نسخه ارزی در بدترین زمان | تاثیر عرضه دو میلیارد دلار در بازار
عرضه دو میلیارد دلار می‌تواند از جهش‌های شدید قیمت جلوگیری کند اما برای کاهش پایدار نرخ ارز کافی نیست
هفت صبح| بانک مرکزی اعلام کرده هر ایرانی بالای ۱۸سال می‌تواند تا سقف ۱۰هزار دلار ارز خریداری کند؛ طرحی که ظرفیت عرضه آن تا ۲ میلیارد دلار برآورد شده است. این سیاست چهار هدف احتمالی را دنبال می‌کند، جمع‌آوری ریال‌های سرگردان، انتقال تقاضا از بازار آزاد به کانال رسمی، مدیریت انتظارات بازار و نمایش توان مداخله ارزی. با این حال، هر یک از این اهداف به شرایطی وابسته است از جمله جذابیت قیمت و دسترسی برای متقاضیان، اعتماد مردم به تداوم عرضه و ارزیابی آنان از اثر واقعی طرح. به بیان دیگر، اعلام ظرفیت عرضه به‌تنهایی تضمین‌کننده ثبات نرخ ارز نیست و بازار ارز فقط با عرضه دلار آرام نمی‌شود.
محدودیت‌های ساختاری نیز سقف اثربخشی این طرح را مشخص می‌کند. تا زمانی که ریسک تحریم، محدودیت صادرات نفت و نااطمینانی درباره ورود ارز به کشور ادامه داشته باشد، بخشی از تقاضا همچنان احتیاطی باقی می‌ماند و عرضه مقطعی نمی‌تواند نگرانی‌ها درباره آینده درآمدهای ارزی را برطرف کند. اگر هدف، کاهش پایدار التهاب بازار باشد، سیگنال‌های معتبر از دیپلماسی اقتصادی مانند آغاز مذاکرات موثر، کاهش تحریم‌ها و امکان افزایش صادرات نفت نقش تعیین‌کننده‌ای خواهند داشت. از این رو عرضه ارز می‌تواند در کوتاه‌مدت بر بازار اثر بگذارد، اما آرامش پایدار به چشم‌انداز ورود ارز به اقتصاد ایران و کاهش نااطمینانی‌های سیاسی و اقتصادی وابسته است.
ارز باید زودتر با نرخ پایین‌تر و نظارت ارائه می‌شد
آلبرت بغوزیان، اقتصاددان در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح با انتقاد از زمان‌بندی و مکانیسم تنظیم بازار ارز، گفت: «بانک مرکزی در بدترین شرایط تصمیم گرفت در تنظیم بازار ارز اقدام کند، یعنی وقتی که دلار از ۲۰۰ تومان رد شد و به ۲۷۰ رسید، تازه وارد بازار شد تا بگوید من دلار می‌فروشم. قبلاً ۲۰۰۰ دلار به مردم می‌فروخت، الان شده ۱۰۰۰ دلار. اصلاً شما بگویید ۱۰۰ هزار دلار. کسی که این عدد را با نرخ ثابت ۱۵۹ هزار تومان بخرد کجا و با چه نرخی بفروشد! به همین دلیل افراد با آن خرید، بازار را به هم نمی‌ریزند، چون از یک صرافی هم ۱۰۰ هزار دلار می‌شود جمع کرد.»
بغوزیان با اشاره به مکانیسم نرخ‌گذاری، تصریح کرد: «عدد فروش مهم است. نرخی که بانک مرکزی اعلام کرده تفاوت قیمت خرید و فروش ارز را در این محدوده تثبیت کرده است. از این رو تقاضای چندانی ندارد. هرچند بانک مرکزی اعلام کرده این خریدها، خریدهای خرد هستند.درحالی که همین میزان ارز هم راحت نمی‌فروشند در مقطع کنونی هم مردم استقبالی از عرضه ده هزار دلار نکرده‌اند و این عرصه ۲ میلیارد دلاری بازار را تکان نمی‌دهد، فقط مدتی رشد قیمت را متوقف می‌کند.»
