بازار میلیاردی مکمل‌ها ‌روی حالت تقلب

هفت صبح| در حالی که بازار مکمل‌های سوختی ایران با گردش مالی سالانه‌ بین ۳ تا ۵ هزار میلیارد تومان، به یکی از پرسودترین بازارهای جانبی خودرو تبدیل شده است، این بازار نه استاندارد مشخصی دارد، نه قیمت‌گذاری شفافی و نه نظارت گسترده مؤثری؛ به ویژه در شرایطی که ادعا می‌شود کیفیت بنزین کاهش یافته حربه‌ای شده که عرصه مکمل‌ها افزایش یافته و به نظر می‌رسد که جریان‌سازی پشت این داستان اتفاق افتاده است.

در این بازار محصولاتی عرضه می‌شوند که قرار بود انتخابی اختیاری و آگاهانه برای رانندگان باشند، اما امروز در بسیاری از جایگاه‌ها به یک فروش اجباری تبدیل شده‌اند. گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد برخی جایگاه‌داران حتی بدون پرسیدن نظر مشتری، پلمب مکمل را باز می‌کنند و آن را داخل باک می‌ریزند؛ اقدامی که برای راننده بی‌خبر، هزینه‌ای چند برابر قیمت بنزین به همراه دارد.

این بازار، نه شفاف است و نه درباره گردش مالی آن اطلاعات دقیقی ارائه می‌شود. تنها چیزی که مشهود شده این است که هر روز بازار آن بزرگ‌تر می‌شود. همین بی‌نظمی باعث شده مکمل‌هایی که قرار بود انتخابی آگاهانه باشند، به یک هزینه تحمیلی تبدیل شوند.

دست‌های پشت پرده مانع ساماندهی مکمل‌های سوختی در کشور

سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت کشور در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح با اشاره به اینکه هم اکنون در بازار ایران انواع مکمل‌های سوختی که قانونی وارد می‌شوند یا در کشور با مجوز تولید می‌شوند بدون قیمت‌گذاری و بدون نظارت استاندارد به مردم عرضه می‌شود، گفت: دست‌هایی پشت پرده است که مانع تدوین استاندارد، قیمت‌گذاری و نظارت بر این کالای پرتقاضاست.

رضا نواز افزود: جای تعجب است وقتی کالایی که به سلامت مردم و خودرو مرتبط است، قانونی وارد شده یا با پروانه تولید می‌شود هیچ نظارتی روی آن وجود ندارد و بازار پرشده از محصولات تقلبی و گرانفروشی که مصداق دزدی از جیب مردم است. مهم نیست که در جایگاه فروش برود یا در مغازه مهم این است که خریدار نمی‌داند چه چیزی می‌خرد. حتی برخی شرکت‌های اسم دار که این کالا را تولید می‌کنند در ترکیبات مواد ممنوعه استفاده می‌کنند که سرطان زاست و به مردم و خودروها آسیب می‌زند.

وی ادامه داد:‌ وقتی دیدیم چنین وضعی وجود دارد، به موضوع وارد شدیم، تلاش کردیم استاندارد تدوین شود و قیمت‌گذاری انجام گیرد تا حداقل مردم از شر محصولات تقلبی و گرانفروشی نجات پیدا کنند ولی دست‌هایی پشت پرده به دلیل منافع بسیار خودشان با بهانه‌های مختلفی کار را عقب می‌اندازند. دلایلی واهی می‌آورند که آدم متعجب می‌شود. هم اکنون حدودا حداقل بیش از ۶۰ درصد مکمل‌های سوختی عرضه شده در بازار یا تقلبی هستند یا بسیار گرانتر از قیمت واقعی به فروش می‌رسند و هیچ‌کس به داد مردم نمی‌رسد. مگر می‌شود فروش کالایی که ممنوعه نیست، وارد یا تولید می‌شود را ممنوع کرد!؟  

رضانواز با تاکید بر اینکه صدها میلیارد تومان در سال در همین تهران، مردم برای خرید مکمل هزینه می‌کنند، گفت: این مکمل‌ها خصوصا به خودروهای گران‌قیمت آسیب جدی می‌زنند و حتی آسیب به سلامتی مردم هم وجود دارد. برخی خودروسازها، واسطه‌ها و دستگاه‌ها می‌دانند چه خبر است ولی ساکت هستند تا آنهایی که منافع دارند همچنان به منافع خودشان دست یابند. به مرور اسامی و افراد دخیل را نام خواهیم برد و به مردم خواهیم گفت.

