ارومیه؛ شهری میان آجر و عطر بیدمشک
از حجرههای قدیمی تا ویترینهای رنگارنگ سوغات
هفت صبح| سفر به ارومیه را از خیابان امام خمینی شروع میکنیم. شهری که برای شناختنش باید کمی از خیابانهای عریض و فروشگاههای امروزی فاصله گرفت و به دل بازار قدیمی زد. مقصد ما محدودهای است که میان خیابانهای امام، بعثت، عسگرآبادی، اقبال و مهاباد قرار گرفته است. بازار تاریخی ارومیه از آن مجموعههایی است که هنوز زندگی اقتصادی در آن جریان دارد. مغازهها باز هستند، مشتریها برای خرید روزانه رفتوآمد میکنند و در میان دالانهای آجری، میشود ردپای مشاغلی را دید که نسلهای متوالی در همین محدوده فعالیت کردهاند. از خیابان امام بهسمت ورودی بازار حرکت میکنیم. پیش از ورود، مغازههای اطراف خیابان توجهمان را جلب میکنند.
اینجا چهره جدیدتر تجارت ارومیه را میبینیم. فروشگاههای پوشاک، لوازم خانگی و واحدهای خدماتی در کنار کسبوکارهای قدیمی قرار گرفتهاند. با ورود به بازار، فضای خیابان جای خودش را به دالانهای سرپوشیده میدهد. سقفهای آجری و طاقهای متوالی، مسیر را از شلوغی بیرون جدا میکنند. بازار در نگاه اول شاید مجموعهای از مغازههای بههمپیوسته به نظر برسد، اما کمی که جلوتر برویم، متوجه میشویم هر راسته هویت صنفی خودش را دارد.
دالانهایی که هر کدام یک شغل دارند
اول به سمت راسته زرگران میرویم. ویترین طلافروشیها، نور چراغها و رفتوآمد خریداران، این بخش را به یکی از قسمتهای پرجنبوجوش بازار تبدیل کرده است. بعد از آن به محدوده مسگران سر میزنیم. اینجا یادگار دورهای است که ظروف مسی بخش مهمی از جهیزیه و لوازم آشپزخانه خانوادهها را تشکیل میدادند. در کنار مسگران، راسته چاقوسازان، فرشفروشان، بذرفروشان، بلورفروشان، کفاشان و بزازان قرار دارند.
این تنوع صنفی از ویژگیهای مهم بازار ارومیه است و چهارسوقها امکان رفتوآمد میان بخشهای مختلف را فراهم میکنند. در ادامه به سمت راسته عطاران میرویم. اینجا بوی ادویه، گیاهان خشک و عرقیات گیاهی فضای متفاوتی ایجاد میکند. شیشههای پر از ادویههای رنگارنگ، بستههای گیاهان دارویی و محصولات عطاری در کنار هم قرار گرفتهاند. راسته عطاران از مسیرهای مهم ارتباطی بازار با مسجد جامع است. از همین مسیر میتوان به مسجد جامع ارومیه رسید. بنایی که همسایگیاش با بازار، پیوند قدیمی تجارت و زندگی مذهبی شهر را به نمایش میگذارد.
مسجد جامع؛ جایی میان تجارت و تاریخ
مسجد جامع را که پشت سر بگذاریم، دوباره به دالانهای بازار برمیگردیم. در این محدوده باید کمی به معماری هم دقت کرد. بازار ارومیه با آجر ساخته شده و زیبایی آن بیشتر در تناسب طاقها، گنبدها، چهارسوقها و امتداد دالانهاست. بخشهایی از مجموعه به دوره صفویه نسبت داده میشود و در دورههای بعد نیز توسعه پیدا کرده است. البته خیابانکشیهای جدید و نوسازیهای پراکنده، بخشی از پیوستگی بافت قدیمی را از بین بردهاند.
از بازار خارج میشویم و به سمت خیابان بعثت میرویم. این خیابان یکی از محورهای دسترسی به بازار تاریخی است. در اطراف آن میتوان بخشی از رفتوآمد تجاری شهر را دید. کمی جلوتر، خیابان عسگرآبادی و محدوده اقبال را هم در مسیرمان قرار میدهیم. این گردش کمک میکند مقیاس بازار قدیمی را بهتر بشناسیم. مجموعهای که در میان چند خیابان محصور شده و با وجود تغییرات شهری، هنوز مرکز خرید بسیاری از اهالی ارومیه است.
از حجرههای قدیمی تا ویترینهای رنگارنگ سوغات
در ادامه مسیر به سراغ یکی از جذابترین بخشهای سفر میرویم؛ بازار سوغات. برای خرید نقل و حلوا، خیابان امام و محدوده خیابان فرهنگ از نقاط قابل توجه شهر هستند. فروشگاههای تخصصی نقل و حلوای قاسمی و فائقی در محدوده فرهنگ فعالیت میکنند. نقل و حلوای حاج خانم سپهر هم در خیابان امام قرار گرفته است. اگر بخواهیم گزینههای بیشتری ببینیم، بلوار مدرس و حوالی چهارراه همافر هم در مسیر جستوجوی سوغات قرار میگیرند.
