به کاهش خونریزی و جلوگیری از لخته شدن خون یا بسته شدن عروق آسیب‌دیده کمک می‌کند.

۶. جراحی

جراحی زمانی توصیه می‌شود که ناحیه خونریزی در مغز وسیع باشد. در این حالت، تزریق دارو به تنهایی کافی نیست. در عمل جراحی، متخصص لخته خون را برداشته و به این ترتیب فشار مغز کاهش می‌یابد. روش‌های جراحی عبارت‌اند از:

• ایجاد سوراخ در مغز و تخلیه خون
• برش کرانیوتومی (Craniotomy)
• باز کردن حفره جمجمه، در صورت موثر نبودن روش‌های قبل

۷. توان‌بخشی سکته مغزی

پس از سکته، یکی از مهم‌ترین راه‌کارها برای کمک به بهبودی فرد، توان‌بخشی است. در کنار توان‌بخشی، مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل و ماساژ بیماران سکته مغزی نیز بخش مهمی از روند بهبودی پس از ترخیص است. از اشکال مختلف آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• گفتاردرمانی (برطرف شدن مشکلات تکلم و بازگرداندن توانایی کنترل عضلات برای تنفس، خوردن، نوشیدن و بلع)
• فیزیوتراپی (بهبود توانایی استفاده از دست‌ها و پاها و برطرف شدن مشکل تعادل یا ضعف عضلانی)
• کاردرمانی (آموزش مجدد به مغز برای ادامه فعالیت روزمره)
• شناخت‌درمانی (برطرف کردن مشکل حافظه و انجام تمرینات مخصوص برای افزایش تمرکز)

پیشگیری از سکته مغزی

تغییر سبک زندگی خطر بروز سکته یا عود آن را کاهش می‌دهد. در این میان، توجه به اینکه برای جلوگیری از سکته مغزی چه بخوریم می‌تواند به انتخاب یک رژیم غذایی سالم‌تر کمک کند. در ادامه روش‌های پیشگیری از سکته مغزی در خواب یا بیداری را معرفی می‌کنیم:

• ورزش منظم به‌خصوص ورزش هوازی (پیاده‌روی، دویدن، شنا و دوچرخه‌سواری)
• حفظ تناسب اندام
• پیروی از رژیم غذایی سالم و سرشار از میوه و سبزی
• عدم مصرف دخانیات، مواد مخدر نوشیدنی‌های الکلی
• مصرف منظم داروهای مرتبط با فشار خون، چربی خون و قند خون طبق تجویز پزشک