برق زمستانی در وضعیت مشروط
با وجود تأکید وزارت نیرو بر آمادگی شبکه برق برای زمستان، بازنگشتن ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گازی و وابستگی نیروگاه‌ها به سوخت مایع، تأمین برق پایدار را به چالشی جدی تبدیل کرده است
هفت صبح| وضعیت زمستان ۱۴۰۵ در تامین برق دوگانه است. از یک سو، وزیر نیرو با اطمینان از تأمین برق در ماه‌های سرد سال می‌گوید و تأکید می‌کند که ظرفیت تولید و انتقال کشور برای پاسخ به نیازهای زمستانی کافی است. اما سخنگوی صنعت برق این موضوع را مشروط به تامین سود نیروگاه‌ها می‌داند و اعلام می‌کند که سایه سنگین ناترازی گاز، از دست رفتن ۱۳۰میلیون متر مکعب ظرفیت تولید و وابستگی حیاتی نیروگاه‌ها به سوخت مایع، تصویری به مراتب مبهم‌تر ترسیم می‌کند. هرچند اگر مردم ۱۵درصد از مصرف گاز خود کم کنند قطعا تامین پایدار برق بدون قطعی مهیا خواهد شد.
عبور از ناترازی گاز برای تأمین برق پایدار در زمستان ۱۴۰۵، نیازمند یک استراتژی چندلایه است که در آن، هر نهاد و هر شهروند، سهم خود را ایفا می‌کند. از مدیریت مصرف خانگی و جهاد صرفه‌جویی گرفته تا ابزارهای اقتصادی نوین مانند گواهی‌های صرفه‌جویی، از آمادگی فنی نیروگاه‌ها برای استفاده ترکیبی از گاز و سوخت مایع تا توسعه تجدیدپذیرها و انتقال مجازی سوخت؛ این گزارش، نقشه راهی برای روشن نگه داشتن چراغ‌ها در سردترین روزهای سال است. محمد الله‌داد، مدیرعامل شرکت توانیر، درگفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح درباره تاثیر چالش‌های تأمین سوخت در زمستان اظهار کرد: در سال‌های گذشته محدودیت سوخت داشتیم که به علت مصرف بالای خانگی بوده و عملا به اندازه کافی به نیروگاه‌ها نمی‌رسید.
امسال هم در زمستان در تامین گاز چالش‌هایی داریم و فعالیت نیروگاه‌ها به ذخیره سوخت مایع وابسته است. اگر بتوانیم سوخت مایع را در مخازن نیروگاه‌ها داشته باشیم، شرایط بهتر خواهد بود. ولی امسال به خاطر از دست رفتن بخشی از تولید گاز، محدودیت سوخت تشدید شده است. وی با تأکید بر نقش صرفه‌جویی مردمی تصریح کرد: همه این‌ها بستگی به این دارد که بتوانیم برنامه‌ریزی خوبی داشته باشیم. هر روز در این حوزه جلسات مختلفی در دولت برگزار می‌شود و بخش عمده‌اش همراهی مردم است تا انرژی را کمتر مصرف کنیم. هر متر مکعب گاز حدود ۴ کیلووات‌ساعت برق است.
هر کجا بتوانیم صرفه‌جویی کنیم، مطمئناً به پایداری و تاب‌آوری کمک کرده‌ایم. پوشش رسانه‌ای و دعوتی که شما از مردم می‌کنید که این همراهی و همدلی را ادامه دهند، اگر اتفاق بیفتد مطمئناً مسائل ما کمتر خواهد بود. ولی در صورت عدم کاهش مصرف، طبیعتاً محدودیت‌هایی در پیش رو خواهیم داشت. الله‌داد با اشاره به سازوکار نظارتی مردمی خاطرنشان کرد: سازوکار خوبی در این حوزه فراهم شده و سامانه ۳۶۱۲۱ کمک بسیار خوبی به ما کرده است. مردم عزیزی که هم خودشان در مصرف مراعات می‌کردند و هم مراقب بودند که در مسیرهایشان، اطراف محل کار و زندگی‌شان، اگر کسی دارد از برق غیرمجاز استفاده می‌کند اطلاع می‌دادند، در این حوزه واقعاً اتفاقات بسیار خوبی افتاده است. ما بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار متر کابل غیرمجاز جمع کردیم که عدد قابل‌توجهی است.