این اقتصاددان با اشاره به محدودیت‌های صرافی‌ها، گفت: «فروش دلار با این نرخ بالا برای بانک مرکزی کار ساده‌ای نیست. صرافی‌ها به صورت نقدی تا ۱۰۰ میلیون دلار بیشتر توان فروش ندارند. بنابراین آن عددهای بزرگ مهم هستند. آن‌هایی که واردکننده چند میلیون دلاری هستند، نمی‌آیند در صرافی تأمین کنند. پس بانک مرکزی به همان واردکننده یک ماه هم که بگوید هر کسی با نرخ آزاد می‌خواهد بیاید من به او می‌دهم، کسی نمی‌رود. از طرف دیگر در تالار ارز بانک مرکزی به مقدار بالا عرضه نمی‌شود که هر کسی هر چه بخواهد بگیرد. پس عملاً فروش ده هزار دلار به مردم تاثیری در بازار ندارد.»
بغوزیان با اشاره به اولویت‌گذاری، تصریح کرد: «این ارزفروشی باید زودتر اعمال می‌شد، با نرخ پایین‌تر و با نظارت. مثلاً می‌گوید الان دلال‌ها دستشان بسته باشد. دلال چطور می‌تواند دستش بسته شود؟ ما بالاسر صرافی کسی را بگذاریم که تخلف نکند و به دوست و آشنای دلال دلار ندهد، این هم چالشی جدی است.»
بغوزیان در پاسخ به این پرسش که آیا دولت از گرانی ارز نفع می‌برد، گفت: «این سوال همیشه بوده و همیشه هم دولت انکار کرده. مسلم است که عرضه گران‌تر به نفع دولت است، ولی دولت در این شرایط، یک حالتی دارد که ایرانی‌ها می‌گویند پرتاب رو به بالا. این باز به خودش برمی‌گردد. یعنی اگر بخواهد کسب درآمد کند که پول کالا برگ دربیاورد و کسری بودجه را جبران کند، این راهش نیست که ارز را گران کند، چون گرانی و تورم و نارضایتی را باید دوباره هزینه کند تا جبران کند. خب چه کاری است؟ اگر چنین کاری بکند اشتباه است.»
این اقتصاددان با اشاره به نقش بانک مرکزی، گفت: « این افزایش نرخ ارز به صورت غیرمستقیم درآمد برای دولت ایجاد می‌کند، هدف این است که مثلاً بازار ارز را ساماندهی کند، اما با فروختن ارز با این نرخ بالا چه اتفاقی می‌افتد؟ مثلاً خودش هم شریک دلال‌ها و فروشنده‌های آزاد ارز می‌شود. بانک مرکزی اطلاعات لازم برای کنترل بازار را دارد، مثل یک کلانتری محل که دزدها را می‌شناسد. اتفاقاً بانک مرکزی مطلع است، همه چیز را که نمی‌آید اعلام کند. درواقع بانک مرکزی بهتر می‌داند که مشکلات ارز کجاست تا نسخه‌اش را درست بپیچد.»
بغوزیان با اشاره به اولویت‌های تخصیص ارز، گفت: « مسئله اینجاست که بانک مرکزی دلار به دارو و کالای اساسی نمی‌دهد، همین باعث شده که این کالاها هم گران شود.»
تاثیر عرضه دو میلیارد دلار در بازار
همچنین امیرحسین خالقی، استاد دانشگاه در گفت‌وگو با هفت‌صبح با اشاره به سیاست جدید بانک مرکزی برای فروش ۱۰ هزار دلار به هر نفر و تأثیر آن بر نوسانات ارز و کنترل نقدینگی، گفت: «این سیاست خیلی تاثیری بر کنترل نقدینگی ندارد، یک موقع فروش اوراق قرضه، عملیات بازار باز پول را بلوکه می‌کند و کاهش نقدینگی ایجاد می‌کند. بعد هر وقت خواستی نقدینگی را زیاد کنی، اوراق قرضه را بازخرید می‌کنی. این می‌شود سیاست انبساطی. ولی اگر قرار باشد از این طرف ارز بفروشی، آن هم با قیمتی نزدیک به بازار آزاد، پول جمع کنی این اصلا سیاست انقباضی نیست.»
