چرا زنبورها تابستان امسال ناپدید شدند؟
فصل مرموز و آرام زنبورها در بریتانیا ممکن است نشانه هشدار دهندهای باشد مبنی بر اینکه گرمای شدید و آب و هوای نامنظم سال ۲۰۲۶، کلونیها را به حداکثر ظرفیت خود رسانده است.
به گزارش هفت صبح یک پیکنیک تابستانی تنها زمانی کامل به نظر میرسد که زنبوری برای بررسی خوراکیهای شما سر برسد. زنبورهای اجتماعیِ معمولی، از آن دست مهمانهای آشنای روزهای گرم هستند که چه در حال چرخیدن دور سفرههای غذای فضای باز باشند و چه در حال ساختن لانهای ناخواسته در سقف خانه، حضورشان حس میشود.
اما تابستان ۲۰۲۶، به شکلی غیرعادی آرام است.
نشانه دوم که میگوید اوضاع روبهراه نیست، غیبتِ اخبار مربوط به زنبورها در رسانههاست. زنبورها معمولاً در هوای گرمتر فعالیت بیشتری دارند؛ کلونیهایشان سریعتر و بزرگتر رشد میکند و در نهایت با مزاحمت برای انسانها، خبرساز میشوند. همین موقع در سال گذشته -که آن هم بهاری گرم و تابستانی داغ داشت- رسانهها پر از تیترهایی درباره «هجوم زنبورها» بود. اما حالا، حتی کنترلکنندگان حرفهای آفات نیز گزارش دادهاند که درخواستهای بسیار کمی برای حذف لانههای زنبور دریافت کردهاند.
البته باید اعتراف کرد که اینها شواهد تجربی هستند، نه دادههای علمی؛ «بررسی بزرگ زنبورها» (Big Wasp Survey) که تنها پایش ملی زنبورهاست، هنوز نمونهگیری تابستان امسال را آغاز نکرده است. اما نشانهها اصلاً خوب نیستند.
اگر دادههای این بررسی، کاهش جمعیت را تأیید کند، پیامدهای آن میتواند فراتر از آرامشِ پیکنیکهای ما باشد. زنبورها نقشهای زیستمحیطی مهمی به عنوان کنترلکنندههای آفات، گردهافشانها و تجزیهکنندگان ایفا میکنند.
آیا وضعیت آبوهوایی باعث کاهش کلونیها شده است؟
بهار برای زنبورها خوب شروع شد. در بهار گرم و خشک، تعداد زیادی از ملکههای مؤسس (Foundresses) از خواب زمستانی بیدار شدند تا لانههای خود را به تنهایی بنا کنند؛ آنها مسئولیت ساخت لانه، تخمگذاری، جستوجوی غذا و پرورش نوزادان را بر عهده داشتند. دوره تأسیس لانه، زمانی پرمخاطره است. با این حال، اگر ملکه زنده بماند تا اولین نسلِ کارگران بالغش سر از تخم درآورند، شانس با او یار است، چرا که دیگر نیازی ندارد خودش برای یافتن غذا دست به کارهای خطرناک بزند.
اما بهار ۲۰۲۶ عجیب بود: شروع گرم و خشک باید وضعیت خوبی را رقم میزد. هوای گرم و خشکِ بهاری، شانس بقای لانه را افزایش میدهد، چون منبع خوبی از شهد برای رشد تخمدانهای ملکه و جمعیت مناسبی از شکارها برای تغذیه نوزادان فراهم میکند. اما ما شاهد گرمای بیسابقهای برای این موقع از سال بودیم که با روزهای سرد و مرطوب و به دنبال آن، شبهای غیرمنتظره و سرد همراه شد.
چنین شرایط آبوهواییِ حدی، احتمالاً باعث شده ملکهها لانههای خود را رها کنند یا تلف شوند و در نتیجه، جمعیتِ اولیه ملکهها به تعدادی بسیار ناچیز کاهش یابد.
آیا گرمای تکراری، تحملِ زنبورها را از بین برده است؟
سپس موجهای گرما آغاز شدند؛ یکی پشت سر دیگری. برخی حشرات ممکن است از این شرایط سود ببرند. خیریه حیاتوحش «حفاظت از پروانهها» امیدوار است که ۲۰۲۶ تابستانی پربار برای پروانهها باشد، زیرا روزهای گرم و خشک به معنای جستوجوی غذا، جفتگیری و تخمگذاری بدون وقفه است.
اما همه حشرات دارای یک حد تحمل حرارتی به نام «حداکثر دمای بحرانی» (CTmax) هستند. اگر این حد از توان حشره فراتر رود، دچار خشکشدگی (از دست دادن آب بدن)، اسپاسم عضلانی و در نهایت نوعی بیهوشی یا مرگ میشود.