پاسخ به اظهارنظر وزیر نیرو درباره تامین برق
احسان ذبیح‌زاده، سخنگوی صنعت برق، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح درباره تفاوت اظهارنظر وزیر نیرو درباره اینکه مشکلی در زمینه تامین برق زمستان نداریم و از طرف دیگر گفته می‌شود که ناترازی گاز در تولید برق اثرگذاری دارد اظهار کرد: «ظرفیت تأمین برق شامل تولید برق و ظرفیت انتقال برق از نیروگاه‌ها به مشترکین است که در این موضوع مشکلی واقعاً نیست. ما نیاز مصرف ۷۵ هزار مگاواتی را در تابستان که جزو فرمایشات آقای وزیر هم بود پشت سر گذاشتیم. ۴۸ هزار مگاواتی که الان اوج مصرف ما هست تامین می‌کنیم و این تقاضا طبیعتاً ما را دچار دشواری در ظرفیت‌ها نمی‌کند. به طور کلی اگر مردم ۱۵ درصد از مصرف گاز خود کم کنند قطعا تامین پایدار برق بدون قطعی مهیا خواهد شد.»
ذبیح‌زاده با تأکید بر وابستگی تولید برق به سوخت تصریح کرد: «اما ما برای تولید برق وابسته به سوخت هستیم. البته توسعه تجدیدپذیر شتابان است، در همین دو سال گذشته تجدیدپذیرها از حدود هزار مگاوات به ۶,۲۰۰ مگاوات رسیده‌اند و تا انتهای سال و پیک سال بعد بیشتر خواهد شد. نیروگاه برق‌آبی هم نسبت به سال قبل امکان تولید بیشتری را ان‌شاءالله اگر پیش‌بینی شده سال پربارشی باشد فراهم خواهد کرد. نیروگاه اتمی که به دلیل سوخت‌گذاری خارج از مدار است، در شروع دوره سرد سال به مدار خواهد آمد و چون نیاز به سوخت فسیلی ندارد، کمک خواهد کرد به تأمین برق.»
ذبیح‌زاده با تشریح ناترازی گاز در زمستان پیش‌رو تاکید کرد: «همچنان میزان وابستگی به سوخت فسیلی وجود دارد و گاز اصلی‌ترین سوخت نیروگاه‌های حرارتی است. دشواری امسال بیشتر از سال قبل خواهد بود، چون یک ناترازی مزمن در گاز داریم. نسبت به سال قبل حدود ۱۳۰ میلیون متر مکعب ظرفیت گازی ناشی از حملات دشمن آمریکایی صهیونیستی از دست رفته که هنوز برنگشته است. بخش مهم و قابل توجهی را همکاران وزارت نفت برگرداندند، اما بر اساس اعلام دوستان، ۱۳۰ میلیون متر مکعب برنگشته است. لذا محدودیت گازی که سال قبل هم داشتیم برای نیروگاه‌ها، امسال تشدید می‌شود و طبیعتاً شرایط سخت‌تری را به لحاظ شبکه گاز و برق در دوره امسال نسبت به سال گذشته خواهیم داشت.»
۱۰ هزار مگاوات تعهد صنایع برای تولید برق مورد نیاز خودشان
اردشیر مذکوری، مدیرعامل مدیریت شبکه برق، در نشستی تخصصی با اشاره به تعهدات قانونی صنایع برای احداث نیروگاه اظهار کرد: «طبق قانون صنایع مکلف شدند مجموعاً ۱۰ هزار مگاوات ظرفیت نیروگاهی نصب کنند که تاکنون حدود ۳۰۰۰ مگاوات نصب شده است. در این حدود، ۱۰۰۰ مگاواتش تجدیدپذیرند که حدود ۱۵۰ مگابایت نصب شد.
برق یارانه‌ای صنایع؛ تابستانی بدون محدودیت
مذکوری با تأکید بر تأمین برق یارانه‌ای صنایع تصریح کرد:«از لحاظ شرایط تأمین برق یارانه‌ای برای صنایع وضعیت خوب است. ما سعی کردیم صنایع خرد و کوچک را در واقع یارانه‌ای تحویل دهیم، به‌طوری که نسبت به دوره مشابه سال قبل، در تابستان سال جاری در مردادماه، صنایع فقط یک روز محدودیت داشتند و این یک روز هم در روز جمعه قابل جبران بود. بنابراین در حوزه برق یارانه‌ای، خوب دارد تأمین برق می‌شود.»