حالا نوبت قیمتهاست. نقل ارومیه را با چند طعم و رنگ در ویترینها میبینیم. نقل بیدمشکی، گل محمدی، زعفرانی، گشنیزی، گردویی، وانیلی و پستهای از انواع شناختهشده این شیرینی هستند. در نوع ابریشمی بیدمشکی، عطر عرق بیدمشک و مغز بادام نقش اصلی را دارند. نقل گردویی گل محمدی با مغز گردو و گلبرگهای معطر تهیه میشود و نقل زعفرانی هم با رنگ و عطر زعفران شناخته میشود. بعضی انواع گردویی با حدود ۵۰ درصد مغز گردو تولید میشوند و همین موضوع در قیمت آنها اثر میگذارد.
یک میلیون تومان برای یک کیلو نقل!
قیمتهای فروشگاههای تخصصی ارومیه تصویر روشنی از هزینه خرید این شیرینی به دست میدهد. نقل ابریشمی بیدمشکی در بستههای نیمکیلویی و یککیلویی به ترتیب ۴۰۰ هزار و ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد. نقل ابریشمی گل محمدی هم با همین نرخ عرضه میشود. برای نقل پستهای باید حدود 500 هزار تومان برای نیم کیلو و یک میلیون تومان برای یک کیلو پرداخت کرد. نقل زعفرانی با قیمت ۴۵۰ هزار تومان برای نیم کیلو و ۹۰۰ هزار تومان برای یک کیلو در رده گرانتر قرار میگیرد. نقل گردویی گل محمدی نیز ۴۲۵ هزار تومان برای نیم کیلو و ۸۵۰ هزار تومان برای یک کیلو قیمت دارد. البته اینها همگی کف قیمت هستند و محصولات خاص و برندها تا 20 درصد گرانتر هستند.
به این ترتیب، خرید یک کیلو نقل با قیمت نزدیک به یک میلیون تومان کاملاً در محدوده قیمتهای عرضهشده قرار دارد. البته همه نقلها چنین قیمتی ندارند. فاصله ۴۰۰ هزار تومانی نقل پستهای تا ۹۰۰ هزار تومانی نقل زعفرانی نشان میدهد که انتخاب نوع شیرینی و میزان مغز مصرفی، هزینه خرید را تغییر میدهد. در یک فروشگاه دیگر نیز نقل گردویی زعفرانی در بازه ۵۰۰ هزار تا دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان عرضه شده است که اختلاف آن به وزن و نوع بستهبندی مربوط میشود.
ارومیه فقط شهر نقل نیست؛ حلوای هویج را امتحان کنید
از نقل که عبور کنیم، به سراغ حلواهای محلی میرویم. حلوای هویج گردویی یکی از شناختهشدهترین شیرینیهای ارومیه است. رنگ نارنجی، بافت متراکم و ترکیب هویج و گردو، آن را از حلواهای رایج شهرهای دیگر متمایز میکند. حلوای گردو، حلوای شیره انگور یا دوشاب و حلوای پسته هم در سبد سوغات این شهر قرار دارند.
قیمت حلوای هویج ارومیه برای بسته نیمکیلویی ۳۷۵ هزار تومان و برای بسته یککیلویی ۷۵۰ هزار تومان است. این رقم نشان میدهد خرید یک کیلو حلوای هویج هم به هزینهای قابل توجه نیاز دارد. در کنار آن، حلوای گردویی و دوشاب برای کسانی که طعم شیره انگور و مغز گردو را ترجیح میدهند، انتخابهای دیگری هستند. حلوای دوشاب با شیره انگور تهیه میشود و طعم شیرین و غلیظ آن با گردو ترکیب دلچسبی میسازد.
در ادامه سراغ شیرینیهایی میرویم که شاید برای مسافران کمتر شناختهشده باشند. لوزانک یا باستخ از ترکیب نشاسته و شیره انگور تهیه میشود و معمولاً با گردو و گلاب عطر و طعم میگیرد. سوجوق هم از شیرینیهای مبتنی بر شیره انگور است که بافتی کشدار دارد. باسلوق، لوکوم، راحتالحلقوم و شکرپنیر نیز در فروشگاههای سوغات عرضه میشوند. در میان این محصولات، شکرپنیرهای گلمحمدی و زعفرانی برای پذیرایی همراه چای مناسباند و عرق بیدمشک و بادرنجبویه هم بخش دیگری از سوغات خوراکی ارومیه را تشکیل میدهند.