خالقی با تشریح ماهیت این سیاست، تصریح کرد: «این فقط تغییر ظرف نقدینگی است. تازه خودش هم دارد تزریق می‌کند. یعنی این‌طور نیست که بانک مرکزی و دولت ندانند نقدینگی دارد زیاد می‌شود، چون خودشان دارند تزریق می‌کنند. بعد خودشان می‌گویند که باید دولت انضباط داشته باشد. به نظر دولت هیچ برنامه‌ای نه برای نقدینگی، نه برای نظارت بر بازار ارز، نه برای کنترل و ثبات قیمت‌ها دارد.»
تزریق دو میلیارد دلار؛ مداخله‌ای بزرگ با اثر نامشخص
این استاد دانشگاه با اشاره به حجم مداخله ارزی، گفت: «با این شکل و شدت متعارفی که عرضه وجود دارد، یعنی دو میلیارد تزریق، سیگنال تزریق دلار به بازار، مداخله بسیار بزرگ است که ظاهراً هنوز اثر خاصی نداشته است. در بهترین حالت، سیاست‌گذار می‌تواند بگوید که جلوی پرش‌های عمده محتمل را گرفته است. اگر این را در نظر بگیریم، بعید می‌دانم با این شکل و با این چیزی که وجود دارد، بشود خیلی کنترلش کرد. یعنی فکر می‌کنم بازار هم در محاسبات آینده خودش یک همچین چیزی را در نظر گرفته است.»
خالقی با اشاره به تغییر ماهیت دلار در شرایط فعلی، تصریح کرد: «من خیلی اعتقادی به آن فرمول‌هایی که بعضا نرخ تورمی و سال پایه و قدرت خرید ندارم؛ چون واقعا این است که دیگر دلار آن اثر سنتی‌اش را کاملا از دست می‌دهد. در شرایطی که ما در آن هستیم، نمی‌شود انتظارش را داشته باشیم که با فروش ده هزار دلار به هر نفر بازار ارز نزولی شود، علی‌رغم تمام تلاش‌هایی که شده شاید بتواند شدت افزایش قیمت دلار، را موقتا بگیرد اما با سخت‌تر شدن کسب‌وکارها، هزینه تولید و ... مشکلات ارزی ادامه می‌یابد.»
این استاد دانشگاه با اشاره به نقش نهادهای مالی، گفت: «بحث بانک‌ها را در ماجرای رشد نقدینگی و به اصطلاح سفته‌بازی داریم. بعضی از نهادهای پرقدرت مالی را داریم که پیوندهای سیاسی خیلی جدی هم دارند. این‌ها را اگر در نظر بگیریم، بخشی از موضوع عرضه ارز به اقتصاد سیاسی برمی‌گردد. حالا شاید آن چیزی که روی کاغذ گفته می‌شود، یک بخشی از نقدینگی به صورت دلار خارج شود، ولی اینکه چقدر اثر حتی در میان‌مدت و تا یکی دو ماه آینده داشته باشد، آن را به نظرم باید تردید کرد و تا الان مؤثر نبوده است.»
خالقی با اشاره به محدودیت‌های احتمالی، گفت: «علی‌رغم اینکه بانک مرکزی محدودیتی اعلام نکرده ولی به نظر می‌آید که بعضی‌ها می‌گویند شاید با توجه به اینکه از بانک‌ها ارز عرضه می‌شود، جایی مشخصات ثبت می‌شود، بعدا حتی شاید مالیات یا محدودکننده‌ای برای گردش آن در نظر گرفته شود. این‌ها باعث شده یک‌جور تلاطم بازارها را شاید بتواند مهار کند، ولی تبعاتش به هر حال این است که قیمت واردات بالا می‌رود، قیمت تولید بالاتر می‌رود و احتمالا بحث تورم بیشتر را خواهیم داشت.»
این استاد دانشگاه با اشاره به دوراهی سیاست‌گذار، تصریح کرد: «این یک دو راهی است. شما هر مسیری را بروی، باز مسیر دیگری بسته خواهد شد. در این‌جور موارد، سیاست‌گذار معمولاً به شدت کوتاه‌بین می‌شود؛ یعنی نزدیک‌بین می‌شود. دنبال این نیست که واقعاً کاری که به لحاظ اقتصادی در کوتاه مدت درست‌تر است را پیش ببرد. به شدت می‌خواهد مسئله امروز را اینجا حل کند که قیمت مثلاً در حد متعارف خودش خیلی پرش نکند.»
