کالابرگ در هفت‌خان خوداظهاری
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی تابستان‌های ایران را جزو گرم‌ترین تابستان‌های دنیا معرفی می‌کند
گروه بازار| برای گرفتن ۵۰۰ هزار تومان اعتبار بیشتر، ابتدا باید به سایتی مراجعه کرد که باز نمی‌شود، بعد منتظر پیامکی ماند که گاهی نمی‌رسد و سرانجام از میان خطاهای اینترنتی و دستورالعمل‌های متغیر، راهی برای ثبت اطلاعات پیدا کرد. این خلاصه تجربه‌ای است که در مهرماه امسال برای گروهی از متقاضیان افزایش کالابرگ رقم خورد. قرار بود خوداظهاری، راهی برای شناسایی دقیق‌تر خانوارهای نیازمند باشد.
اما سامانه «دولت من» به نشانی my.gov.ir چنان گرفتار اختلال شد که اصل ماجرا از افزایش اعتبار خرید کالاهای اساسی به دشواری ثبت درخواست تغییر کرد. رسانه‌ها از قطع دسترسی، ماندن کاربران در صفحه بارگذاری و اختلال در دریافت کد تأیید خبر دادند. در شبکه‌های اجتماعی هم همین فاصله میان وعده و تجربه روزمره، زمینه شوخی‌های تلخ و اعتراض‌های تند را فراهم کرد.
ماجرا از اعلام فراخوان برای حدود ۱۸ میلیون و ۳۰۰ هزار سرپرست خانوار آغاز شد. جمعیتی نزدیک به ۴۰ میلیون نفر قرار بود برای بررسی شرایط دریافت اعتبار بیشتر، اطلاعات خود را در پنجره ملی خدمات دولت هوشمند ثبت کنند. مهلت اولیه از ۱۹ تا ۲۱ مهر تعیین شد. با انتشار پیامک‌ها، مراجعه به سامانه افزایش یافت، اما گزارش‌های منتشرشده در ۲۰ و ۲۱ مهر از اختلال جدی در دسترسی حکایت داشت. زومیت در گزارشی از آخرین روز مهلت ثبت درخواست نوشت که کاربران با خطای انگلیسی «This site can’t be reached» مواجه می‌شوند یا در صفحه‌ای با پیام دریافت اطلاعات مورد نیاز، مدت طولانی منتظر می‌مانند. در برخی موارد نیز صفحه بارگذاری بدون رسیدن به مرحله ثبت اطلاعات ادامه پیدا می‌کرد.
این ماجرا به مشکلات دسترسی اینترنتی محدود نماند. گزارش ایلنا از استان البرز، از نرسیدن کد تأیید پیامکی و ناخوانا بودن بارکد درج‌شده در پیام ارسالی خبر داد. به این ترتیب، حتی متقاضیانی که از مرحله ورود به سامانه عبور می‌کردند، گاهی برای ادامه کار با مانع دیگری مواجه می‌شدند. مسئله زمانی عجیب‌تر شد که مهلت کوتاه ثبت اطلاعات، با همین مشکلات فنی هم‌زمان شد. شهروندی که برای برخورداری از کمک معیشتی به سامانه مراجعه کرده بود، عملاً باید زمان خود را صرف تلاش‌های مکرر می‌کرد و هم‌زمان نگران پایان یافتن فرصت ثبت درخواست می‌ماند.
واکنش‌های ثبت‌شده کاربران نیز از همین جنس بود. در مطلبی که کانال محلی «نوای چالدران» در ۲۱ مهر بازتاب داد، یکی از شهروندان از باز نشدن سایت و مهلت محدود گلایه کرد و نوشت: «اگه نمی‌خوای اضافه کنی، لااقل مردم رو مسخره نکن!» این جمله، با همه تلخی‌اش، از تجربه‌ای مشخص می‌آمد. فردی که برای ثبت درخواست تلاش کرده و در برابرش با سامانه‌ای از دسترس خارج‌شده مواجه شده بود. در بازتاب‌های خبرآنلاین نیز کاربران از مشکلات ورود، ضرورت تمدید مهلت و فاصله میان وعده حمایت و دشواری دریافت آن نوشته‌اند. این نمونه‌ها برای تعیین تعداد کل معترضان یا اندازه‌گیری میزان بازنشر شوخی‌ها در ایکس و اینستاگرام کافی نیستند، اما اصل اعتراض عمومی به اختلال را مستند می‌کنند.
