خشم انباشته فرانسوی‌ها | آتش‌سوزی، غارت و درگیری با پلیس
درباره اعتراضات فرانسه که از مطالبات آموزشی و معیشتی آغاز شد و با پیوستن گروه‌های اجتماعی گسترش یافت
گروه سیاسی| فرانسه این روزها به صحنه یکی از گسترده‌ترین و خشونت‌بارترین موج‌های اعتراضی چند سال اخیر تبدیل شده است. آنچه با اعتراض دانش‌آموزان به کمبود امکانات آموزشی آغاز شد، به سرعت به جنبشی فراگیر علیه گرانی، تورم و سیاست‌های اقتصادی دولت امانوئل مکرون تبدیل و با پیوستن جلیقه‌زردها، اتحادیه‌های کارگری، کشاورزان و بازنشستگان؛ به درگیری‌های خیابانی، آتش‌سوزی و غارت فروشگاه‌ها کشیده شد.
ریشه‌های اعتراضات
جرقه اولیه اعتراضات اخیر فرانسه در اوایل مهرماه برابر با اواخر سپتامبر در مدارس فرانسه زده شد. دانش‌آموزان و معلمان در اعتراض به کمبود امکانات، کمبود معلم، کلاس‌های شلوغ و فرسودگی زیرساخت‌های آموزشی دست به تجمع زدند. این اعتراض صنفی اما به سرعت از چارچوب مدارس فراتر رفت، زیرا با بحران فراگیرتر گرانی و کاهش قدرت خرید گره خورد. بر اساس نظرسنجی‌های منتشر شده، ۴۵درصد فرانسوی‌ها نگرانی اصلی خود را افزایش هزینه‌های زندگی اعلام کرده‌اند. افزایش قیمت سوخت به عنوان یکی از محرک‌ها مطرح شده است؛ مانند آنچه در اعتراضات جلیقه‌زردها در ۲۰۱۸ نیز رخ داد. اکنون فعالان جلیقه‌زرد با اشاره به افزایش قیمت بنزین از ۱.۴۰یورو به ۲.۲۰یورو در هر لیتر، اعتراض خود را نسبت به سیاست‌های مالیاتی دولت می‌دانند.
دومین عامل کلیدی، شکل‌گیری ائتلافی اجتماعی و گسترده اما شکننده بود. فراخوان‌های شبکه‌های اجتماعی، به ویژه در تیک‌تاک با عنوان جلیقه‌های جوان زمینه پیوند نسل جدید معترضان با جنبش قدیمی‌تر جلیقه‌زردها را فراهم کرد؛ به نحوی که در ۱۷ اکتبر برابر با ۲۵ مهر، بیش از ۶۰۰ تجمع در سراسر فرانسه برنامه‌ریزی شد. وزارت کشور شمار شرکت‌کنندگان را حدود ۵۵۰ هزار نفر و اتحادیه‌ها نزدیک به ۸۰۰ هزار نفر اعلام کردند. این گستردگی نشان می‌داد مطالبات از یک گروه خاص فراتر رفته و طیفی از کارگران، کارمندان، کشاورزان و بازنشستگان را در بر گرفته است. با این حال، همین ائتلاف گسترده و فقدان رهبری متمرکز، زمینه نفوذ گروه‌های رادیکال و تبدیل تجمعات مسالمت‌آمیز به خشونت را فراهم کرد.
چرایی به خشونت کشیده شدن اعتراضات
خشونت‌ها در حاشیه اعتراضات روز ۱۷ اکتبر رخ داد. مقامات دولتی از جمله سباستین لکورنو، نخست‌وزیر فرانسه، عاملان اصلی را گروه‌های چپ افراطی و افراد فرصت‌طلب معرفی کرد و مدعی شد که با نفوذ در صفوف معترضان به تخریب اموال عمومی و غارت فروشگاه‌ها دست زدند. در پاریس، درگیری‌ها حول میدان جمهوری و بلوار مگنتا شدت گرفت؛ خودروها و سطل‌های زباله آتش زده شد و معترضان به سمت پلیس اشیایی پرتاب کردند و پلیس نیز در واکنش به آنها از گاز اشک‌آور استفاده کرد و یگان ویژه برای مقابله با اعتراضات وارد عمل شد.