مذکوری با اشاره به سازوکار جایگزین برای صنایع بزرگ‌تر خاطرنشان کرد: «صنایع بزرگ‌تر هم طبق قانون باید بروند نیروگاه بزنند، ولی آن‌هایی هم که به هر دلیلی امکان نصب نیروگاه نداشتند، وزارت نیرو این سازوکار را برایشان ایجاد کرده که بتوانند از تابلوهای آزاد استفاده کنند. این امکان وجود دارد.»
آمادگی واردات ۶۰۰ مگاواتی از ترکیه
مذکوری در خصوص واردات برق از ترکیه تصریح کرد: «در حوزه واردات هم، ما این زیرساخت و آمادگی لازم را داریم که ۶۰۰ مگاوات برق بتواند از سمت ترکیه وارد شود. قاعدتاً بحث‌های مبادلات قراردادی و تجاری‌اش را خود بخش خصوصی با کشورهای همجوار انجام می‌دهند و همین موضوع در دست اقدام هم هست. ما همه زیرساخت‌های لازم برای برقراری و حتی ترانزیت برق به نقطه مصرفشان را پیش‌بینی کرده‌ایم و قابل انجام است. بنابراین از نظر وزارت نیرو، ما آمادگی لازم برای واردات را داریم و مجموعه بخش خصوصی حوزه صنعت و پتروشیمی کاملاً برقرار است. »
راهکار عبور از مشکل ناترازی گاز برای تامین برق
ناترازی گاز پدیده تازه‌ای نیست. بر اساس گزارش‌ها، کشور در زمستان گذشته نیز در اوج سرما با کسری روزانه حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون متر مکعب گاز مواجه بود. آسیب‌های جدید به زیرساخت‌های تولید، به این ناترازی ساختاری اضافه شده و شرایط را دشوارتر کرده است. با توجه به اینکه در اوج سرما تا ۷۰ درصد گاز مصرفی به بخش خانگی اختصاص می‌یابد، هرگونه صرفه‌جویی در این بخش مستقیماً به آزادسازی سوخت برای نیروگاه‌ها منجر می‌شود. رعایت دمای آسایش (۱۸ تا ۲۰ درجه) در ساختمان‌های اداری و عمومی، عایق‌کاری پنجره‌ها و جلوگیری از هدررفت گرما، از جمله اقدامات ساده‌ای است که با مشارکت مردمی می‌تواند فشار بر شبکه را کاهش دهد. در همین راستا، پویش ملی ۲۰ درجه و فرهنگ‌سازی برای اصلاح الگوی مصرف، به عنوان یک راهبرد کم‌هزینه و اثرگذار دنبال می‌شود.
هاشم اورعی، کارشناس انرژی، در این باره می‌گوید که «در شرایط اوج سرما، ممکن است حدود ۷۰ درصد گاز مصرفی به بخش خانگی و تجاری اختصاص پیدا کند و سهم کمتری برای نیروگاه‌ها و صنایع باقی بماند. در چنین شرایطی، محدودیت گاز نیروگاه‌ها به کاهش تولید برق منجر می‌شود و سوخت‌های جایگزین نیز ظرفیت کافی برای جبران کامل این کمبود را ندارند. از یک سو، ذخایر گازوئیل محدود است و از سوی دیگر، مصرف گسترده مازوت پیامدهای زیست‌محیطی قابل‌توجهی دارد.»
ناترازی برق در سال ۱۴۰۵، تنها یک بحران فصلی نیست؛ محصول ترکیبی از آسیب‌های جنگی به زیرساخت‌های گاز، ناترازی مزمن ساختاری، کندی صنایع در احداث نیروگاه و وابستگی شدید تولید برق به سوخت گاز است. مدیران صنعت برق با صراحت از دشواری زمستان پیش‌رو سخن می‌گویند و تأکید می‌کنند که اگر مصرف کاهش نیابد، محدودیت‌ها اجتناب‌ناپذیر خواهند بود. در این میان، آنچه سرنوشت زمستان را تعیین می‌کند، نه فقط تصمیم‌های دولت، بلکه رفتار تک‌تک مصرف‌کنندگان است؛ همان‌هایی که هر کیلووات‌ساعت صرفه‌جویی‌شان، به اندازه یک متر مکعب گاز، به پایداری شبکه کمک می‌کند و چراغ خانه‌ها را روشن نگه می‌دارد.