در این میان، مبلغ حمایت نیز به یکی از محورهای بحث تبدیل شد. آنچه در گزارش‌های مربوط به طرح مطرح شده، افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار برای گروه‌های واجد شرایط و رسیدن اعتبار ماهانه آنان به یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است. جزئیات نهایی شمول سایر متقاضیان به بررسی اطلاعات خانوارها وابسته اعلام شده بود. بنابراین، فراخوان اولیه با پرسش‌هایی درباره مبلغ نهایی، معیارهای برخورداری و زمان اجرای افزایش همراه شد. شهروندان از یک سو باید اطلاعات خود را در مهلتی محدود ثبت می‌کردند و از سوی دیگر، درباره نتیجه این فرایند و میزان افزایش اعتبار اطمینان روشنی نداشتند.
ماجرا به همین جا ختم نشد. در پی ادامه اختلال، مسئولان از تمدید مهلت خبر دادند. بر اساس اطلاعیه منتشرشده در ۲۵ مهر، ثبت درخواست در روزهای ۲۵ و ۲۶ مهر بر اساس رقم پایانی کد ملی زمان‌بندی شد و دوشنبه ۲۷ مهر برای مراجعه همه سرپرستان خانوار در نظر گرفته شد. این تصمیم فرصت بیشتری در اختیار متقاضیان قرار می‌داد، اما اصل پرسش را از میان نمی‌برد: چرا فرایندی که از ابتدا برای جمعیتی چند ده میلیونی طراحی شده بود، با چنین مشکلاتی روبه‌رو شد و چرا مهلت اولیه با ظرفیت واقعی سامانه تناسب نداشت؟
در همان روزها، نورنیوز نیز از سرگردانی مردم، ضعف اطلاع‌رسانی و تصمیم‌های متغیر درباره اجرای طرح گزارش داد. خبرگزاری‌ها و رسانه‌های مختلف به موضوعی پرداختند که قرار بود در حد یک فرایند اداری باقی بماند. عنوان‌هایی مانند «طنز تلخ خوداظهاری» و «هفت‌خان دریافت کالابرگ» نشان می‌داد که مسئله از یک اختلال فنی فراتر رفته و به سوژه‌ای برای کنایه رسانه‌ای تبدیل شده است. ایندیپندنت فارسی نیز در گزارشی در ۲۴ مهر، هم‌زمان با اشاره به مشکلات سامانه، از اعتراض کارگران و بازنشستگان به محدودیت‌های برخورداری از افزایش اعتبار نوشت.
البته میان بازتاب رسانه‌ای و اثبات فراگیری یک شوخی در شبکه‌های اجتماعی تفاوت وجود دارد. از جست‌وجوی عمومی پست‌های ایکس و اینستاگرام، مجموعه‌ای کامل و قابل استناد از شوخی‌های پربازنشر، همراه با شمار بازدید و بازنشر، به دست نیامد. از این رو، نسبت دادن یک عبارت مشخص به موجی فراگیر یا اعلام آماری درباره تعداد کاربران معترض، مستند نیست. آنچه به‌روشنی ثبت شده، اختلال سامانه، گلایه‌های مستقیم شهروندان، تمدید مهلت و بازتاب طنزآمیز ماجرا در رسانه‌هاست. برای خانواده‌ای که هزینه گوشت، مرغ، برنج و لبنیات را با درآمد ماهانه حدود 100 دلاری خود تنظیم می‌کند، ۵۰۰ هزار تومان اعتبار بیشتر، رقم بی‌اهمیتی نیست.
همین اهمیت است که مردم را به تلاش مکرر برای ورود به سامانه وامی‌دارد. از همین رو، عبارت‌هایی مانند «مردم را مسخره نکن» را باید در بستر تجربه واقعی متقاضیان خواند. مسئله، خنده به فناوری یا دشواری کار با اینترنت نیست. اعتراض متوجه فرایندی است که دریافت حمایت را به تکمیل فرمی وابسته کرده، اما مسیر تکمیل همان فرم برای گروهی از متقاضیان مسدود بوده است. اکنون که مهلت ثبت درخواست تمدید شده، معیار قضاوت درباره اجرای طرح باید روشن باشد.
آیا سامانه در دسترس قرار گرفته، آیا اطلاعات متقاضیان با موفقیت ثبت می‌شود و آیا تکلیف افزایش اعتبار برای خانوارهای واجد شرایط به‌صورت شفاف اعلام خواهد شد؟ پاسخ این پرسش‌ها اهمیت بیشتری از اطلاعیه‌های تازه درباره تمدید مهلت دارد. کالابرگ قرار است بخشی از هزینه خرید کالاهای ضروری را پوشش دهد. اگر متقاضی برای ثبت درخواست آن ناچار به عبور از هفت‌خان سامانه و پیامک و بارگذاری شود، عجیب نیست که موضوع به کنایه و طنز تلخ راه پیدا کند. در این ماجرا، آنچه به شوخی گرفته شده، نیاز مردم به کمک معیشتی نیست؛ شیوه‌ای است که قرار بود دسترسی به این کمک را آسان کند و خودش به مانع تبدیل شد.