این وضعیت باعث شد که خشونت‌ها به شهرهای دیگر نیز سرایت کرد؛ به نحوی که در لیموژ، ساختمان تاریخی شهرداری به آتش کشیده شد، در مارسی و لیل معترضان به شهرداری‌ها یورش بردند و در لیون یک دفتر گردشگری طعمه حریق شد. یک معترض هم در پاریس بر اثر ایست قلبی جان باخت و یک نوجوان ۱۷ساله در سن‌اتین بر اثر اصابت نارنجک پلیس دست خود را از دست داد. این حوادث نشان می‌داد خشونت، هم از سوی برخی گروه‌ها و هم در نتیجه واکنش‌های مرگبار پلیس، به سرعت روندی صعودی را طی کرد و فراگیر شد.
بازیگران فعال
جنبش «جلیقه‌زردها» اگرچه دیگر انسجام سال ۲۰۱۸ را ندارد، اما نقشی نمادین و محرک ایفا کرد. حضور دوباره فعالان جلیقه‌زرد در کنار دانش‌آموزان و اتحادیه‌ها، به نوعی نقش پلی ارتباطی میان نارضایتی معیشتی قدیمی و نارضایتی نسل جدید را ایفا کرد. اتحادیه‌های کارگری نیز با مطالبات مشخصی چون افزایش دستمزدها و مستمری‌ها، کاهش قیمت‌ها و حمایت از خدمات عمومی حضور داشتند. کشاورزان و بازنشستگان نیز به این ائتلاف پیوستند. در سطح سیاسی، حزب چپ افراطی «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» به رهبری ژان-لوک ملانشون از اعتراضات حمایت کرد، در حالی که حزب راست افراطی «اجتماع ملی» این اعتراضات را محکوم کرد. این شکاف سیاسی نیز نشان می‌دهد اعتراضات خیابانی در عرصه سیاسی نیز به یک نبرد تمام‌عبار تبدیل شده است.
واکنش‌ها در فرانسه
امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در واکنش به اعتراضات گسترده در کشورش، در پیامی تلویزیونی خشونت و غارت را «غیرقابل تحمل» دانست و مدعی شد که باید میان معترضان دارای مطالبات مشروع و عاملان تخریب تفاوت قائل شد. او حتی پا را فراتر نهاد و گفت که برخی در تلاش‌اند تا جمهوری فرانسه را دچار براندازی کنند. او مطرح کرد که «حق اعتراض در فرانسه مقدس است، اما حق تخریب اموال دیگران وجود ندارد. من به عنوان رئیس‌جمهور، وظیفه دارم از جمهوری در برابر کسانی که می‌خواهند هرج‌ومرج ایجاد کنند، محافظت کنم».
مکرون همچنین در سخنانی که واکنش گسترده‌ای برانگیخت، گفت: «ما در برابر یک حرکت هماهنگ برای بی‌ثبات‌سازی نهادهای دموکراتیک قرار داریم. گروه‌های سازمان‌یافته‌ای وجود دارند که از خشم مشروع مردم برای پیشبرد اهداف سیاسی خود سوءاستفاده می‌کنند.» او در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به سابقه جنبش جلیقه‌زردها گفت: «در سال ۲۰۱۸ نیز وعده اصلاحات دادیم و به آن عمل کردیم. امروز نیز همان مسیر را ادامه می‌دهیم اما اجازه نمی‌دهیم خیابان، جایگزین صندوق رأی شود».
مکرون با دفاع از عملکرد نیروهای امنیتی فرانسه گفت: «پلیس و ژاندارمری ما در شرایط بسیار دشواری قرار دارند. آنها با گروه‌های رادیکالی مواجه‌اند که به هیچ قاعده‌ای پایبند نیستند. من از آنها حمایت کامل می‌کنم». مکرون در عین حال وعده داد که دولت به مطالبات اقتصادی مشروع پاسخ خواهد داد و از نخست‌وزیر فرانسه خواست بسته‌ای از اقدامات حمایتی فوری را برای اقشار کم‌درآمد آماده کند.
