نخستین تمبرهای ایران در حراج‌های بین‌المللی چقدر می‌ارزند
مجموعه‌ای از نخستین تمبرهای شیرنشان ایران در حراج ژنو تا ۴۰۰ هزار فرانک برآورد شد
هفت صبح| دیروز هفدهم مهر، روز جهانی پست بود؛ سالروز تأسیس اتحادیه جهانی پست در سال ۱۸۷۴ در شهر برن. اما ازآنجاکه این روز با تعطیلی آخر هفته همراه شد و روزنامه منتشر نشد، به‌ناچار این گزارش در هجدهم مهر تقدیم خوانندگان «هفت صبح» می‌شود. شاید هم بی‌مناسبت نباشد. تمبر، این تکه کاغذ کوچک دندانه‌دار، خودش نماد صبر و تأخیر و رسیدن است. نامه‌ای که دیر می‌رسد، بخشی از خاطرات مشترک همه ایرانیان است.
داستان هشت کوپک روسی
ایران از نخستین کشورهای آسیایی بود که به جمع کشورهای صاحب تمبر پیوست. اولین تمبر ایران در سال ۱۸۶۸ میلادی مصرف شد، یعنی ۲۸ سال پس از آنکه نخستین تمبر جهان در ۱۸۴۰ در انگلستان به کار رفت. چند سال بعد هم ایران به اتحادیه جهانی پست پیوست. عضویت ایران در شهریور ۱۲۵۶ برابر با سپتامبر ۱۸۷۷ رقم خورد. تا پیش از آن، روی هر نامه‌ای که از ایران به خارج فرستاده می‌شد، علاوه بر تمبر ایرانی، ۸ کوپک تمبر روسی هم چسبانده می‌شد و نامه به دفتر پستی روسیه در جلفا می‌رفت تا روس‌ها آن را به مقصد برسانند.
همین جزئیات تاریخی، امروز در بازار تمبر، به پول تبدیل شده است. پاکت‌هایی که هم تمبر ایرانی و هم تمبر روسی دارند، از کمیاب‌ترین اقلام پستی ایران‌اند. در حراجی دیوید فلدمن در ژنو در آذر ۱۳۹۹، پاکتی از سال ۱۸۷۶ که از تهران به لینز اتریش فرستاده شده بود، با تمبرهای ایرانی و تمبر ۸ کوپکی روسیه با مهر جلفا، به قیمت ۱۲ هزار یورو فروخته شد. این پاکت یکی از پنج نمونه ثبت‌شده از این نوع ترکیب تمبر است. جالب‌تر آنکه گیرنده‌اش به نام مردی گره‌خورده که در تاریخ پست ایران نقش داشت: گوستاو ریدرر، از مقامات ارشد پست اتریش که در ۱۸۷۵ به تهران آمد، در ۱۸۷۶ رئیس‌کل پست شد و در پیوستن ایران به اتحادیه جهانی پست نقشی کلیدی داشت.
گنجینه نخستین تمبرهای شیر
اگر بخواهیم از تمبرهای ایرانی با «قیمت‌های نجومی» حرف بزنیم، باید از سری‌های موسوم به «شیر» شروع کنیم؛ نخستین تمبرهای ایران که به‌جای چهره، نقش شیر داشتند و طی حدود یک دهه، از ۱۸۶۸ تا ۱۸۷۹، در چند نوبت چاپ شدند. این تمبرها با چاپ دستی و ابتدایی تولید می‌شدند و همین ابتدایی بودن، دنیایی از تنوع رنگ، کاغذ، خطای چاپ و جفت‌های وارونه پدید آورده که کلکسیونرها سال‌ها دنبالش می‌دوند.
