فشار ترامپ برای کنار زدن نتانیاهو؟

گروه سیاسی| صحنه سیاسی اسرائیل پس از انتخابات پارلمانی ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، وارد مرحله‌ای حساس شده است. در حالی که بنیامین نتانیاهو با چالش جدی بقای سیاسی مواجه است، اسحاق هرتزوگ، رئیس رژیم، روز شنبه به طور رسمی گادی آیزنکوت، رئیس حزب یشار و رئیس سابق ستاد ارتش را مأمور تشکیل کابینه جدید کرد. این تصمیم پس از آن اتخاذ شد که آیزنکوت توانست حمایت ۶۷ عضو از ۱۲۰ عضو کنست (پارلمان اسرائیل) را برای تشکیل دولت جلب کند؛ در حالی که تنها ۴۶ عضو از نتانیاهو حمایت کردند. این گزارش به بررسی زمینه‌های این تحول، سناریوهای پیش‌روی تشکیل کابینه، نقش فشارهای خارجی به ویژه از سوی آمریکا و موانع ساختاری در مسیر آیزنکوت می‌پردازد.

‌ ریشه‌های بحران سیاسی کنونی در اسرائیل

ریشه‌های عمیق بحران سیاسی کنونی را باید در سه رویداد کلیدی جست‌وجو کرد. نخست، حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و ناکامی‌های امنیتی و اطلاعاتی متعاقب آن که به شدت موقعیت نتانیاهو را تضعیف کرد و آیزنکوت و متحدانش نتانیاهو را به دلیل ناکامی در جلوگیری از این حمله و مدیریت جنگ‌های پس از آن در غزه و لبنان به شدت مورد انتقاد قرار دادند. دوم، شکاف اجتماعی عمیقی که در اثر اصلاحات قضایی جنجالی و اتحاد نتانیاهو با احزاب راست افراطی مانند ایتامار بن گویر و احزاب ارتدوکس تندرو ایجاد شد.

این اتحادها نه تنها بخشی از جامعه سکولار و میانه‌رو را از نتانیاهو دور کرد، بلکه موجب انزوای بیشتر او در عرصه بین‌المللی نیز شد و سوم حمله به ایران که نه‌تنها هیچ دستاوردی برای نتانیاهو نداشت بلکه موشک‌های گسترده ایران را به اراضی اشغالی روانه کرد و ادعای شکست‌ناپذیر بودن اسرائیل را در هم شکست. نتیجه انتخابات ۲۷ اکتبر آن بود که هیچ‌یک از دو اردوگاه به اکثریت ۶۱ کرسی نرسیدند. اردوگاه تغییر به رهبری آیزنکوت، شامل احزاب یشار، بییخاد، دموکرات‌ها و اسرائیل بیتنو، ۴۸ کرسی به دست آورد و احزاب عرب نیز با ۱۹ کرسی، وزن سیاسی تعیین‌کننده‌ای پیدا کردند. در مقابل، بلوک نتانیاهو توانست ۵۳ کرسی به دست آورد. این پارلمان بدون اکثریت، آیزنکوت را در موقعیتی قرار داد که بتواند با اتکا به حمایت بیرونی احزاب عرب، ادعای تشکیل دولت کند.

پیام «همین حالا» واشنگتن به آیزنکوت

در این میان برخلاف انتظارها به نظر می‌رسد دونالد ترامپ هم بدش نمی‌آید نتانیاهو از صحنه سیاسی کنار برود. اخیرا یک روزنامه‌نگار در اسرائیل، در برنامه‌ای در شبکه ۱۲ تلویزیون این رژیم فاش کرد که مقام‌های نزدیک به ترامپ پیامی روشن به تیم آیزنکوت منتقل کرده‌اند، مبنی بر اینکه: «همین حالا برای تشکیل دولت سوگند یاد کنید و همین حالا بی‌بی (نتانیاهو) را کنار بزنید». این فشار نشان‌دهنده تغییر محاسبات واشنگتن است.

اگرچه ترامپ در گذشته علنا از نتانیاهو حمایت کرده بود، اما به نظر می‌رسد تیم او به این نتیجه رسیده است که ادامه حضور نتانیاهو، به دلیل اتهامات فساد و انزوای سیاسی، هزینه‌ای برای منافع آمریکا در منطقه دارد و آیزنکوت را شریک قابل‌کنترل‌تری می‌داند. با این حال، گزارش‌های متناقضی نیز وجود دارد. برخی منابع از تصمیم ترامپ برای عدم مداخله در تشکیل کابینه خبر داده‌اند اما حتی در صورت صحت این گزارش، فشار پنهان و ترجیح واشنگتن برای پایان یافتن دوران نتانیاهو، عاملی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. آیزنکوت نیز با درک این موضوع، بلافاصله پس از دریافت مأموریت، بر ضرورت تشکیل «دولت اضطراری ملی» در سریع‌ترین زمان ممکن تأکید کرد.