وضعیت اعتراضات در این کشور به قدری گسترده شده است که اخیرا ژوزف نوز، وزیر کشور فرانسه از مقام خود استعفا داد اما بر اساس گزارش رویترز، مکرون این استعفا را رد کرد و گفت که نونز باید بماند تا زنجیره فرماندهی در پلیس و نیروهای امنیتی حفظ شود و همچنین از او خواست تا در اسرع وقت رویکردهای جدیدی را برای مقابله با غارتگران تدوین کند. برخی رسانه‌ها امتناع مکرون از پذیرش استعفای نوز را نشانه‌ای از عمق اختلافات درون دولت و نگرانی از پیامدهای سیاسی پذیرش استعفا در اوج بحران تلقی کردند. منتقدان می‌گویند عدم پذیرش استعفا، نشان‌دهنده ترس مکرون از «فروپاشی زنجیره‌ای» در تیم امنیتی و سیاسی اوست.
در ادامه افزایش تنش‌ها، نخست‌وزیر فرانسه هم از وضع محدودیت در مقررات رفت و آمد در فرانسه سخن گفت و مطرح کرد: «اگر ناآرامی‌ها شدت بگیرد، وضعیت اضطراری را اعلام خواهیم کرد». بر اساس گزارش فرانس ۲۴، شهردار دناین در شمال فرانسه نیز در پی اعتراضات مردمی، برای یک هفته مقررات منع رفت‌وآمد از ساعت ۲۱ تا ۶ صبح وضع کرد. این در حالی است که به شهرداران محلی از پیش اختیار داده شده برای حفاظت از ساکنان و کسب‌وکارها، محدودیت‌های جزئی رفت‌وآمد برقرار کنند. همچنین خبرگزاری فرانسه دیشب گزارش داد که کنترل برخی شهرهای فرانسه از دست رفته و بیش از هزار پلیس زخمی شده‌اند.
واکنش ترامپ
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا نیز نسبت به رخدادهای موجود در فرانسه واکنش نشان داد و در سخنانی ریشه اعتراضات فرانسه را نه اقتصادی بلکه مهاجرت گسترده و کنترل‌نشده دانست و گفت که سال‌ها پیش به مکرون هشدار داده بود که با باز گذاشتن مرزها اشتباه بزرگی مرتکب شده است. ترامپ در جمع خبرنگاران مطرح کرد: «آنچه در فرانسه می‌بینید، نتیجه سیاست‌های وحشتناک مهاجرتی است. من به امانوئل گفتم، اما او گوش نکرد». این سخنان با واکنش تند وزیر خارجه فرانسه مواجه شد؛ ژان-نوئل بارو گفت فرانسه باید «داستان خود را بنویسد» و اجازه ندهد دیگران وقایع کشورش را برای او روایت کنند.
واکنش ایران
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در پیامی به سخنان مکرون که علت آشوب‌های اخیر در این کشور را قیمت بالای سوخت ناشی از جنگ آمریکا علیه ایران توصیف کرده، واکنش نشان داد و با ضمیمه‌کردن پیام مکرون به ترامپ در حمایت از جنگ علیه ایران، نوشت: «آقای مکرون زمانی زمینه را برای این وضعیت فراهم کرد که به رئیس‌جمهور آمریکا اطمینان داد از جنایات علیه ایرانیان استقبال می‌کند. دیگر برای فرافکنی و مقصر دانستن جنگی که امثال او در ایجاد آن نقش داشتند، خیلی دیر شده است. مردم فرانسه خواهان تغییرات بنیادین، از جمله تضمین آزادی تجمعات هستند». عراقچی در پایان توئیت خود نوشت: «آقای رئیس‌جمهور، به صدای آینده فرانسه گوش بدهید».
واکنش روسیه
ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، از مواضع «امانوئل مکرون»، رئیس‌جمهور فرانسه، درباره برخورد با عاملان خشونت‌ها و ناآرامی‌های اخیر انتقاد کرد و گفت: «فرانسه در برخورد با ناآرامی‌ها در داخل خاک خود و اعتراضات در کشورهای دیگر، رویکردهای متفاوتی در پیش می‌گیرد.» او با اشاره به مواضع مقام‌های فرانسوی در قبال ناآرامی‌های پاریس مطرح کرد: «در چنین شرایطی، برخورد قاطع و محکومیت خشونت‌ها مورد تأکید قرار می‌گیرد، اما کشورهای دیگر به دلیل برخورد با اعتراضات داخلی خود با انتقاد مواجه می‌شوند. کشورهای غربی از موضوع حقوق بشر به‌عنوان ابزاری برای مداخله در امور داخلی کشورهای مستقل استفاده می‌کنند».