گل سرسبد این مجموعه، تمبر «یک تومان» است. در حراج دیوید فلدمن در سال ۲۰۱۱، یک نمونه استفاده‌نشده از تمبر یک‌تومانی قرمز برنزی روی کاغذ آبی، روی کاغذ بسیار نازک و با حاشیه‌های پهن، عرضه شد که یکی از هفت نمونه استفاده‌نشده شناخته‌شده و احتمالاً تنها نمونه از نوع خود بود. قیمت پایه آن ۲۰ تا ۳۰ هزار فرانک سوئیس تعیین شده بود.
در همان حراج، یک مجموعه ایرانی دیگر چشم‌ها را خیره کرد. مجموعه نمایشگاهی همایون کیکاووسی از تمبرهای شیر که روی ۶۲ صفحه آلبوم چیده شده بود و شامل طرح‌های اولیه، نمونه‌های آزمایشی، جفت‌های وارونه، پاکت‌ها و تمبرهای «شیر خوابیده» ای بود که هرگز به طور رسمی منتشر نشد، با برآورد ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار فرانک سوئیس روی میز حراج رفت. این رقم را اگر به نرخ امروز ارز به تومان برگردانیم، باقیمت چند آپارتمان در شمال تهران برابری می‌کند.
خطاهای چاپی هم سهم خود را دارند. در فهرست‌های حراج، به تمبرهایی برمی‌خوریم که از هر دو رو و در جهت مخالف چاپ شده‌اند؛ نمونه‌ای از تمبر ۴ شاهی قرمز با این خطا که در کاتالوگ تخصصی پرشیفیلا ۳ هزار دلار ارزش‌گذاری شده و نمونه‌های بسیار کمی از آن ثبت شده است.
فاصله کاتالوگ تا چکش حراج
اما یک نکته مهم را نباید از یاد برد. قیمت کاتالوگ باقیمت واقعی فروش فاصله دارد. برای مثال، یک جفت عمودی وارونه از تمبر ۲ شاهی سیاه که ارزش کاتالوگ آن ۸ هزار دلار است، در خرداد ۱۴۰۳ در حراج ژنو به قیمت ۱۶۰۰ فرانک سوئیس فروش رفت. یا تمبر ۴ کران زرد که از دو طرف چاپ شده و کاتالوگ برایش ۶ هزار دلار قیمت گذاشته، در آذر ۱۴۰۰ با ۴۰۰ یورو چکش خورد. به‌عبارت‌دیگر، بازار تمبر ایران در سطح جهانی هنوز بازاری «خاص» است که خریدارانش محدودند و بیشتر از میان ایرانیان مقیم خارج و چند متخصص سرشناس‌اند. به همین دلیل، قیمت‌ها گاه به‌شدت بالا می‌رود و گاه تمبری کمیاب حتی خریداری پیدا نمی‌کند.
از بلوک تا کلکسیون
در داخل ایران، بازار تمبر داستان دیگری دارد. یکی از ویژگی‌های عجیب این بازار، رسم «بلوک» است. در ایران، علاوه بر تمبر تک و سری، بلوک چهارتایی (دو تمبر عمودی و دو تمبر افقی) هم استاندارد شده که در هیچ جای دنیا ارزش جداگانه‌ای ندارد؛ این رسم باعث شد یک ورق ۵۰تایی تمبر خرد شود و به‌صورت ۱۰ بلوک و ۱۰ تک عرضه شود. به گفته کارشناسان، همین پدیده باعث شد در سال‌های بعد با بالارفتن قیمت تمبر، خیلی‌ها متضرر شوند؛ مشابه همین رفتار را در اسکناس هم می‌بینیم، جایی که در ایران دو اسکناس با شماره پشت‌سرهم ارزش کلکسیونی پیدا می‌کند.