آمادگی فنی نیروگاه‌ها برای استفاده ترکیبی از گاز و سوخت مایع است. با توجه به محدودیت ذخیره‌سازی گاز، تکمیل مخازن سوخت مایع نیروگاه‌ها تا پیش از آغاز سرمای شدید اوایل آذرماه در اولویت قرار گرفته است. ذخایر سوخت مایع در حال حاضر حدود ۹۰درصد پرشدگی دارد و وزارت نفت موظف شده در فرصت باقی‌مانده آن را به حداکثر ظرفیت برساند. با این حال، تکمیل مخازن به تنهایی کافی نیست؛ چراکه ظرفیت مخازن محدود است و در طول دوره ۱۰۰ روزه سرد سال، باید ترکیب مناسبی از تخصیص گاز و تحویل سوخت مایع برقرار باشد تا نیروگاه‌ها بتوانند به تولید ادامه دهند. همچنین تعمیرات واحدهای نیروگاهی با راندمان بالا به صورت فشرده پیش از آغاز دوره سرما انجام شده است تا این واحدها در زمان محدودیت سوخت با ظرفیت کامل کار کنند.
آنچه از مجموع اظهارات مدیران صنعت برق برمی‌آید این است که صنعت برق برای عبور از زمستان پیش‌رو دو سپر دارد، نخست، ذخیره سوخت مایع در مخازن نیروگاه‌ها که با تشدید محدودیت‌های جنگ، اهمیت مضاعف یافته است. دوم، همراهی مردم در صرفه‌جویی که هر متر مکعب گاز آن معادل ۴ کیلووات‌ساعت برق است. در این میان، سامانه به عنوان پل ارتباطی مردم و صنعت برق، با جمع‌آوری بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار متر کابل غیرمجاز، نشان داده که نظارت مردمی می‌تواند به کاهش تلفات و پایداری شبکه کمک کند. به باور او، اگر این همراهی ادامه یابد، زمستان پیش‌رو با محدودیت‌های کمتری سپری خواهد شد؛ در غیر این صورت، محدودیت‌ها اجتناب‌ناپذیرند.
همچنین باید توجه داشت که صنایع انرژی‌بر در ایران باید برای تامین برق سه مسیر را دنبال کنند؛ نخست، می‌توانند از طریق احداث نیروگاه برق تامین کنند که فعلا از تعهدشده، تنها ۳۰۰۰ مگاوات محقق شده و بخش تجدیدپذیر آن نیز تنها ۱۵۰ مگاوات بوده است. دوم، خرید از تابلوهای آزاد از طریق بورس ممکن است و در نهایت سوم، واردات برق هم می‌تواند کمک کند که در حال حاضر از ترکیه که زیرساخت ۶۰۰ مگاواتی آن آماده و در دست اقدام است.
در این میان، تأمین برق یارانه‌ای صنایع خرد و کوچک در تابستان امسال تقریباً بدون محدودیت انجام شده و در حال حاضر تنها یک روز جمعه قطعی برق برای صنایع پیش‌بینی شده که آن هم قابل جبران است. یکی از موضوعات در تراز برق جبران برق صنایع است اگر آنها نیروگاه بسازند یا واردات کنند قطعی برق خانگی هم نخواهیم داشت. در این مسیر وزارت نیرو آمادگی کامل دارد که بخش خصوصی صنعت و پتروشیمی را یاری کند تا از این سه مسیر برای تأمین برق خود اقدام کند.
بنابراین هیچ‌کدام از این راهکارها به تنهایی نمی‌تواند معجزه کند. عبور از زمستان ۱۴۰۵ نیازمند ترکیبی هم‌زمان از مدیریت مصرف مردمی، ابزارهای اقتصادی هوشمند، آمادگی فنی نیروگاه‌ها، توسعه تجدیدپذیرها و بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده است. در کوتاه‌مدت، تکیه بر ذخایر سوخت مایع و صرفه‌جویی خانگی، سپرهای اصلی محسوب می‌شوند؛ اما در میان‌مدت و بلندمدت، تنها مسیر پایدار، کاهش وابستگی به گاز از طریق تنوع‌بخشی به سبد انرژی و اصلاح ساختاری الگوی مصرف است. آنچه سرنوشت زمستان را تعیین می‌کند، نه فقط تصمیم‌های دولت، بلکه رفتار تک‌تک مصرف‌کنندگان و هماهنگی نهادهای متولی است؛ همان‌هایی که هر کیلووات‌ساعت صرفه‌جویی‌شان، به اندازه یک متر مکعب گاز، به پایداری شبکه کمک می‌کند.