پیش‌بینی‌ها و سناریوهای آینده
برخی تحلیلگران برای آینده این اعتراضات چند سناریو متصورند. در کوتاه‌مدت، فراخوان جلیقه‌زردها برای تظاهرات در ۲ و ۹ آبان برابر با ۲۴ و ۳۱ اکتبر نشان می‌دهد جنبش اعتراضی در فرانسه قصد عقب‌نشینی ندارد. برخی کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند اعتراضات می‌تواند به صورت موجی و با دوره‌های فراز و فرود، تا انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۷ ادامه یابد. سناریوی دیگر، تشدید بحران و روی آوردن دولت به اقدامات استثنایی مانند وضعیت اضطراری و منع آمد و شد است؛
کمااینکه تا اینجای کار نیز با وضع مقررات آمد و شد در برخی نقاط فرانسه این سناریو تقویت شده است. سناریوی سوم هم آن است که اگر دولت نتواند با اتحادیه‌ها و معترضان میانه‌رو به توافق برسد، ممکن است استعفا دهد تا زمینه برای دولت انتقالی فراهم شود. البته همه اینها در حالی است که مکرون در ماه‌های پایانی دوره دوم خود قرار دارد و تا چند ماه آینده باید انتخابات ریاست‌جمهوری فرانسه برگزار شود.
شائبه حضور عوامل پشت پرده بین‌المللی
ادعای دخالت نیروهای خارجی، به ویژه اسرائیل در پیدایی زمینه‌های اعتراضات در فرانسه نیز در روزهای اخیر در برخی رسانه‌ها مطرح شده است. این در حالی است که مقامات فرانسوی به طور مستقیم اسرائیل را متهم به دخالت نکرده‌اند، اما وزیر خارجه فرانسه در سخنان خود به طور غیرمستقیم به تلاش بازیگران خارجی برای مصادره روایت اعتراضات اشاره کرد.
در مقابل، برخی رسانه‌های منتقد سیاست‌های پاریس، با اشاره به سابقه سرکوب اعتراضات حامیان فلسطین در دانشگاه‌هایی مانند ساینس‌پو توسط پلیس فرانسه، این ایده که اسرائیل در حال سازماندهی اعتراضات خیابانی در فرانسه باشد را بعید دانسته‌اند و آن را بیشتر تلاشی برای انحراف افکار عمومی از مشکلات داخلی ارزیابی می‌کنند. در مجموع، هیچ مدرکی مبنی بر دخالت کشورها یا سازمان‌های بین‌المللی در پیدایی اعتراضات اخیر فرانسه وجود ندارد و آنچه مسلم است، ناکارآمدی دولت فرانسه در قبال خواسته‌های مردم این کشور است که صرفا مربوط به امسال نیست و در گذشته هم انباشت نارضایتی‌ها در فرانسه اعتراضات گسترده را رقم زده بود.
سال‌ها انباشت مطالبات، زمینه اعتراضات کنونی
اعتراضات کنونی فرانسه را باید محصول تجمیع سال‌ها نارضایتی اقتصادی و اجتماعی مردم فرانسه دانست که با محرکی صنفی به سطحی رسیده که دولت را با بحرانی چندوجهی مواجه کرده است. ترکیب خشم معیشتی، بی‌اعتمادی سیاسی و خشونت خیابانی، یادآور بحران‌های دوره جلیقه‌زردهاست، اما این بار در آستانه یک چرخه انتخاباتی حساس و در فضایی از رقابت‌های ژئوپلیتیک تشدیدشده رخ می‌دهد.
تصمیم مکرون برای مقاومت در برابر اصلاحات ساختاری و عمیق نشان‌دهنده تداوم وجود نارضایتی‌هاست هرچند که ممکن است اعتراضات خیابانی در کوتاه‌مدت پایان یابد. از سوی دیگر نوع برخورد پلیس فرانسه با معترضان نشان داد که دولتمردان فرانسه که این کشور را مهد دموکراسی در جهان می‌دانند، می‌توانند در برابر اعتراضات خیابانی به خشن‌ترین روش‌های ممکن با مردم این کشور برخورد کنند.