تعداد کلکسیونرها هم با همین منطق تخمین زده می‌شود. مسعود نوین فرح‌بخش، از خانواده‌ای که دهه‌ها در کار تمبر بوده‌اند، زمانی گفته بود اگر تیراژ ۲۰۰ هزارتایی یک تمبر روز را بر چهار تقسیم کنیم، به رقم ۵۰ هزار کلکسیونر تمبر در کشور می‌رسیم. او همچنین معتقد است اعتبار یک کلکسیونر نه به تعداد تمبرهایش که به دانسته‌هایش و حضورش در نمایشگاه‌های بین‌المللی است. در کنار مجموعه‌داران خصوصی، گنجینه‌های عمومی هم وجود دارد. موزه تمبر آستان قدس رضوی با بیش از ۹۰۰ هزار قطعه تمبر و اقلام پستی از ایران و ۲۴۰ کشور و مستعمره سابق، نخستین و غنی‌ترین موزه تخصصی تمبر در ایران است که از ۲۱ بهمن ۱۳۶۹ فعالیت خود را آغاز کرده است.
جایی که میلیون دلار عدد کوچکی است
اگر بازار ایران را با بازار جهانی مقایسه کنیم، فاصله‌ها نجومی می‌شود. پادشاه بی‌رقیب این بازار، تمبر یک سنتی ارغوانی گویان بریتانیاست. این تمبر که تنها نمونه باقی‌مانده از نوع خود است، در سال ۲۰۱۴ در حراج ساتبیز نیویورک به قیمت رکورد ۹.۵ میلیون دلار فروخته شد و عنوان گران‌ترین تمبر حراج‌شدن و باارزش‌ترین شیء جهان نسبت به وزن و اندازه را گرفت. این تمبر در سال ۲۰۲۱ دوباره به شرکت استنلی گیبونز به قیمت ۸.۳ میلیون دلار فروخته شد. همان سال یک پاکت متعلق به ۱۸۴۷ با تمبر یک پنی قرمز «پست آفیس» موریس، ۱۱.۲ میلیون دلار قیمت خورد.
رقیب سنتی آن، تمبر «ترسکیلینگ زرد» سوئد است. این تمبر، تنها نمونه شناخته‌شده از خطای چاپی تمبر سه‌شیلینگی سال ۱۸۵۵ است که قرار بود سبز باشد، اما زرد چاپ شد. داستانش هم شنیدنی است. پسربچه‌ای به نام گئورگ ویلهلم بکمن آن را در ۱۸۸۵ از سطل زباله نجات داد و به هفت کرون فروخت.
در آمریکا هم معروف‌ترین خطای چاپی، «جنی وارونه» است. هواپیمای دوباله‌ای که وارونه چاپ شد. از این تمبر تنها ۱۰۰ نمونه به دست مردم رسید و در آبان ۱۴۰۲، یک نمونه نو از آن در حراج سیگل به قیمت ۲ میلیون و ۶ هزار دلار فروخته شد که رکورد گران‌ترین تمبر تکی آمریکاست. بازار هنوز هم داغ است. همین هفته‌ها یک تمبر کمیاب سال ۱۸۷۵ آمریکا با تصویر زاکاری تیلور در همان حراجی ۵۲۵ هزار دلارفروش رفت.
چرا تمبر گران می‌شود؟
راز قیمت‌های نجومی در سه کلمه کمیابی، خطا و داستان خلاصه می‌شود. تمبری که تنها یک نمونه از آن باقی‌مانده، تمبری که اشتباه چاپ شده، یا پاکتی که از دست آدمی تاریخی گذشته، دیگر فقط کاغذ نیست؛ سندی از تاریخ است. وضعیت نگهداری هم تعیین‌کننده است. تمبری با حاشیه‌های کامل و رنگ زنده، چندبرابر نمونه آسیب‌دیده ارزش دارد. برای ایران، تمبرهای شیر و پاکت‌های دوره نخست پست همان نقشی را دارند که یک سنتی گویان برای جهان. شاید هیچ‌کدام به میلیون دلار نرسند، اما هر کدام روایتی از روزهایی است که نامه‌ای از تهران باید از جلفا و دست روس‌ها می‌گذشت تا به اروپا برسد. شاید همین است که در روز جهانی پست، حتی با یک روز تأخیر، ارزش یادآوری دارد.