برای زنبورهای عسل، این حد حدود ۴۹ درجه سانتیگراد است؛ که شاید عدد بالایی به نظر برسد، اما در موجهای گرمای امسال بریتانیا، دمای سطح زمین از ۵۰ درجه سانتیگراد هم گذشت. البته دمای هوا لازم نیست به حدِ نهاییِ کشنده برسد تا بر رفتار و بهرهوری آنها اثر بگذارد. برای مثال، تواناییِ شناخت و کاراییِ جستوجوی غذا در زنبورهای «بامبلبی» (زنبورهای درشت) در دمای ۳۲ درجه مختل میشود.
«مؤسسه حفاظت از بامبلبیها» نگرانیهایی را مطرح کرده است که سال ۲۰۲۶ ممکن است روند کاهش جمعیت این زنبورها را با پژمرده شدن گلها و ناتوانی زنبورها در جمعآوری مؤثر غذا، تشدید کند.
زنبورهای اجتماعی معمولاً در برابر شرایط آبوهوایی حدی بسیار مقاوم هستند. آنها یکی از موفقترین گونههای مهاجم در سراسر جهان به شمار میروند. به عنوان یک حشره اجتماعی، رفتارهای تنظیم دماییِ آنها (مانند بالزدن برای خنک کردن لاروها) و ساختار لانه (که دارای لایههای عایق اطراف شانههای نوزادان است) میتواند به تعدیل اختلالات محیطی کمک کند.
حشرات همچنین دارای مولکولهای مومی به نام «هیدروکربنهای کوتیکولی» هستند که اسکلت بیرونی آنها را میپوشاند و از آنها در برابر خشکشدگی محافظت میکند. ساختار این هیدروکربنها در زنبورهای اجتماعی در پاسخ به گرما تغییر میکند تا در گرمای شدید، محافظت بهتری ایجاد کند.
رژیم غذایی متنوع آنها نیز باید مانند سپری در برابر عدم تعادل جمعیتِ شکارها عمل کند. با این حال، «حداکثر دمای بحرانی» آنها (حدود ۴۵ درجه سانتیگراد) ممکن است از سایر حشرات اجتماعی کمتر باشد، که این مسئله آنها را در برابر دمای بالای زمین در موجهای گرمای ۲۰۲۶ آسیبپذیرتر کرده است.
زنبورهای باقیمانده بهطور غیرمعمولی کوچک هستند
نکته دیگری که کشف شده این است: زنبورها بسیار کوچک هستند. اندازه بدنِ بزرگسالِ بسیاری از حشرات در طول دوره رشد تعیین میشود و بستگی به کیفیت و کمیت غذایی دارد که به عنوان لارو دریافت میکنند. زنبورها پس از دگردیسی (شفیرگی) دیگر بزرگتر نمیشوند.
اولین کارگرانی که در بهار سر از تخم درمیآورند، معمولاً کوچک هستند چون ملکه بهتنهایی محدودیتهایی برای تأمین غذا دارد. اما تا اوایل آگوست، ظرفیت جستوجوی غذای کلونی به صورت تصاعدی افزایش مییابد، نوزادان بهتر تغذیه میشوند و کارگرانی که ظهور میکنند، بهطور قابلتوجهی بزرگترند.
پس چرا ما هنوز زنبورهایی با اندازه «بهاری» میبینیم؟ ممکن است تنوع و فراوانیِ محدود شکار باعث شده باشد که تغذیه آنها محدود شود. این مشکل همچنین ممکن است مستقیماً با گرما مرتبط باشد. لاروهای حشراتی که در دماهای بالاتر پرورش مییابند، سریعتر رشد کرده و در اندازهای کوچکتر به مرحله شفیرگی میرسند.
گمان میرود که گرمایش جهانی، دلیل روند کوچک شدن اندازه زنبورهای اجتماعی در ۱۰۰ سال گذشته باشد. شاید ما داریم این روند را همین امسال به صورت زنده مشاهده میکنیم.
مشاهدات عمومی میتواند دلیل این کاهش را روشن کند
غذای پیکنیکتان را با یک زنبور شریک شوید. وقتی به شما نزدیک شد، با دست آن را دور نکنید؛ تماشا کنید ببینید چه میخواهد. در نبودِ شکار طبیعی، ممکن است زنبور برای تغذیه نوزادانش شدیداً به پروتئین (مثلاً ژامبون پیکنیک شما) نیاز داشته باشد. یا در نبودِ گل برای شهد، ممکن است برای تغذیه خودش به چیزی شیرین (مثل کمی مربا) نیاز داشته باشد.