سناریوهای تشکیل کابینه

آیزنکوت ۲۸ روز فرصت دارد (با امکان تمدید ۱۴ روزه) تا کابینه خود را تشکیل دهد اما مسیر او با موانعی نیز روبه‌رو است. سه سناریوی اصلی پیش‌روی او قرار دارد: نخست آنکه دولت اقلیت با حمایت بیرونی احزاب عرب تشکیل دهد. این محتمل‌ترین سناریوی کوتاه‌مدت است. آیزنکوت می‌تواند با ۴۸ کرسی اردوگاه تغییر و با اتکا به حمایت بیرونی ۱۹ عضو احزاب عرب که مجموعا ۶۷ کرسی می‌شود، دولت را تشکیل دهد. احزاب عرب اعلام کرده‌اند که برای جلوگیری از بازگشت نتانیاهو، حاضر به حمایت از آیزنکوت‌اند. با این حال، این سناریو با مخالفت شدید شرکای راست‌گرای آیزنکوت، به ویژه آویگدور لیبرمن مواجه است.

لیبرمن بارها هرگونه دولتی را که به حمایت احزاب عرب وابسته باشد، رد کرده است. دوم آنکه ائتلاف با احزاب ارتدوکس شکل بگیرد. برای دور زدن مسئله احزاب عرب، آیزنکوت می‌تواند به سمت احزاب ارتدوکس با مجموع ۱۳ کرسی برود. لیبرمن اخیرا اعلام کرده است که برای تشکیل دولت ضد نتانیاهو، حاضر به مصالحه در مورد قانون سربازی ارتدوکس‌ها -که سال‌ها بر سر آن اختلاف داشت- است. این امر می‌تواند درهای ائتلاف ۶۱ کرسی را باز کند. اما مانع اصلی، حزب شاس است که همچنان به نتانیاهو وفادار مانده و از او حمایت می‌کند. در مقابل، یهودیت توراتی از حمایت از هیچ‌کدام از دو نامزد خودداری کرده است.

جلب نظر شاس، چالشی جدی برای آیزنکوت خواهد بود. سومین سناریو هم تشکیل دولت وحدت ملی با لیکود است. نتانیاهو و حزب لیکود خواستار تشکیل دولت وحدت ملی شده‌اند و آیزنکوت اعلام کرده است که اگر لیکود ائتلاف خود با احزاب افراطی را کنار بگذارد، حاضر است با آنها وارد دولت وحدت شود. این سناریو اگرچه از نظر عددی می‌تواند اکثریت را تأمین کند اما از نظر سیاسی برای آیزنکوت بسیار پرهزینه است، زیرا پایگاه رأی‌دهندگان او دقیقا به وعده کنار زدن نتانیاهو رأی داده‌اند. نتانیاهو نیز در پیامی ویدیویی هشدار داد که دولتی که آیزنکوت با حمایت احزاب عرب تشکیل دهد، «اسرائیل را از درون نابود خواهد کرد».

موانع و شروط آیزنکوت

آیزنکوت برای تشکیل کابینه، شروطی را برای احزاب خواهان پیوستن تعیین کرده است که مهم‌ترین آنها به رسمیت شناختن «اسرائیل به عنوان دولت یهود» و «تروریستی دانستن حماس» است. این شروط، که ماهیتی ایدئولوژیک و راست‌گرایانه دارند، برای جلب نظر احزاب میانه‌رو و راست طراحی شده‌اند، اما در عین حال ممکن است احزاب چپ‌گرا و عرب را در پیوستن رسمی به کابینه با مشکل مواجه کند.

مهم‌ترین چالش آیزنکوت، مدیریت همزمان دو گروه متضاد است؛ از یک سو، شرکای ائتلافی او به ویژه لیبرمن که حاضر به حضور احزاب عرب در دولت نیستند و از سوی دیگر، احزاب عربی که حمایت بیرونی خود را مشروط به تحقق خواسته‌های حداقلی مانند توقف شهرک‌سازی یا بهبود وضعیت اقتصادی می‌کنند. علاوه بر این، آیزنکوت باید با نتانیاهو و لیکود نیز به نوعی کنار بیاید یا آنها را کاملا منزوی کند، که با توجه به نفوذ لیکود در کنست، کار ساده‌ای نیست.

چشم‌انداز پیش رو

مأموریت آیزنکوت برای تشکیل کابینه، نقطه عطفی در تاریخ سیاسی اسرائیل است. برای اولین‌بار پس از بیش از یک دهه، نتانیاهو در موقعیتی قرار گرفته است که این امکان وجود دارد که نه تنها نخست‌وزیر نشود بلکه ممکن است برای همیشه از صحنه سیاسی کنار برود. فشار ترکیبی از درون (اردوگاه تغییر و احزاب عرب) و بیرون (آمریکا)، فضای سیاسی را به سمتی هدایت کرده است که تشکیل دولتی بدون نتانیاهو را ممکن، و حتی ضروری، ساخته است.

با این حال، تشکیل کابینه توسط آیزنکوت قطعی نیست. سناریوی دولت اقلیت با حمایت احزاب عرب، اگرچه از نظر عددی ممکن است، اما از نظر سیاسی شکننده و با مخالفت شرکای کلیدی او مواجه است. سناریوی ائتلاف با ارتدوکس‌ها نیز به دلیل وفاداری شاس به نتانیاهو، با مانع جدی روبه‌روست. اگر آیزنکوت در ۲۸ روز آینده موفق نشود، احتمال بازگشت نتانیاهو یا برگزاری انتخابات مجدد وجود دارد. اما آنچه مسلم است، این است که دوران قدرت کامل نتانیاهو در اسرائیل به پایان رسیده و ساختار سیاسی اسرائیل وارد دوره‌ای از بی‌ثباتی و ائتلاف‌های شکننده‌شده است که آینده این رژیم را تحت تأثیر قرار خواهد داد.