ترکیب بازیگران فیلترشکن ۵۵ درصد خارجی، ۴۵ درصد داخلی
حدود ۵۵ شرکت بزرگ که در حوزه غیرخرده‌فروشی در موضوع فیلترشکن فعالیت می‌کنند، شناسایی شده‌اند
هفت صبح، شهرام حاج‌قربانی | اقتصاد دیجیتال ایران در سال‌های اخیر به یکی از ارکان اصلی رشد اقتصادی و اشتغال‌زایی تبدیل شده است، بخشی که نه‌تنها به‌عنوان موتور محرکه نوآوری و بهره‌وری شناخته می‌شود، بلکه در شرایط تحریم و محدودیت‌های تجاری، به کانالی حیاتی برای ارتباط با بازارهای جهانی و جذب سرمایه تبدیل شده است. با این حال، این بخش با چالشی ساختاری مواجه است که هر روز هزینه آن سنگین‌تر می‌شود، برای نمونه فیلترینگ گسترده و کندی مزمن اینترنت.
محدودیت دسترسی به پلتفرم‌های بین‌المللی و کاهش سرعت ارتباطات، فراتر از یک مسئله فنی، به مانعی جدی در مسیر توسعه کسب‌وکارهای دیجیتال، کاهش رقابت‌پذیری استارتاپ‌ها و افزایش هزینه‌های مبادله تبدیل شده است. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری یک اقتصاد موازی و پنهان است که در آن، عرضه‌کنندگان فیلترشکن و واسطه‌های غیررسمی از خلأ نظارتی و نیاز کاربران، درآمدهای کلان و معاف از مالیات به دست می‌آورند، در حالی که فعالان رسمی اقتصاد دیجیتال، هزینه این محدودیت‌ها را به شکل از دست رفتن بازار، مهاجرت نیروی متخصص و کاهش سرمایه‌گذاری پرداخت می‌کنند.
ابتدا در پاسخ به این پرسش که تعداد شرکت‌های فعال در حوزه تولید و عرضه فیلترشکن چقدر است، باید تأکید کنم که اطلاعات شفافی در این زمینه وجود ندارد. دلیل اصلی این است که هیچ نهادی برای این شرکت‌ها مجوزی صادر نمی‌کند و بنابراین آمار دقیقی از تعداد آن‌ها در دسترس نیست.
با این حال، بر اساس گزارش‌های منتشرشده از منابعی مانند انجمن تجارت الکترونیک و سایر منابع، حدود ۵۵ شرکت بزرگ که در حوزه غیرخرده‌فروشی در موضوع فیلترشکن فعالیت می‌کنند، شناسایی شده‌اند. برآورد می‌شود که این تعداد شرکت، اساساً ساختار رسمی شرکت نیز نداشته باشند؛ زیرا درآمدشان از این حوزه شفاف نیست و معمولاً روش‌هایی برای دور زدن شناسایی دارند. آن‌ها درآمد خود را از طریق کارت به کارت یا رمزارزها کسب می‌کنند و عملاً برای سازمان مالیاتی قابل شناسایی نیستند. طبیعتاً مالیاتی هم پرداخت نمی‌کنند.
گردش مالی از ۳۰ تا ۵۵ همت در سال
برآوردهای مختلفی درباره گردش مالی این شرکت‌ها اعلام شده است. انجمن تجارت الکترونیک بیش از ۳۰ همت برآورد کرده و یکی از نمایندگان مجلس بیش از ۵۰ همت اعلام کرده است. اما نمی‌توان با شفافیت کامل درباره این اعداد صحبت کرد، چون اسناد مالی این شرکت‌ها جایی ثبت نمی‌شود و این درآمدها مستندسازی نمی‌شوند.
برآوردها عمدتاً بر اساس میزان هزینه‌ای که کاربران پرداخت می‌کنند انجام می‌شود؛ مثلاً تعداد کاربران و هزینه ماهانه‌ای که بابت فیلترشکن پرداخت می‌کنند. دوستان از این روش‌ها برای محاسبه حدود درآمد این شرکت‌ها استفاده می‌کنند. نکته قابل توجه این است که این درآمد به هیچ وجه مشمول پرداخت مالیات نمی‌شود.
ترکیب بازیگران فیلترشکن ۵۵ درصد خارجی، ۴۵ درصد داخلی
در پاسخ به این پرسش که بازیگران این حوزه چه کسانی هستند، باید گفت که ترکیبی از بازیگران خارجی و داخلی در این حوزه فعالیت می‌کنند. شاید بیش از ۵۰ تا ۵۵ درصد بازیگران، خارجی باشند که معمولاً از طریق فاندهای بین‌المللی که دریافت می‌کنند، محصول خود را رایگان عرضه می‌کنند؛ چون روشی برای دریافت پول از داخل ایران نیز ندارند.
حدود ۴۵درصد از بازیگران، داخلی هستند. بخشی از آن‌ها فروشندگان خرد هستند که از طریق دوستان و آشنایان و اطرافیان خود این کار را انجام می‌دهند. اما بخشی دیگر فروشندگان بزرگ و سازمان‌یافته هستند که عمدتاً از طریق کانال‌های تلگرامی یا وب‌سایت‌های موقت فعالیت می‌کنند و مشتری جذب می‌کنند. باید توجه داشت که همین شرکت‌های بزرگ نیز زیرساخت‌های فنی خود را از خارج از کشور تأمین می‌کنند.
ذی‌نفعانی که وضعیت را حفظ می‌کنند
در مورد لابی‌گری، شواهد و قرائنی وجود دارد که نشان می‌دهد ما ذی‌نفعانی داریم. همین شرکت‌های عرضه‌کننده فیلترشکن با توجه به اعداد و ارقامی که گفته شد - از ۳۰ تا ۵۵ همت در سال - طبیعتاً لابی می‌کنند تا وضعیت فیلترینگ حفظ شود.اما این تنها دلیل نیست و نمی‌تواند باشد. طبیعتاً حاکمیت نیز به لحاظ شرایط امنیتی و مسائل فرهنگی دلایل خاص خود را دارد. این افراد و شرکت‌ها می‌توانند روی این قضیه تأثیر بگذارند و کمک کنند که وضعیت فیلترینگ ادامه پیدا کند.
با توجه به آمارهای رسمی که اعلام شده، بیش از ۸۴ درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن‌ها استفاده می‌کنند. طبیعتا این وضعیت نشان می‌دهد که حاکمیت مخصوصا آن‌هایی که از بعد فرهنگی به قضیه نگاه می‌کنند و مسئله فیلترینگ تلگرام، واتساپ و شبکه‌های اجتماعی را دنبال می‌کنند عملا به آن غرض امنیتی و فرهنگی خود نرسیده‌اند. به نظر می‌رسد با توجه به تداوم این وضعیت، لابی این‌گونه شرکت‌ها می‌تواند تأثیرگذار باشد.