مسیرهای قاچاق از ترکیه و امارات تا کارگاه‌های زیرزمینی

پشت این بازار یک شبکه بزرگ و رو به رشد قاچاق قرار دارد. برآوردهای غیررسمی نشان می‌دهد که بین ۳۰ تا ۵۰ درصد مکمل‌های موجود در بازار از مسیر قاچاق وارد کشور می‌شود که با توجه به نبود نظارت رسمی، احتمالا حتی بیشتر از این‌هاست. گزارش‌های میدانی، مسیرهای اصلی ورود مکمل‌های تقلبی را از کشورهایی مانند ترکیه، امارات، چین و عراق نشان می‌دهد. ترکیه بزرگ‌ترین مبدا مکمل‌های تقلبی است. محصولات مکمل سوختی با بسته‌بندی‌های مشابه برندهای اروپایی وارد ایران می‌شوند.

امارات نیز نقش یک مرکز ترانزیت کالاهای بدون شناسنامه را بازی می‌کند. بخش قابل‌توجهی از این محصولات از کارگاه‌های زیرزمینی و بدون هیچ استانداردی وارد بازار می‌شوند؛ با بسته‌بندی‌های جعلی، برچسب‌های تقلبی و ادعاهای عجیب درباره افزایش قدرت موتور. تناقض عجیب اینجاست که واردات مکمل از گمرک آزاد است، اما فروش آن در جایگاه‌ها غیرقانونی اعلام شده است. همین خلأ قانونی، بهترین فرصت را برای سودجویان ساخته است. در حال حاضر وضعیت تولید کارگاهی نیز در شرایطی اتفاق می‌افتد که استاندارد اجباری برای این محصولات وجود ندارد. سازمان ملی استاندارد، سازمان محیط زیست و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، هیچ‌کدام این محصولات را تأیید نکرده‌اند.

این یعنی حتی محصولی که با پروانه تولید قانونی وارد بازار می‌شود، لزوماً از فیلتر کیفیت و ایمنی عبور نکرده است. در چنین فضایی، مرز میان تولید «قانونی» و «زیرپله‌ای» به شدت مبهم می‌شود و مصرف‌کننده هیچ راهی برای تشخیص اصل از تقلبی ندارد. در حال حاضر سوال این است که چه نهادهایی در این تأخیر در استانداردسازی تولیدات فرآورده‌ها نقش دارند؟ چه منافعی در حفظ وضع موجود نهفته است؟ از آنجایی که حداقل بیش از ۶۰ درصد مکمل‌های عرضه‌شده در بازار یا تقلبی هستند یا بسیار گران‌تر از قیمت واقعی به فروش می‌رسند نظارت تقریباً صفر است، تشخیص اصل از تقلبی تقریبا غیرممکن شده و سودجویان با خیال راحت مکمل‌های بی‌کیفیت را با نام برندهای خارجی و قیمت‌های بالا به مردم می‌فروشند.

کارشناسان خودرو هشدار می‌دهند که مکمل‌های تقلبی می‌توانند به موتور آسیب بزنند، مصرف سوخت را بالا ببرند و هزینه‌های سنگینی روی دست رانندگان بگذارند. اما در بازاری که هیچ سازوکار نظارتی مشخصی ندارد، این هشدارها به گوش نمی‌رسد. بازار مکمل‌های سوختی در ایران، نمادی از یک خلأ ساختاری است‌ چون کالایی که قانونی وارد یا تولید می‌شود، اما بدون استاندارد، بدون قیمت‌گذاری و بدون نظارت به دست مصرف‌کننده می‌رسد، چرا سازمان‌های متولی نسبت به این خلأ بی‌تفاوت هستند؟

به نظر می‌رسد که دست‌های پشت پرده، از منافع خود محافظت می‌کنند و ساماندهی را به تعویق می‌اندازند. تا زمانی که برخورد جدی با دست‌های پشت پرده اتفاق نیفتد و استاندارد مشخصی برای تولید مکمل‌ها تعیین نشود و نظارت مستمر شکل نگیرد مردم زیان می‌بینند چراکه قیمت‌گذاری شفافی انجام نمی‌شود و هرکسی مکمل‌ها را با قیمت دلخواه عرضه می‌کند و این چرخه سودجویی ادامه یافته تاکنون و مردم، هزینه آن را با جیب و سلامت خودروهایشان پرداخته‌اند.